સ શેતે નિહતો ભૂમૌ વાતભગ્ન ઇવ દ્રુમઃ। તવ દુર્મન્ત્રિતે રાજન્યથા નાર્હઃ સ ભારત
એ હવે જમીન પર પવનથી તૂટી પડેલા વૃક્ષ જેવો પડ્યો છે, રાજા, તમારી ખોટી સલાહના કારણે, જ્યારે એ deserving નહોતા.
કથં કુરૂણામૃષભો હતો ભીષ્મઃ શિખણ્ડિના। કથં રથાર્ત્સ ન્યપતિત્પિતા મે વાસવોપમઃ
કેમ ભીષ્મ, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, શિખંડીએ મારી નાખ્યા? અને કેમ મારા પિતા, ઇન્દ્ર સમાન, રથ પરથી પડ્યા?
કથમાચક્ષ્વ મે યોધા હીના ભીષ્મેણ સંજય । બલિના દેવકલ્પેન ગુર્વર્થે બ્રહ્મચારિણા
સંજય, મને કહો કે જ્યારે ભીષ્મ જેવા બળવાન, દેવ સમાન, ગુરુ માટે બ્રહ્મચારી એવા યોદ્ધા નહોતા, ત્યારે યોદ્ધાઓનું શું થયું?
તસ્મિન્હતે મહાપ્રાજ્ઞે મહેષ્વાસે મહાબલે । મહાસત્વે નરવ્યાઘ્રે કિમુ આસીન્મનસ્તવ
જ્યારે એ મહાપંડિત, મહાધનુર્ધર, મહાબલી, મહાસત્વ અને પુરુષસિંહ માર્યા ગયા, ત્યારે તમારું મન શું થયું હતું?
આર્તિં પરામાવિશતિ મનઃ શંસસિ મે હતમ્ । કુરૂણામૃષભં વીરમકમ્પં પુરુષર્ષભમ્
તમે મને કહો છો કે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, અડગ, વીર અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મ માર્યા ગયા છે, એ સાંભળીને મારું મન ભારે દુઃખથી ભરાઈ ગયું છે.
કે તં યાન્તમનુપ્રાપ્તાઃ કે વાસ્યસન્પુરોગમાઃ। કેઽતિષ્ઠન્કે ન્યવર્તન્ત કેઽન્વવર્તન્ત સઞ્જય
જ્યારે તેઓ જતા હતા ત્યારે કોણ તેમને મળવા ગયા? કોણ આગળ ગયા? કોણ ઊભા રહ્યા, કોણ પાછા ફર્યા અને કોણ પાછળથી ગયા, સંજય?
કે શૂરા રથશાર્દૂલમદ્ભુતં ક્ષત્રિયર્ષભમ્ । તથાઽનીકં ગાહમાનં સહસા પૃષ્ઠતોઽન્વયુઃ
હે રથવીરોમાં શ્રેષ્ઠ, એ અદ્ભુત ક્ષત્રિયસિંહે જ્યારે ઝડપથી શિબિરમાં ઘૂસી પડ્યો, ત્યારે પાછળથી કયા વીરોએ તેની સાથે જોડાઈને અનુસરણ કર્યું?
યસ્તમોર્ક ઇવાપોહન્પરસૈન્યમમિત્રહા । સહસ્રરશ્મિપ્રતિમઃ પરેષાં ભયમાદધત્
એવો શત્રુવિનાશક વીર કોણ હતો, જે સૂર્યની જેમ અંધકાર દૂર કરી શત્રુઓમાં ભય પેદા કરતો, અને જેના તેજે હજાર કિરણો જેવી ઝાંખી આપતી હતી?
અકરોદ્દુષ્કરં કર્મ રણે પાણ્ડુસુતેષુ યઃ । ગ્રસમાનમનીકાનિ ય એનં પર્યવારયન્
પાંડુપુત્રોમાં યુદ્ધમાં જે વીરે અઘરું કાર્ય કર્યું, અને જે શિબિરોને ગળી જતો હતો, તેને રોકવા માટે કોને તેની આસપાસ ઘેરી લીધો?
કૃતિનં તં દુરાધર્ષં સઞ્જયાસ્ય ત્વમન્તિકે । કથં શાન્તનવં યુદ્ધે પાણ્ડવાઃ પ્રત્યવારયન્
હે સંજય, જ્યારે એ કૌશલ્યવાન અને અપરાજિત શાંતનુપુત્ર તમારી પાસે હતો, ત્યારે પાંડવો એ યુદ્ધમાં તેને કેવી રીતે અટકાવ્યો?
નિકૃન્તન્તમનીકાનિ શરદંષ્ટ્રં મનસ્વિનમ્ । ચાપવ્યાત્તાનનં ઘોરમસિજિહ્વં દુરાસદમ્
જે મનથી પ્રખર હતો, ધનુષ્યથી મોં ખોલીને, તીરોને દાંત સમાન બનાવી, ભયાનક જીભ જેવો દેખાતો અને શિબિરોને કાપતો હતો, તેને પાંડવો કેવી રીતે સહન કરી શક્યા?
અનર્હં પુરુષવ્યાઘ્રં હ્રીમન્તમપરાજિતમ્ । પાતયામાસ કૌન્તેયઃ કથં તમજિતં યુધિ
કુંતીપુત્રએ એ પુરુષસિંહ, લજ્જાશીલ અને અપરાજિત વીરને, જે પડવાનો યોગ્ય નહોતો, તેને યુદ્ધમાં કેવી રીતે પછાડ્યો?
ઉગ્રધન્વાનમુગ્રેષું વર્તમાનં રથોત્તમે । પરેષામુત્તમાઙ્ગાનિ પ્રચિન્વન્તમથેષુભિઃ
જે મહાન ધનુષ્ય અને ભયાનક તીરો ધરાવતો, શ્રેષ્ઠ રથ પર ઊભો રહી દુશ્મનના મુખ્ય વીરોના માથા તીરો વડે ફોડી નાખતો હતો, તેને પાંડવો કેવી રીતે સામનો કરી શક્યા?
પાણ્ડવાનાં મહત્સૈન્યં યં દૃષ્ટ્વોદ્યતમાહવે । કાલાગ્નિમિવ દુર્ધર્ષં સમચેષ્ટત નિત્યશઃ
પાંડવોની એ વિશાળ સેના યુદ્ધ માટે તૈયાર જોઈ, તે વીર સતત તેમની વચ્ચે અપરાજિત કાળાગ્નિ સમાન ફરતો રહ્યો.
પરિકૃષ્ય સ સેનાં તુ દશરાત્રમનીકહા । દગામાસ્તમિવાદિત્યઃ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્
એ અનીકવિનાશક વીરે દસ રાત સુધી સેના ખેંચી રાખી, અને દિવસના અંતે સૂર્ય જેવો પ્રખર બની, અતિદુષ્કર કાર્ય કર્યું.
યઃ સ શક્ર ઇવાક્ષય્યં વર્ષં શરમયં ક્ષિપન્ । જઘાન યુધિ યોધાનામર્બુદં દશભિર્દિનૈઃ
કોણ એવો હતો, જે ઇન્દ્ર સમાન અખૂટ તીરોની વરસાદ વરસાવતો, અને દસ દિવસમાં યુદ્ધમાં કરોડો યોદ્ધાઓને સંહાર્યો?
સ શેતે નિહતો ભૂમૌ વાતભુગ્ન ઇવ દ્રુમઃ । મમ દુર્મન્ત્રિતેનાજૌ યથા નાર્હતિ ભારતઃ
હવે એ વીર પવનથી વળી પડેલા વૃક્ષ જેવો ધરતી પર પડ્યો છે, મારા ખોટા ઉપદેશના કારણે, હે ભારત, જ્યારે એ deserving નહોતો.
કથં શાન્તનવં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાનામનીકિની । પ્રહર્તુમશકત્તત્ર ભીષ્મં ભીમપરાક્રમમ્
શાંતનુના પુત્રને જોઈને પાંડવોની સેના ત્યાં ભીમ સમાન પરાક્રમી ભીષ્મ પર પ્રહાર કરવામાં કેમ અસમર્થ રહી?
કથં ભીષ્મેણ સંગ્રામં પ્રાકુર્વન્પાણ્ડુનન્દનાઃ। કથં ચ નાજયદ્ભીષ્મો દ્રોણે જીવતિ સઞ્જય
પાંડુપુત્રોએ ભીષ્મ સાથે યુદ્ધ કેવી રીતે કર્યું? અને સંજય, દ્રોણ જીવતો હતો ત્યારે પણ ભીષ્મે વિજય કેમ ન મેળવ્યો?
કૃપે સન્નિહિતે તત્ર ભરદ્વાજાત્મજે તથા। ભીષ્મઃ પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠઃ કથં સ નિધનં ગતઃ
ત્યાં કૃપાચાર્ય અને ભરદ્વાજપુત્ર હાજર હતા, છતાં યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મને મૃત્યુ કેમ મળ્યો?
કથં ચાતિરથસ્તેન પાઞ્ચાલ્યેન શિખણ્ડિના। ભીષ્મો વિનિહતો યુદ્ધે દેવૈરપિ દુરાસદઃ
દેવતાઓ પણ જેને હરાવી શકતા નહોતા, એ અતિરથ ભીષ્મને, પાંચાલપુત્ર શિખંડીએ યુદ્ધમાં કેવી રીતે સંહાર્યો?
યઃ સ્પર્ધતે રણે નિત્યં જામદગ્ન્યં મહાબલમ્ । અજિતં જામદગ્ન્યેન શક્રતુલ્યપરાક્રમમ્
જે હંમેશા મહાબલી જામદગ્ન્ય સાથે યુદ્ધમાં સ્પર્ધા કરતો, અને પરશુરામ પણ જેને હરાવી શક્યા નહોતા, તથા પરાક્રમે ઇન્દ્ર સમાન હતો—
તં હતં સમરે ભીષ્મં મહારથકુલોદિતમ્ । સઞ્જયાચક્ષ્વ મે વીરં યેન શર્મ ન વિદ્મહે
હે સંજય, એ મહારથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વીર ભીષ્મ યુદ્ધમાં કેવી રીતે સંહારાયો, એ મને કહો, કારણ કે અમને શાંતિ નથી મળતી.
મામકાઃ કે મહેષ્વાસા નાજહુઃ સઞ્જયાચ્યુતમ્ । દુર્યોધનસમાદિષ્ટાઃ કે વીરાઃ પર્યવારયન્
મારા કયા મહાવીર ધનુર્ધરોએ અચ્યૂતને છોડ્યા નહોતા, હે સંજય, અને દુર્યોધનના આદેશે કયા વીરોએ તેને ઘેરી લીધો હતો?
યચ્છિખણ્ડિમુખાઃ સર્વે પાણ્ડવા ભીષ્મમભ્યયુઃ । કચ્ચિત્તે કુરવઃ સર્વે નાજહુઃ સઞ્જયાચ્યુતમ્
જ્યારે બધા પાંડવો તૂટેલા કવચ સાથે ભીષ્મજી પાસે પહોંચ્યા, સંજય, મને કહો, શું બધા કૌરવો કૃષ્ણને છોડીને ગયા નહોતા?
અશ્મસારમયં નૂનં હૃદયં મુદૃઢં મમ। યચ્છ્રુત્વા પુરુષવ્યાઘ્રં હતં ભીષ્મં ન દીર્યતે
મારું હૃદય ખરેખર પથ્થર જેવું કઠોર છે, કેમ કે માણસોમાં વાઘ સમાન એવા ભીષ્મજીના મૃત્યુની વાત સાંભળીને પણ તે તૂટતું નથી.
યસ્મિન્સત્યં ચ મેધા ચ નીતિશ્ચ ભરતર્ષભે । અપ્રમેયાણિ દુર્ધર્ષે કથં સ નિહતો યુધિ
જેમના અંદર સત્ય, બુદ્ધિ અને નીતિ વસે છે, એવા અપરિમિત અને અપરાજેય ભરતવંશી ભીષ્મજી યુદ્ધમાં કેવી રીતે માર્યા ગયા?
મૌર્વીઘોષસ્તનયુત્નુઃ પૃષત્કપૃષતો મહાન્ । ધનુર્હ્રાદમહાશબ્દો મહામેઘ ઇવોન્નતઃ
ભીષ્મજીના ધનુષ્યની તાણ અને બાણોની અથડામણનો ગર્જનારા અવાજ, ધનુષ્યના ઘોંઘાટ જેવો, જાણે ઊંચા મેઘના ગર્જન જેવો હતો.
યોઽભ્યવર્ષત કૌન્તેયાન્સપાઞ્ચાલાન્સસૃઞ્જયાન્। નિઘ્નન્પરથાન્વીરો દાનવાનિવ વજ્રભૃત્
જે પાંડવો, પંચાલો અને શ્રુંજયો પર બાણવર્ષા કરતા, દુશ્મનના રથોને વીજળીધારી દેવતાની જેમ ધ્વંસ કરતા—
ઇષ્વસ્ત્રસાગરં ઘોરં બાણગ્રહં દુરાસદમ્ । કાર્મુકોર્મિણમક્ષય્યમદ્વીપં ચલમપ્લવમ્
એ ભીષ્મજીનું યુદ્ધક્ષેત્ર જાણે શસ્ત્રો અને બાણોનું ભયાનક, અપરાજેય અને ગહન સમુદ્ર હતું, જેમાં બાણો તરંગો જેવા, કોઈ દ્વીપ નહોતાં, સતત ચાલતું અને આશ્રય વિનાનું હતું.