ગદાસિમકરાવાસં હયાવર્ત્તં ગજાકુલમ્ । પદાતિમત્સ્યકલિલં શઙ્ખદુન્દુભિનિઃસ્વનમ્
જ્યાં ગદા અને તલવાર સમુદ્રી પ્રાણીઓ જેવા, ઘોડા ભાંગફોડના ઘોળ જેવા, હાથીઓ ઝુંડ જેવા, પદાતી માછલીઓ જેવી ઘમાસાણમાં, અને શંખ-ડુંડાળના અવાજ ગૂંજતા—
હયાન્ગજપદાતીંશ્ચ રથાંશ્ચ તરસા બહૂન્ । નિમઞ્જયન્તં સમરે પરવીરાપહારિણમ્
જે યુદ્ધમાં ઝડપથી અનેક ઘોડા, હાથી, પદાતી અને રથોને ડૂબાડી દેતા, દુશ્મન વીરોથી શક્તિ છીનવી લેતા—
વિદહ્યમાનં કોપેન તેજસા ચ પરંતપમ્ । વેલેવ મકરાવાસં કે વીરાઃ પર્યવારયન્
જે ક્રોધ અને તેજથી દુશ્મનોને દાઝી નાખતા, જાણે દરિયો પોતાના જળચર સાથે, તો એવા ભીષ્મજીને કયા વીરોએ ઘેરી લીધા હતા?
ભીષ્મો યદકરોત્કર્મ સમરે સઞ્જયારિહા । દુર્યોધનહિતાર્થાય કે તસ્યાસ્ય પુરોઽભવન્
યુદ્ધમાં ભીષ્મજીએ કયા પરાક્રમ કર્યા, સંજય? દુશ્મનોના વિનાશક અને દુર્યોધનના હિત માટે કોણો તેમની સામે ઊભા રહ્યા?
કે રક્ષન્દક્ષિણં ચક્રં ભીષ્મસ્યામિતતેજસઃ । પૃષ્ઠતઃ કે પરાન્વીરાનપાસેધન્યતવ્રતાઃ
અપરિમિત તેજસ્વી ભીષ્મજીના જમણા ચક્રની રક્ષા કોણ કરતા હતા? અને કોણે પીઠ પાછળથી વીરપુરૂષોને બચાવ્યા, જે પોતાના વ્રતને પાળતા હતા?
કે પુરસ્તાદવર્તન્ત રક્ષન્તો ભીષ્મમન્તિકે। કે રક્ષન્નુત્તરં ચક્રં વીરા વીરકસ્ય યુધ્યતઃ
કોણ ભીષ્મજીની નજીક, આગળ ઊભા રહીને તેમની રક્ષા કરતા? અને યુદ્ધમાં લડતા વીરના ઉત્તર ચક્રની રક્ષા કોણે કરી?
વામે ચક્રે વર્તમાનાઃ કેઽઘ્નન્સઞ્જય સૃઞ્જયાન્। અગ્નતોઽગ્ન્યમનીકેષુ કેઽભ્યરક્ષન્દુરાસદમ્
ડાબા ચક્ર પાસે બેઠેલા કયા યુધ્ધાઓએ શ્રુંજયોને માર્યા, સંજય? અને આગળ-પાછળની પંક્તિઓમાં એ અપરાજેય ભીષ્મજીની રક્ષા કોણે કરી?
પાર્શ્વતઃ કેઽભ્યરક્ષન્ત ગચ્છન્તો દુર્ગમાં ગતિમ્। સમૂહે કે પરાન્વીરાન્પ્રત્યયુધ્યન્ત સઞ્જય
જ્યારે ભીષ્મજી મુશ્કેલ માર્ગે આગળ વધી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની બાજુએ કોણ રક્ષા કરતા હતા? અને સેના વચ્ચે દુશ્મન વીરોથી કોણ લડી રહ્યા હતા, સંજય?
રક્ષ્યમાણઃ કથં વીરૈર્ગોપ્યમાનાશ્ચ તેન તે। દુર્જયાનામનીકાનિ નાજયંસ્તરસા યુધિ
જ્યારે વીરોએ રક્ષા કરી અને ભીષ્મજીએ તેમને છુપાવ્યા, ત્યારે પણ તમારી અપરાજેય સેનાઓ યુદ્ધમાં ઝડપથી વિજય કેમ મેળવી શકી નહીં?
સર્વલોકેશ્વરસ્યેવ પરમસ્ય પ્રજાપતેઃ। કથં પ્રહર્તુમપિ તે શેકુઃ સઞ્જય પાણ્ડવાઃ
જેમ સર્વલોકના સ્વામી અને સર્વોચ્ચ પિતામહ સમાન, એવા ભીષ્મજી પર પાંડવો હુમલો કરવા કેવી રીતે સમર્થ થયા, સંજય?
યસ્મિન્દ્વીપે સમાશ્વસ્ય યુધ્યન્તે કુરવઃ પરૈઃ । તં નિમગ્નં નરવ્યાઘ્રં ભીષ્મં શંસસિ સઞ્જય
જેનાં આશ્રયમાં કૌરવો દુશ્મન સામે લડી રહ્યા હતા, એવા ભીષ્મજી, જે પુરુષોમાં વાઘ સમાન હતા, તેઓ કેવી રીતે યુદ્ધમાં ડૂબી ગયા, સંજય?
યસ્ય વીર્યં સમાશ્રિત્ય મમ પુત્રો બૃહદ્બલઃ । ન પાણ્ડવાનગણયત્કથં સ નિહતઃ પરૈઃ
જેનાં બળ પર આધાર રાખી મારા પુત્ર બૃહદ્બલાએ પાંડવોને ગણ્યા પણ નહોતા, એવા ભીષ્મજી દુશ્મન દ્વારા કેવી રીતે માર્યા ગયા?
યઃ પુરા વિબુધૈઃ સર્વૈઃ સહાયે યુદ્ધદુર્મદઃ । કાઙ્ક્ષિતો દાનવાન્ધ્નદ્ભિઃ પિતા મમ મહાવ્રતઃ
જે મારા પિતા મહાવ્રતી, એક સમયે બધા દેવતાઓના સહયોગથી યુદ્ધમાં મસ્ત થયા હતા અને દાનવો પણ જેમના વિજયની આશા રાખતા હતા—
યસ્મિજ્જાતે મહાવીર્યે શાન્તનુર્લોકવિશ્રુતઃ । શોકં દૈન્યં ચ દુઃસ્વં ચ પ્રાજહાત્સ ચ તત્ક્ષણે
જેમના જન્મે, મહાવીર અને લોકપ્રસિદ્ધ શાંતનુના પુત્રના અવતરે, બધું દુઃખ, દુર્બળતા અને દુર્ભાગ્ય એ ક્ષણે દૂર થઈ ગયું હતું—
પ્રોક્તં પરાયણં પ્રાજ્ઞં સ્વધર્મનિરતં શુચિમ્। વેદવેદાઙ્ગતત્વજ્ઞં કથં શંસસિ મે હતમ્
જેને વિદ્વાનોનું આશ્રય, પોતાના ધર્મમાં તત્પર, પવિત્ર અને વેદ-વેદાંગના તત્વજ્ઞાની કહેવામાં આવ્યા હતા, એના મૃત્યુની વાત તમે મને કેમ કહો છો?
સર્વાસ્ત્રવિનયોપેતં શાન્તં દાન્તં મનસ્વિનમ્। હતં શાન્તનવં શ્રુત્વા મન્યે શેષં હતં બલમ્
શાંતનુના પુત્ર, જે તમામ શસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત, શાંત, સંયમી અને બુદ્ધિશાળી હતા, એમના મૃત્યુની ખબર સાંભળી, મને લાગે છે કે હવે અમારી સેનાનું બાકી બળ પણ નાશ પામ્યું છે.
ધર્માદધર્મો બલવાન્સંપ્રાપ્ત ઇતિ મે મતિઃ । યત્ર વૃદ્ધં ગુરું હત્વા રાજ્યમિચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ
હવે તો મને એવું લાગે છે કે અધર્મે ધર્મને પરાજય આપ્યો છે, કારણ કે પાંડવો રાજ્યની ઇચ્છાથી વૃદ્ધ ગુરુને મારી નાખ્યો છે.
જામદગ્ન્યઃ પુરા રામઃ સર્વાસ્ત્રવિદનુત્તમઃ । અમ્બાર્થમુદ્યતઃ સઙ્ખ્યે ભીષ્મેણ યુધિ નિર્જિતઃ
કદાચ, એક સમયે જમદગ્નિપુત્ર રામ, સર્વશસ્ત્રવિદ્યા માં સર્વોચ્ચ, અંબાના કારણે યુદ્ધમાં ઊતરી આવ્યા હતા, પણ ભીષ્મે તેમને યુદ્ધમાં હરાવ્યા હતા.
તમિન્દ્રસમકર્માણં કકુદં સર્વધન્વિનામ્। હતં શંસસિ મે ભીષ્મં કિં નુ દુઃખમતઃ પરમ્
તમે મને કહો છો કે ભીષ્મ, જેમના કાર્યો ઇન્દ્ર સમાન છે અને બધા ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેઓ મૃત્યુ પામ્યા—આથી વધારે દુઃખ શું હોઈ શકે?
અસકૃત્ક્ષત્રિયવ્રાતાઃ સઙ્ખ્યે યેન વિનિર્જિતાઃ । જામદગ્ન્યેન વીરેણ પરવીરનિઘાતિના। ન હતો યો મહાબુદ્ધિઃ સ હતોઽદ્ય શિખણ્ડિના
જે મહાપુરુષે વારંવાર યુદ્ધમાં અનેક ક્ષત્રિય સેનાઓને હરાવ્યા, જમદગ્નિના વીર પુત્ર, શત્રુવિનાશક—એ મહાબુદ્ધિ ભીષ્મને પણ કોઈ મારી શક્યા નહીં, પણ આજે શિખંડીએ તેમને મારે છે.
તસ્માન્નૂનં મહાવીર્યાદ્ભાર્ગવાદ્યુદ્ધદુર્મદાત્। તેજોવીર્યબલૈર્યૂયાઞ્શિખણ્ડી દ્રુપદાત્મજઃ
એથી સ્પષ્ટ છે કે દ્રુપદપુત્ર શિખંડી પાસે તો મહાવીર ભૃગુવંશી અને યુદ્ધમાં અહંકાર ધરાવનારા પણ જેવું તેજ, બળ અને પરાક્રમ છે.
યઃ શૂરં કૃતિનં યુદ્ધે સર્વશસ્ત્રવિશારદમ્। પરમાસ્ત્રવિદં વીરં જઘાન ભગ્તર્ષભમ્
જે વીર, દરેક શસ્ત્રમાં નિપુણ, કૌશલ્યવાન અને પરમાસ્ત્રનો જાણકાર, મનુષ્યોમાં વરિષ્ઠ એવા ભીષ્મને મારે છે—
કે વીરાસ્તમમિત્રઘ્નમન્વયુઃ શસ્ત્રસંસદિ । શંસ મે તદ્યથા ચાસીદ્યુદ્ભં ભીષ્મસ્ય પાણ્ડવૈઃ
મને કહો, એવા શત્રુવિનાશક ભીષ્મના પીછા યુદ્ધમાં કયા વીરોએ કર્યો? અને પાંડવોના હાથે ભીષ્મના પતનનું કઈ રીતે થયું?
યોષેવ હતવીરા મે સેન્મ પુત્રસ્ય સઞ્જય । અગોપમિવ ચોદ્ભ્રાન્તં ગોકુલં તદ્બલં મમ
હવે તો, સંજય, મારા પુત્રની સેના એવી સ્ત્રી જેવી થઈ ગઈ છે કે જેના વીર રક્ષકો મરી ગયા હોય, અથવા એવા ગોખળા જેવી છે જે ગવાળ વિના ભટકી રહી હોય.
પૌરુષં સર્વલોકસ્ય પરં યસ્મિન્મહાહવે। પરાસક્તે ચ વસ્તસ્મિન્કથમાસીન્મનસ્તદા
જ્યારે એ મહાયુદ્ધમાં સમગ્ર જગતનું પરાક્રમ એકજ વ્યક્તિમાં એકઠું થયું હતું, ત્યારે બધું જ એમાં જ જોડાઈ ગયું, ત્યારે મનની સ્થિતિ કેવી હતી?
જીવિતેઽપ્યદ્ય સામર્થ્યં કિમિવાસ્માસુ સઞ્જય। ઘાતયિત્વા મહાવીર્યં પિતરં લોકધાર્મિકમ્
હવે તો, સંજય, આપણા મા કોઈ શક્તિ રહી જ નથી—even જીવવા માટે પણ—જ્યારે આપણે પોતાના પિતા, મહાવીર અને ધર્મનિષ્ઠને મારી નાખ્યો છે.
અગાધે સલિલે મગ્નાં નાવં દૃષ્ટ્વેવ પારગાઃ । ભીષ્મે હતે ભૃશં દુઃખાન્મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ
જેમ ઊંડા પાણીમાં નાવ ડૂબી જાય ત્યારે પાર જવાની આશા રાખનારાં નિરાશ થાય છે, તેમ ભીષ્મના મૃત્યુ પછી મારા પુત્રો પણ ભારે દુઃખમાં છે.
અદ્રિસારમયં નૂનં હૃદયં મમ સઞ્જય। યચ્છ્રુત્વા પુરુષવ્યાઘ્રં હતં ભીષ્મં ન દીર્યતે
નિશ્ચયે, સંજય, મારું હૃદય તો પથ્થર જેવું જ છે, કેમ કે પુરુષસિંહ ભીષ્મના મૃત્યુની વાત સાંભળી પણ એ તૂટી પડતું નથી.
યસ્મિન્નસ્ત્રાણિ મેધા ચ નીતિશ્ચ પુરુષર્ષભે। અપ્રમેયાણિ દુર્ધર્ષે કથં સ નિહતો યુધિ
જેમાં અપરિમિત શસ્ત્રવિદ્યા, બુદ્ધિ અને નીતિ હતી, એવો અપરાજેય પુરુષસિંહ યુદ્ધમાં કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યો?
ન ચાસ્ત્રેણ ન શૌર્યેણ તપસા મેધયા ન ચ। ન ધૃત્યા ન પુનસ્ત્યાગાન્મૃત્યોઃ કશ્ચિદ્વિમુચ્યતે
કોઈ પણ શસ્ત્ર, શૌર્ય, તપ, બુદ્ધિ, ધીરજ કે ત્યાગથી મૃત્યુમાંથી બચી શકતો નથી.