કથં ચાતિરથસ્તેન પાઞ્ચાલ્યેન શિખણ્ડિના। ભીષ્મો વિનિહતો યુદ્ધે દેવૈરપિ દુરાસદઃ
દેવતાઓ પણ જેને હરાવી શકતા નહોતા, એ અતિરથ ભીષ્મને, પાંચાલપુત્ર શિખંડીએ યુદ્ધમાં કેવી રીતે સંહાર્યો?
યઃ સ્પર્ધતે રણે નિત્યં જામદગ્ન્યં મહાબલમ્ । અજિતં જામદગ્ન્યેન શક્રતુલ્યપરાક્રમમ્
જે હંમેશા મહાબલી જામદગ્ન્ય સાથે યુદ્ધમાં સ્પર્ધા કરતો, અને પરશુરામ પણ જેને હરાવી શક્યા નહોતા, તથા પરાક્રમે ઇન્દ્ર સમાન હતો—
તં હતં સમરે ભીષ્મં મહારથકુલોદિતમ્ । સઞ્જયાચક્ષ્વ મે વીરં યેન શર્મ ન વિદ્મહે
હે સંજય, એ મહારથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વીર ભીષ્મ યુદ્ધમાં કેવી રીતે સંહારાયો, એ મને કહો, કારણ કે અમને શાંતિ નથી મળતી.
મામકાઃ કે મહેષ્વાસા નાજહુઃ સઞ્જયાચ્યુતમ્ । દુર્યોધનસમાદિષ્ટાઃ કે વીરાઃ પર્યવારયન્
મારા કયા મહાવીર ધનુર્ધરોએ અચ્યૂતને છોડ્યા નહોતા, હે સંજય, અને દુર્યોધનના આદેશે કયા વીરોએ તેને ઘેરી લીધો હતો?
યચ્છિખણ્ડિમુખાઃ સર્વે પાણ્ડવા ભીષ્મમભ્યયુઃ । કચ્ચિત્તે કુરવઃ સર્વે નાજહુઃ સઞ્જયાચ્યુતમ્
જ્યારે બધા પાંડવો તૂટેલા કવચ સાથે ભીષ્મજી પાસે પહોંચ્યા, સંજય, મને કહો, શું બધા કૌરવો કૃષ્ણને છોડીને ગયા નહોતા?
અશ્મસારમયં નૂનં હૃદયં મુદૃઢં મમ। યચ્છ્રુત્વા પુરુષવ્યાઘ્રં હતં ભીષ્મં ન દીર્યતે
મારું હૃદય ખરેખર પથ્થર જેવું કઠોર છે, કેમ કે માણસોમાં વાઘ સમાન એવા ભીષ્મજીના મૃત્યુની વાત સાંભળીને પણ તે તૂટતું નથી.
યસ્મિન્સત્યં ચ મેધા ચ નીતિશ્ચ ભરતર્ષભે । અપ્રમેયાણિ દુર્ધર્ષે કથં સ નિહતો યુધિ
જેમના અંદર સત્ય, બુદ્ધિ અને નીતિ વસે છે, એવા અપરિમિત અને અપરાજેય ભરતવંશી ભીષ્મજી યુદ્ધમાં કેવી રીતે માર્યા ગયા?
મૌર્વીઘોષસ્તનયુત્નુઃ પૃષત્કપૃષતો મહાન્ । ધનુર્હ્રાદમહાશબ્દો મહામેઘ ઇવોન્નતઃ
ભીષ્મજીના ધનુષ્યની તાણ અને બાણોની અથડામણનો ગર્જનારા અવાજ, ધનુષ્યના ઘોંઘાટ જેવો, જાણે ઊંચા મેઘના ગર્જન જેવો હતો.
યોઽભ્યવર્ષત કૌન્તેયાન્સપાઞ્ચાલાન્સસૃઞ્જયાન્। નિઘ્નન્પરથાન્વીરો દાનવાનિવ વજ્રભૃત્
જે પાંડવો, પંચાલો અને શ્રુંજયો પર બાણવર્ષા કરતા, દુશ્મનના રથોને વીજળીધારી દેવતાની જેમ ધ્વંસ કરતા—
ઇષ્વસ્ત્રસાગરં ઘોરં બાણગ્રહં દુરાસદમ્ । કાર્મુકોર્મિણમક્ષય્યમદ્વીપં ચલમપ્લવમ્
એ ભીષ્મજીનું યુદ્ધક્ષેત્ર જાણે શસ્ત્રો અને બાણોનું ભયાનક, અપરાજેય અને ગહન સમુદ્ર હતું, જેમાં બાણો તરંગો જેવા, કોઈ દ્વીપ નહોતાં, સતત ચાલતું અને આશ્રય વિનાનું હતું.
ગદાસિમકરાવાસં હયાવર્ત્તં ગજાકુલમ્ । પદાતિમત્સ્યકલિલં શઙ્ખદુન્દુભિનિઃસ્વનમ્
જ્યાં ગદા અને તલવાર સમુદ્રી પ્રાણીઓ જેવા, ઘોડા ભાંગફોડના ઘોળ જેવા, હાથીઓ ઝુંડ જેવા, પદાતી માછલીઓ જેવી ઘમાસાણમાં, અને શંખ-ડુંડાળના અવાજ ગૂંજતા—
હયાન્ગજપદાતીંશ્ચ રથાંશ્ચ તરસા બહૂન્ । નિમઞ્જયન્તં સમરે પરવીરાપહારિણમ્
જે યુદ્ધમાં ઝડપથી અનેક ઘોડા, હાથી, પદાતી અને રથોને ડૂબાડી દેતા, દુશ્મન વીરોથી શક્તિ છીનવી લેતા—
વિદહ્યમાનં કોપેન તેજસા ચ પરંતપમ્ । વેલેવ મકરાવાસં કે વીરાઃ પર્યવારયન્
જે ક્રોધ અને તેજથી દુશ્મનોને દાઝી નાખતા, જાણે દરિયો પોતાના જળચર સાથે, તો એવા ભીષ્મજીને કયા વીરોએ ઘેરી લીધા હતા?
ભીષ્મો યદકરોત્કર્મ સમરે સઞ્જયારિહા । દુર્યોધનહિતાર્થાય કે તસ્યાસ્ય પુરોઽભવન્
યુદ્ધમાં ભીષ્મજીએ કયા પરાક્રમ કર્યા, સંજય? દુશ્મનોના વિનાશક અને દુર્યોધનના હિત માટે કોણો તેમની સામે ઊભા રહ્યા?
કે રક્ષન્દક્ષિણં ચક્રં ભીષ્મસ્યામિતતેજસઃ । પૃષ્ઠતઃ કે પરાન્વીરાનપાસેધન્યતવ્રતાઃ
અપરિમિત તેજસ્વી ભીષ્મજીના જમણા ચક્રની રક્ષા કોણ કરતા હતા? અને કોણે પીઠ પાછળથી વીરપુરૂષોને બચાવ્યા, જે પોતાના વ્રતને પાળતા હતા?
કે પુરસ્તાદવર્તન્ત રક્ષન્તો ભીષ્મમન્તિકે। કે રક્ષન્નુત્તરં ચક્રં વીરા વીરકસ્ય યુધ્યતઃ
કોણ ભીષ્મજીની નજીક, આગળ ઊભા રહીને તેમની રક્ષા કરતા? અને યુદ્ધમાં લડતા વીરના ઉત્તર ચક્રની રક્ષા કોણે કરી?
વામે ચક્રે વર્તમાનાઃ કેઽઘ્નન્સઞ્જય સૃઞ્જયાન્। અગ્નતોઽગ્ન્યમનીકેષુ કેઽભ્યરક્ષન્દુરાસદમ્
ડાબા ચક્ર પાસે બેઠેલા કયા યુધ્ધાઓએ શ્રુંજયોને માર્યા, સંજય? અને આગળ-પાછળની પંક્તિઓમાં એ અપરાજેય ભીષ્મજીની રક્ષા કોણે કરી?
પાર્શ્વતઃ કેઽભ્યરક્ષન્ત ગચ્છન્તો દુર્ગમાં ગતિમ્। સમૂહે કે પરાન્વીરાન્પ્રત્યયુધ્યન્ત સઞ્જય
જ્યારે ભીષ્મજી મુશ્કેલ માર્ગે આગળ વધી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની બાજુએ કોણ રક્ષા કરતા હતા? અને સેના વચ્ચે દુશ્મન વીરોથી કોણ લડી રહ્યા હતા, સંજય?
રક્ષ્યમાણઃ કથં વીરૈર્ગોપ્યમાનાશ્ચ તેન તે। દુર્જયાનામનીકાનિ નાજયંસ્તરસા યુધિ
જ્યારે વીરોએ રક્ષા કરી અને ભીષ્મજીએ તેમને છુપાવ્યા, ત્યારે પણ તમારી અપરાજેય સેનાઓ યુદ્ધમાં ઝડપથી વિજય કેમ મેળવી શકી નહીં?
સર્વલોકેશ્વરસ્યેવ પરમસ્ય પ્રજાપતેઃ। કથં પ્રહર્તુમપિ તે શેકુઃ સઞ્જય પાણ્ડવાઃ
જેમ સર્વલોકના સ્વામી અને સર્વોચ્ચ પિતામહ સમાન, એવા ભીષ્મજી પર પાંડવો હુમલો કરવા કેવી રીતે સમર્થ થયા, સંજય?
યસ્મિન્દ્વીપે સમાશ્વસ્ય યુધ્યન્તે કુરવઃ પરૈઃ । તં નિમગ્નં નરવ્યાઘ્રં ભીષ્મં શંસસિ સઞ્જય
જેનાં આશ્રયમાં કૌરવો દુશ્મન સામે લડી રહ્યા હતા, એવા ભીષ્મજી, જે પુરુષોમાં વાઘ સમાન હતા, તેઓ કેવી રીતે યુદ્ધમાં ડૂબી ગયા, સંજય?
યસ્ય વીર્યં સમાશ્રિત્ય મમ પુત્રો બૃહદ્બલઃ । ન પાણ્ડવાનગણયત્કથં સ નિહતઃ પરૈઃ
જેનાં બળ પર આધાર રાખી મારા પુત્ર બૃહદ્બલાએ પાંડવોને ગણ્યા પણ નહોતા, એવા ભીષ્મજી દુશ્મન દ્વારા કેવી રીતે માર્યા ગયા?
યઃ પુરા વિબુધૈઃ સર્વૈઃ સહાયે યુદ્ધદુર્મદઃ । કાઙ્ક્ષિતો દાનવાન્ધ્નદ્ભિઃ પિતા મમ મહાવ્રતઃ
જે મારા પિતા મહાવ્રતી, એક સમયે બધા દેવતાઓના સહયોગથી યુદ્ધમાં મસ્ત થયા હતા અને દાનવો પણ જેમના વિજયની આશા રાખતા હતા—
યસ્મિજ્જાતે મહાવીર્યે શાન્તનુર્લોકવિશ્રુતઃ । શોકં દૈન્યં ચ દુઃસ્વં ચ પ્રાજહાત્સ ચ તત્ક્ષણે
જેમના જન્મે, મહાવીર અને લોકપ્રસિદ્ધ શાંતનુના પુત્રના અવતરે, બધું દુઃખ, દુર્બળતા અને દુર્ભાગ્ય એ ક્ષણે દૂર થઈ ગયું હતું—
પ્રોક્તં પરાયણં પ્રાજ્ઞં સ્વધર્મનિરતં શુચિમ્। વેદવેદાઙ્ગતત્વજ્ઞં કથં શંસસિ મે હતમ્
જેને વિદ્વાનોનું આશ્રય, પોતાના ધર્મમાં તત્પર, પવિત્ર અને વેદ-વેદાંગના તત્વજ્ઞાની કહેવામાં આવ્યા હતા, એના મૃત્યુની વાત તમે મને કેમ કહો છો?
સર્વાસ્ત્રવિનયોપેતં શાન્તં દાન્તં મનસ્વિનમ્। હતં શાન્તનવં શ્રુત્વા મન્યે શેષં હતં બલમ્
શાંતનુના પુત્ર, જે તમામ શસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત, શાંત, સંયમી અને બુદ્ધિશાળી હતા, એમના મૃત્યુની ખબર સાંભળી, મને લાગે છે કે હવે અમારી સેનાનું બાકી બળ પણ નાશ પામ્યું છે.
ધર્માદધર્મો બલવાન્સંપ્રાપ્ત ઇતિ મે મતિઃ । યત્ર વૃદ્ધં ગુરું હત્વા રાજ્યમિચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ
હવે તો મને એવું લાગે છે કે અધર્મે ધર્મને પરાજય આપ્યો છે, કારણ કે પાંડવો રાજ્યની ઇચ્છાથી વૃદ્ધ ગુરુને મારી નાખ્યો છે.
જામદગ્ન્યઃ પુરા રામઃ સર્વાસ્ત્રવિદનુત્તમઃ । અમ્બાર્થમુદ્યતઃ સઙ્ખ્યે ભીષ્મેણ યુધિ નિર્જિતઃ
કદાચ, એક સમયે જમદગ્નિપુત્ર રામ, સર્વશસ્ત્રવિદ્યા માં સર્વોચ્ચ, અંબાના કારણે યુદ્ધમાં ઊતરી આવ્યા હતા, પણ ભીષ્મે તેમને યુદ્ધમાં હરાવ્યા હતા.
તમિન્દ્રસમકર્માણં કકુદં સર્વધન્વિનામ્। હતં શંસસિ મે ભીષ્મં કિં નુ દુઃખમતઃ પરમ્
તમે મને કહો છો કે ભીષ્મ, જેમના કાર્યો ઇન્દ્ર સમાન છે અને બધા ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેઓ મૃત્યુ પામ્યા—આથી વધારે દુઃખ શું હોઈ શકે?
અસકૃત્ક્ષત્રિયવ્રાતાઃ સઙ્ખ્યે યેન વિનિર્જિતાઃ । જામદગ્ન્યેન વીરેણ પરવીરનિઘાતિના। ન હતો યો મહાબુદ્ધિઃ સ હતોઽદ્ય શિખણ્ડિના
જે મહાપુરુષે વારંવાર યુદ્ધમાં અનેક ક્ષત્રિય સેનાઓને હરાવ્યા, જમદગ્નિના વીર પુત્ર, શત્રુવિનાશક—એ મહાબુદ્ધિ ભીષ્મને પણ કોઈ મારી શક્યા નહીં, પણ આજે શિખંડીએ તેમને મારે છે.