ય આત્મનો દુશ્ચરિતાદશુભં પ્રાપ્નુયાન્નરઃ। એનસા તેન નાન્યં સ ઉપાશઙ્કિતુમર્હતિ
જે માણસ પોતાના ખરાબ વર્તનથી દુઃખ ભોગવે છે, તેણે બીજાને દોષી ગણવો યોગ્ય નથી.
મહારાજ મનુષ્યેષુ નિન્દ્યં યઃ સર્વમાચરેત્। સ વધ્યઃ સર્વલોકસ્ય નિન્દિતાનિ સમાચરન્
મહારાજ, જે માણસ બધાની નજરે નિંદનીય કામ કરે છે, એવો માણસ બધાના દંડને લાયક છે.
નિકારો નિકૃતિપ્રજ્ઞૈઃ પાણ્ડવૈસ્ત્વત્પ્રતીક્ષયા । અનુભૂતઃ સહામાત્યૈઃ ક્ષાન્તશ્ચ સુચિરં વને
પાંડવોની ચાલાકીએ જે અપમાન આપ્યું, તે તમે અને તમારા મંત્રીઓએ વનમાં લાંબા સમય સુધી સહન કર્યું અને રાહ જોઈ.
હયાનાં ચ ગજાનાં ચ રાજ્ઞાં ચામિતતેજસામ્। પ્રત્યક્ષં યન્મયા દૃષ્ટં દૃષ્ટં યોગબલેન ચ
ઘોડા, હાથી અને અપરંપાર શક્તિવાળા રાજાઓને મેં પોતાની આંખે જોયા છે, અને યોગબળથી પણ ઘણું જાણ્યું છે.
શૃણુ તત્પૃથિવીપાલ મા ચ શોકે મનઃ કૃથાઃ । દિષ્ટમેતત્પુરા નૂનમિદમેવ નરાધિપ
પૃથ્વીપતિ, હવે તમે આ સાંભળો અને મનમાં દુઃખ ન લાવો; રાજા, આ તો પૂર્વથી જ નક્કી થયેલું હતું.
નમસ્કૃત્વા પ્રવક્ષ્યામિ પારાશર્યાય ધીમતે। યસ્ય પ્રસાદાદ્દિવ્યં તત્પ્રાપ્તં જ્ઞાનમનુત્તમમ્
હું પરાશરપુત્ર વિદ્વાન વ્યાસજીને વંદન કરીને કહું છું, જેમના આશીર્વાદથી મને આ દિવ્ય જ્ઞાન મળ્યું છે.
દૃષ્ટિશ્ચાતીન્દ્રિયા રાજન્દૂરાચ્છ્રવણમેવ ચ । પરચિત્તસ્ય વિજ્ઞાનમતીતાનાગતસ્ય ચ
મહારાજ, ઇન્દ્રિયોથી પરે જોઈ શકાય છે, દૂરની વાતો સાંભળી શકાય છે, બીજાના મન અને ભૂતકાળ-ભવિષ્યનું જ્ઞાન પણ મળે છે.
વ્યુત્થિતોત્પત્તિવિજ્ઞાનમાકાશે ચ ગતિઃ શુભા । અસ્ત્રૈરસઙ્ગો યુદ્ધેષુ વરદાનાન્મહાત્મનઃ
ઉત્પત્તિ અને વિનાશનું જ્ઞાન, આકાશમાં શુભ ગતિ, અને યુદ્ધમાં મહાન આત્માના આશીર્વાદથી શસ્ત્રોથી અપ્રભાવિત રહેવું—આ બધું પ્રાપ્ત થયું છે.
શ્રૃણુ મે વિસ્તરેણેદં વિચિત્રં પરમાદ્ભુતમ્ । ભરતાનામભૂદ્યુદ્ધં યથા તદ્રોમહર્ષણમ્
હવે તમે મારી પાસેથી ભરતોનું અદ્ભુત અને આશ્ચર્યજનક યુદ્ધ વિગતે સાંભળો, જે સાંભળીને રોમાંચ થાય છે.
તેષ્વનીકેષુ યત્તેષુ વ્યૂઢેષુ ચ વિધાનતઃ । દુર્યોધનો મહારાજ દુઃશાસનમથાબ્રવીત્
જ્યારે તમામ સેના વિધિવત ગોઠવાઈ ગઈ, ત્યારે મહારાજ દુર્યોધને દુશાસનને કહ્યું.
દુઃશાસન રથાસ્તૂર્ણં યુજ્યન્તાં ભીષ્મરક્ષિણઃ। અનીકાનિ ચ સર્વાણિ શીઘ્રં ત્વમનુચોદય
'દુશાસન, ભીષ્મના રક્ષકોના રથો ઝડપથી જોડાવા દો અને બધી સેનાઓને પણ તરત જ આગળ વધાર.'
અયં સ મામભિપ્રાપ્તો વર્ષપૂગાભિચિન્તિતઃ । પાણ્ડવાનાં સસૈન્યાનાં કુરૂણાં ચ સમાગમઃ
'આ જ તે પળ છે, જેની હું વર્ષો સુધી રાહ જોઈ રહ્યો હતો—પાંડવો અને તેમની સેના હવે કૌરવો સાથે સામસામે આવી છે.'
નાતઃ કાર્યતમં મન્યે રણે ભીષ્મસ્ય રક્ષણાત્। હન્યુદ્ગુપ્તો હ્યસૌ પાર્થાન્સોમકાંશ્ચ સસૃઞ્જયાન્
'હવે ભીષ્મની રક્ષા કરતાં વધારે મહત્વનું બીજું કંઈ નથી; કારણ કે જો ભીષ્મ સુરક્ષિત રહેશે તો પાંડવો, સોમક અને શ્રિન્જયાઓનો વિનાશ કરી દેશે.'
અબ્રવીચ્ચ વિશુદ્ધાત્મા નાહં હન્યાં શિખણ્ડિનામ્ । શ્રૂયતે સ્ત્રી હ્યસૌ પૂર્વં તસ્માદૂર્ત્યો રણે મમ
અને ભીષ્મે નિર્વિકાર મનથી કહ્યું, 'હું શિખંડીને નહીં મારું; કારણ કે સાંભળ્યું છે કે તે પહેલાં સ્ત્રી હતો, તેથી યુદ્ધમાં હું તેને મારતો નથી.'
તસ્માદ્ભીષ્મો રક્ષિતવ્યો વિશેષેણેતિ મે મતિઃ। શિખણ્ડિનો વધે યત્તાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તુ મામકાઃ
'માટે મારી પક્કી માન્યતા છે કે ભીષ્મની ખાસ રક્ષા થવી જોઈએ; મારા બધા યોદ્ધાઓએ શિખંડીના વધને અટકાવવા તૈયાર રહેવું.'
તથા પ્રાચ્યાઃ પ્રતીચ્યાશ્ચ દાક્ષિણાત્યોત્તરાપથાઃ । સર્વથાઽસ્ત્રેષુ કુશલાસ્તે રક્ષન્તુ પિતામહમ્
'પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફના, જે શસ્ત્રકલા જાણે છે, તે બધા રીતે પિતામહની રક્ષા કરે.'
અરક્ષ્યમાણં હિ વૃકો હન્યાત્સિંહં મહાબલમ્ । મા સિંહં જમ્બુકેનેવ ઘાતયામઃ શિખણ્ડિના
મજબૂત સિંહને જો કોઈ રક્ષા ન આપે, તો નબળો વાંદરો પણ તેને મારી શકે છે. આપણે શિખંડીની મદદથી સિંહને શિયાળના હાથો મારાવું નહીં.
વામં ચક્રં યુધામન્યુરુત્તમૌજાશ્ચ દક્ષિણમ્। ગોપ્તારૌ ફાલ્ગુનં પ્રાપ્તૌ ફાલ્ગુનોપિ શિખણ્ડિનઃ
યુધામન્યુએ ડાબી બાજુ સંભાળી અને ઉત્તમૌજાએ જમણી બાજુ, બંનેએ મળીને ફાળ્ગુનનું રક્ષણ કર્યું; અને ફાળ્ગુને શિખંડીને બચાવ્યો.
સંરક્ષ્યમાણઃ પાર્થેન ભીષ્મેણ ચ વિવર્જિતઃ । યથા ન હન્યાદ્ગાઙ્ગેયં દુઃશાસન તથા કુરુ
પાર્થ તેને રક્ષે અને ભીષ્મ પાંજરે છે ત્યારે, દુશાસન, ગંગાપુત્રને કોઈ મારી ન નાંખે તેની ખાસ કાળજી રાખ.
તતો રજન્યાં વ્યુષ્ટાયાં શબ્દઃ સમભવન્મહાન્। ક્રોશતાં ભૂમિપલાનાં યુજ્યતાં યુજ્યતામિતિ
પછી રાત વીતી ગઈ ત્યારે રાજાઓએ 'જોડો, જોડો!' એમ બૂમાબૂમ કરી, મોટો ગજ્જો થયો.
શઙ્ખદુન્દુભિઘોષૈશ્ચ સિંહનાદૈશ્ચ ભારત। હયહેષિતનાદૈશ્ચ રથનેમિસ્વનૈસ્તથા
શંખ અને ઢોલના ઘોષ, સિંહની દહાડ, ઘોડાઓની હણફાળ અને રથના ચકરાંની ગર્જના સાથે બધું ગુંજી ઉઠ્યું.
ગાજાનાં બૃહતાં ચૈવ યોધાનાં ચાપિ ગર્જતામ્। ક્ષ્વેલિતાસ્ફોટિતોત્ક્રુષ્ટૈસ્તુમુલં સર્વતોઽભવત્
મોટા હાથીઓની ધ્વનિ, યુદ્ધ માટે તડપતા યોદ્ધાઓના બૂમ-પોકાર, હાથના ચાટા અને લડાઈના નારા—આ બધાથી ચારેય બાજુ ભારે ગજ્જા થયો.
ઉદતિષ્ઠન્મહારાજ સર્વં યુક્તમશેષતઃ । સૂર્યોદયે મહત્સૈન્યં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ
મહારાજા, સૂર્યોદયે, કૌરવો અને પાંડવોની મોટી સેનાઓ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર ઉભી રહી.
રાજેન્દ્ર તવ પુત્રાણાં પાણ્ડવાનાં તથૈવ ચ। દુષ્પ્રધૃષ્યાણિ ચાસ્ત્રાણિ સશસ્રકવચાનિ ચ
રાજેન્દ્ર, તમારા પુત્રો અને પાંડવો, બંનેએ ભયાનક શસ્ત્રો અને કવચ પહેરીને, અપરાજેય દેખાતા હતા.
તતઃ પ્રકાશે સૈન્યાનિ સમદૃશ્યન્ત ભારત। ત્વદીયાનાં પરેષાં ચ શસ્ત્રવન્તિ મહાન્તિ ચ
પછી ઉજાસમાં, તમારી અને દુશ્મન બંનેની સેનાઓ, મોટી અને શસ્ત્રોથી સજ્જ, સ્પષ્ટ દેખાઈ આવી.
તત્ર નાગા રથાશ્ચૈવ જામ્બૂનદપરિષ્કૃતાઃ। વિભ્રાજમાના દૃશ્યન્તે મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ
ત્યાં સોનાથી શોભેલા હાથી અને રથો વીજળીવાળા વાદળ જેવી ચમક સાથે ઝગમગતા દેખાતા.
રથાનીકાન્યદૃશ્યન્ત નગરાણીવ ભૂરિશઃ । અતીવ શુશુભે તત્ર પિતા તે પૂર્ણચન્દ્રવત્
રથોની પાંખો બહુ મોટી સંખ્યામાં શહેરો જેવી લાગી; અને ત્યાં, પિતા, તમે પૂર્ણચંદ્ર જેવો તેજસ્વી દેખાતા.
ધનુર્ભિર્ઋષ્ટિભિઃ ખઙ્ગૈર્ગદાભિઃ શક્તિતોમરૈઃ । યોધાઃ પ્રહરણૈઃ શુભ્રૈસ્તેષ્વનીકેષ્વવસ્થિતાઃ
યોદ્ધાઓ ધનુષ, ભાલા, તલવાર, ગદા, શક્તિ અને તોમર જેવા ચમકતા શસ્ત્રો સાથે પોતાના દળોમાં ઊભા હતા.
ગજાઃ પદાતા રથિનસ્તુરગાશ્ચ વિશાંપતે । વ્યતિષ્ઠન્વાગુરાકારાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
હાથી, પગતી સૈનિકો, રથસ્વાર અને ઘોડેસ્વાર, રાજાઓના રાજા, સૈન્યમાં શતાવધિ અને સહસ્રાવધિ સંખ્યામાં જાળ જેવી ગોઠવણમાં ઊભા હતા.
ધ્વજા બહુવિધાકારા વ્યદૃશ્યન્ત સમુચ્છ્રિતાઃ। સ્વેષાં ચૈવ પરેષાં ચ દ્યુતિમન્તઃ સહસ્રશઃ
અનેક પ્રકારના ધ્વજાઓ, તમારી અને દુશ્મન બંને તરફ, હજારોની સંખ્યામાં ઊંચા અને તેજસ્વી દેખાતા.