યચ્છરીરૈરુપાસ્તીર્ણાં નરવારણવાજિનામ્ । શરશક્તિમહાખઙ્ગતોમરાક્ષાં મહાભયામ્। પ્રાવિશન્કિતવા મન્દાઃ સભાં યુદ્ધદુરાસદામ્
જ્યારે યુદ્ધની સભા માનવ, હાથી અને ઘોડાના મૃતદેહોથી, તીરો, ભાલા, વિશાળ તલવાર અને તોમરો વડે ભરાઈ ગઈ હતી, ત્યારે એ મૂર્ખ જુગારીઓ એ ભયાનક સભામાં કેવી રીતે પ્રવેશ્યા?
પ્રાણદ્યૂતે પ્રતિભયે કેઽદીવ્યન્ત નરર્ષભાઃ । કે જીયન્તે જિતાસ્તત્ર કૃતલક્ષ્યા નિપાતિતાઃ । અન્યે ભીષ્માચ્ચાન્તનવાત્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય
એ જીવના જોખમના ખેલમાં, શ્રેષ્ઠ પુરુષોમાંથી કોણ રમ્યા, કોણ જીત્યા અને કોણ નિશાન સાધીને પડી ગયા? અને શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મ પછી કોણ બચ્યા, એ બધું મને કહેજે, સંજય.
ન હિ મે શાન્તિરસ્તીહ શ્રુત્વા દેવવ્રતં હતમ્। પિતરં ભીમકર્માણં ભીષ્મમાહવશોભિનમ્
મારા પિતા, મહાપ્રભુ ભીષ્મ, જે મહાન કાર્યો કરનાર અને યુદ્ધમાં તેજસ્વી હતા, દેવવ્રતના મૃત્યુની વાત સાંભળી હું હવે શાંત નથી.
આર્તિં મે હૃદયે રૂઢાં મહતીં પુત્રહાનિજામ્। ત્વં હિ મે સર્પિષેવાગ્નિમુદ્દીપયસિ સઞ્જય
પુત્રના વિયોગથી મારા હૃદયમાં ભારે પીડા ઘૂસી ગઈ છે; અને તું, સંજય, ઘીથી અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય એમ, એ દુઃખને વધુ ઉશ્કેરે છે.
મહાન્તં ભારમુદ્યમ્ય વિશ્રુતં સાર્વલૌકિકમ્। દૃષ્ટ્વા વિનિહતં ભીષ્મં મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ
ભીષ્મ, જે સર્વ લોકોએ માન્ય અને ભારે ભાર વહન કરતા હતા, તેમને પડેલા જોઈને, મને લાગે છે કે પુત્રો દુઃખી છે.
શ્રોષ્યામિ તાનિ દુઃખાનિ દુર્યોધનકૃતાન્યહમ્ । તસ્માન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યદ્વૃત્તં તત્ર સઞ્જય
હું દુર્યોધનના કરેલા એ બધાં દુઃખ સાંભળવાનો છું; તેથી, સંજય, ત્યાં જે કંઈ બન્યું એ બધું મને કહેજે.
યદ્વૃત્તં તત્ર સંગ્રામે મન્દસ્યાબુદ્ધિસંભવમ્ । અપનીતં સુનીતં યત્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય
મારી મૂર્ખતાથી જે યુદ્ધ થયું, તેમાં શું ગુમાયું અને શું સમજદારીથી બચાવાયું, એ બધું મને કહેજે, સંજય.
યત્કૃતં તત્ર સંગ્રામે ભીષ્મેણ જયમિચ્છતા । તેજોયુક્તં કૃતાસ્ત્રેણ શંસ તચ્ચાપ્યશેષતઃ
યુદ્ધમાં વિજય મેળવવા ઈચ્છતા ભીષ્મે જે શક્તિ અને શસ્ત્રકૌશલ્યથી કર્યું, એ બધું પણ મને સંપૂર્ણપણે કહેજે, સંજય.
યથા તદભવદ્યુદ્ધં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ । ક્રમેણ યેન યસ્મિંશ્ચ કાલે યચ્ચ યથાઽભવત્
કૌરવો અને પાંડવોની સેના વચ્ચે જે યુદ્ધ થયું, તે કઈ રીતે, કયા ક્રમમાં અને કયા સમયે બન્યું, તે બધું હું કહું છું.
ત્વદ્યુક્તોઽયમનુપ્રશ્નો મહારાજ યથાર્હસિ। ન તુ દુર્યોધને દોષમિમમાસઙ્ક્તુમર્હસિ
મહારાજ, તમે જે પ્રશ્ન કર્યો છે તે યોગ્ય છે; પણ તમે દુર્યોધન પર આ દોષ મૂકવો નહીં.
ય આત્મનો દુશ્ચરિતાદશુભં પ્રાપ્નુયાન્નરઃ। એનસા તેન નાન્યં સ ઉપાશઙ્કિતુમર્હતિ
જે માણસ પોતાના ખરાબ વર્તનથી દુઃખ ભોગવે છે, તેણે બીજાને દોષી ગણવો યોગ્ય નથી.
મહારાજ મનુષ્યેષુ નિન્દ્યં યઃ સર્વમાચરેત્। સ વધ્યઃ સર્વલોકસ્ય નિન્દિતાનિ સમાચરન્
મહારાજ, જે માણસ બધાની નજરે નિંદનીય કામ કરે છે, એવો માણસ બધાના દંડને લાયક છે.
નિકારો નિકૃતિપ્રજ્ઞૈઃ પાણ્ડવૈસ્ત્વત્પ્રતીક્ષયા । અનુભૂતઃ સહામાત્યૈઃ ક્ષાન્તશ્ચ સુચિરં વને
પાંડવોની ચાલાકીએ જે અપમાન આપ્યું, તે તમે અને તમારા મંત્રીઓએ વનમાં લાંબા સમય સુધી સહન કર્યું અને રાહ જોઈ.
હયાનાં ચ ગજાનાં ચ રાજ્ઞાં ચામિતતેજસામ્। પ્રત્યક્ષં યન્મયા દૃષ્ટં દૃષ્ટં યોગબલેન ચ
ઘોડા, હાથી અને અપરંપાર શક્તિવાળા રાજાઓને મેં પોતાની આંખે જોયા છે, અને યોગબળથી પણ ઘણું જાણ્યું છે.
શૃણુ તત્પૃથિવીપાલ મા ચ શોકે મનઃ કૃથાઃ । દિષ્ટમેતત્પુરા નૂનમિદમેવ નરાધિપ
પૃથ્વીપતિ, હવે તમે આ સાંભળો અને મનમાં દુઃખ ન લાવો; રાજા, આ તો પૂર્વથી જ નક્કી થયેલું હતું.
નમસ્કૃત્વા પ્રવક્ષ્યામિ પારાશર્યાય ધીમતે। યસ્ય પ્રસાદાદ્દિવ્યં તત્પ્રાપ્તં જ્ઞાનમનુત્તમમ્
હું પરાશરપુત્ર વિદ્વાન વ્યાસજીને વંદન કરીને કહું છું, જેમના આશીર્વાદથી મને આ દિવ્ય જ્ઞાન મળ્યું છે.
દૃષ્ટિશ્ચાતીન્દ્રિયા રાજન્દૂરાચ્છ્રવણમેવ ચ । પરચિત્તસ્ય વિજ્ઞાનમતીતાનાગતસ્ય ચ
મહારાજ, ઇન્દ્રિયોથી પરે જોઈ શકાય છે, દૂરની વાતો સાંભળી શકાય છે, બીજાના મન અને ભૂતકાળ-ભવિષ્યનું જ્ઞાન પણ મળે છે.
વ્યુત્થિતોત્પત્તિવિજ્ઞાનમાકાશે ચ ગતિઃ શુભા । અસ્ત્રૈરસઙ્ગો યુદ્ધેષુ વરદાનાન્મહાત્મનઃ
ઉત્પત્તિ અને વિનાશનું જ્ઞાન, આકાશમાં શુભ ગતિ, અને યુદ્ધમાં મહાન આત્માના આશીર્વાદથી શસ્ત્રોથી અપ્રભાવિત રહેવું—આ બધું પ્રાપ્ત થયું છે.
શ્રૃણુ મે વિસ્તરેણેદં વિચિત્રં પરમાદ્ભુતમ્ । ભરતાનામભૂદ્યુદ્ધં યથા તદ્રોમહર્ષણમ્
હવે તમે મારી પાસેથી ભરતોનું અદ્ભુત અને આશ્ચર્યજનક યુદ્ધ વિગતે સાંભળો, જે સાંભળીને રોમાંચ થાય છે.
તેષ્વનીકેષુ યત્તેષુ વ્યૂઢેષુ ચ વિધાનતઃ । દુર્યોધનો મહારાજ દુઃશાસનમથાબ્રવીત્
જ્યારે તમામ સેના વિધિવત ગોઠવાઈ ગઈ, ત્યારે મહારાજ દુર્યોધને દુશાસનને કહ્યું.
દુઃશાસન રથાસ્તૂર્ણં યુજ્યન્તાં ભીષ્મરક્ષિણઃ। અનીકાનિ ચ સર્વાણિ શીઘ્રં ત્વમનુચોદય
'દુશાસન, ભીષ્મના રક્ષકોના રથો ઝડપથી જોડાવા દો અને બધી સેનાઓને પણ તરત જ આગળ વધાર.'
અયં સ મામભિપ્રાપ્તો વર્ષપૂગાભિચિન્તિતઃ । પાણ્ડવાનાં સસૈન્યાનાં કુરૂણાં ચ સમાગમઃ
'આ જ તે પળ છે, જેની હું વર્ષો સુધી રાહ જોઈ રહ્યો હતો—પાંડવો અને તેમની સેના હવે કૌરવો સાથે સામસામે આવી છે.'
નાતઃ કાર્યતમં મન્યે રણે ભીષ્મસ્ય રક્ષણાત્। હન્યુદ્ગુપ્તો હ્યસૌ પાર્થાન્સોમકાંશ્ચ સસૃઞ્જયાન્
'હવે ભીષ્મની રક્ષા કરતાં વધારે મહત્વનું બીજું કંઈ નથી; કારણ કે જો ભીષ્મ સુરક્ષિત રહેશે તો પાંડવો, સોમક અને શ્રિન્જયાઓનો વિનાશ કરી દેશે.'
અબ્રવીચ્ચ વિશુદ્ધાત્મા નાહં હન્યાં શિખણ્ડિનામ્ । શ્રૂયતે સ્ત્રી હ્યસૌ પૂર્વં તસ્માદૂર્ત્યો રણે મમ
અને ભીષ્મે નિર્વિકાર મનથી કહ્યું, 'હું શિખંડીને નહીં મારું; કારણ કે સાંભળ્યું છે કે તે પહેલાં સ્ત્રી હતો, તેથી યુદ્ધમાં હું તેને મારતો નથી.'
તસ્માદ્ભીષ્મો રક્ષિતવ્યો વિશેષેણેતિ મે મતિઃ। શિખણ્ડિનો વધે યત્તાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તુ મામકાઃ
'માટે મારી પક્કી માન્યતા છે કે ભીષ્મની ખાસ રક્ષા થવી જોઈએ; મારા બધા યોદ્ધાઓએ શિખંડીના વધને અટકાવવા તૈયાર રહેવું.'
તથા પ્રાચ્યાઃ પ્રતીચ્યાશ્ચ દાક્ષિણાત્યોત્તરાપથાઃ । સર્વથાઽસ્ત્રેષુ કુશલાસ્તે રક્ષન્તુ પિતામહમ્
'પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફના, જે શસ્ત્રકલા જાણે છે, તે બધા રીતે પિતામહની રક્ષા કરે.'
અરક્ષ્યમાણં હિ વૃકો હન્યાત્સિંહં મહાબલમ્ । મા સિંહં જમ્બુકેનેવ ઘાતયામઃ શિખણ્ડિના
મજબૂત સિંહને જો કોઈ રક્ષા ન આપે, તો નબળો વાંદરો પણ તેને મારી શકે છે. આપણે શિખંડીની મદદથી સિંહને શિયાળના હાથો મારાવું નહીં.
વામં ચક્રં યુધામન્યુરુત્તમૌજાશ્ચ દક્ષિણમ્। ગોપ્તારૌ ફાલ્ગુનં પ્રાપ્તૌ ફાલ્ગુનોપિ શિખણ્ડિનઃ
યુધામન્યુએ ડાબી બાજુ સંભાળી અને ઉત્તમૌજાએ જમણી બાજુ, બંનેએ મળીને ફાળ્ગુનનું રક્ષણ કર્યું; અને ફાળ્ગુને શિખંડીને બચાવ્યો.
સંરક્ષ્યમાણઃ પાર્થેન ભીષ્મેણ ચ વિવર્જિતઃ । યથા ન હન્યાદ્ગાઙ્ગેયં દુઃશાસન તથા કુરુ
પાર્થ તેને રક્ષે અને ભીષ્મ પાંજરે છે ત્યારે, દુશાસન, ગંગાપુત્રને કોઈ મારી ન નાંખે તેની ખાસ કાળજી રાખ.
તતો રજન્યાં વ્યુષ્ટાયાં શબ્દઃ સમભવન્મહાન્। ક્રોશતાં ભૂમિપલાનાં યુજ્યતાં યુજ્યતામિતિ
પછી રાત વીતી ગઈ ત્યારે રાજાઓએ 'જોડો, જોડો!' એમ બૂમાબૂમ કરી, મોટો ગજ્જો થયો.