મર્દિતો ન શશાકાસ્માન્મોચિતું બલવત્તયા। પ્રાક્રોશદ્ભૈરવં તત્ર દ્વારેભ્યો નિઃસૃતં ત્વસૃક્
બાળકની બળથી દબાઈને, તે પોતે છૂટો થઈ શક્યો નહીં; તેના મોઢેથી લોહી વહી નીકળ્યું અને તે ભયાનક રીતે બૂમો પાડી દરવાજા પાસે પડ્યો.
તેન શબ્દેન વિત્રસ્તા મૃગાઃ સિંહાદયો ગણાઃ। સુસ્રુવુશ્ચ શકૃન્મૂત્રમાશ્રમસ્થાશ્ચ સુસ્રુવુઃ
આ અવાજથી હરણ, સિંહ અને બીજા પ્રાણીઓ ડરીને ભાગી ગયા અને આશ્રમમાં રહેનારા પણ ડરીને પોતાના શરીર પર કાબૂ રાખી શક્યા નહીં.
નિરસું જાનુભિઃ કૃત્વા વિસસર્જ ચ સોઽપતત્। તદ્દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં જગ્મુઃ કુમારસ્ય વિચેષ્ટિતમ્
તે ઘૂંટણીએ ચાલતો ચાલતો બહાર નીકળી ગયો અને પડી ગયો; બાળકના આ કાર્યો જોઈને સૌ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
નિત્યકાલં વધ્યમાના દૈતેયા રાક્ષસૈઃ સહ। કુમારસ્ય ભયાદેવ નૈવ જગ્મુસ્તદાશ્રમમ્
બાળકના ભયથી દૈત્ય અને રાક્ષસો વારંવાર મારી પડાતા, હવે તેઓ આશ્રમની નજીક પણ આવતાં નહોતાં.
તતોઽસ્ય નામ ચક્રુસ્તે કણ્વાશ્રમનિવાસિનઃ। કણ્વેન સહિતાઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા કર્માતિમાનુષમ્
પછી કણ્વ અને આશ્રમના બધા વાસીઓએ, તેના માનવથી ઉપરના કાર્યો જોઈ, મળીને તેને નામ આપ્યું.
અસ્ત્વયં સર્વદમનઃ સર્વં હિ દમયત્યસૌ। સ સર્વદમનો નામ કુમારઃ સમપદ્યત
"આ બધાને વશ કરે છે, એટલે તેનું નામ સર્વદમન રાખવું." એ રીતે એ બાળક સર્વદમન તરીકે ઓળખાયો.
વિક્રમેણૌજસા ચૈવ બલેન ચ સમન્વિતઃ। `અપ્રેષયતિ દુષ્યન્તે મહિષ્યાસ્તનયસ્ય ચ
વીરતા, બળ અને તાકાતથી ભરપૂર, એ કોઈ દુઃખી થયેલા વ્યક્તિને દૂર નથી કરતો—ને મહારાણી હોય કે પુત્ર.
પાણ્ડુભાવપરીતાઙ્ગીં ચિન્તયા સમભિપ્લુતામ્। લમ્બાલકાં કૃશાં દીનાં તથા મલિનવાસસમ્
ચિંતા સાથે વ્યાકુળ, ચહેરો પાંઢરું પડેલું, વાળ છૂટેલા, શરીર દુર્બળ, મન દુઃખી અને કપડાં પણ મલિન—
શકુન્તલાં ચ સંપ્રેક્ષ્ય પ્રદધ્યૌ સ મુનિસ્તદા। શાસ્ત્રાણિ સર્વવેદાશ્ચ દ્વાદશાબ્દસ્ય ચાભવન્
શકુંતળાને એ હાલતમાં જોઈને, મুনি એ સમયે બધાં શાસ્ત્રો, બધા વેદો અને બાર વર્ષની વાતોનું મનન કરવા લાગ્યા.
તં કુમારમૃષિર્દૃષ્ટ્વા કર્મ ચાસ્યાતિમાનુષમ્। સમયો યૌવરાજ્યાય ઇત્યનુધ્યાય સ દ્વિજઃ
મુનિએ એ બાળકને અને એની અસાધારણ કરામતોને જોઈને વિચાર્યું કે હવે યુવરાજપદ માટે યોગ્ય સમય આવ્યો છે.
શૃણુ ભદ્રે મમ સુતે મમ વાક્યં શુચિસ્મિતે
મારી દીકરી, ભદ્રા, શુદ્ધ હાસ્યવાળી, મારા વચન સાંભળ.
પતિવ્રતાનાં નારીણાં વિશિષ્ટમિતિ ચોચ્યતે। પતિશુશ્રૂષણં પૂર્વં મનોવાક્કાયચેષ્ટિતૈઃ
પતિને સમર્પિત સ્ત્રીઓમાં, મન, વાણી અને કાયાના વ્યવહારથી પતિની સેવા કરવી એ સર્વોપરી માનવામાં આવે છે.
અનુજ્ઞાતા મયા પૂર્વં પૂજયૈતદ્વ્રતં તવ। એતેનૈવ ચ વૃત્તેન પુણ્યાઁલ્લોકાનવાપ્ય ચ
મારી મંજૂરીથી તું આ વ્રત પાળ્યું છે; એ જ સારા વર્તનથી તું પુણ્યલોકો પ્રાપ્ત કરશે.
તસ્યાન્તે માનુષે લોકે વિશિષ્ટાં તપ્સ્યસે શ્રિયમ્। તસ્માદ્ભદ્રેઽદ્ય યાતવ્યં સમીપં પૌરવસ્ય હ
આના અંતે, માનવલોકમાં તને વિશેષ સમૃદ્ધિ મળશે; એટલે ભદ્રે, આજે તારે પૌરુવ વંશજ પાસે જવું છે.
સ્વયં નાયાતિ મત્વા તે ગતં કાલં શુચિસ્મિતે। ગત્વાઽઽરાધય રાજાનં દુષ્યન્તં હિતકામ્યયા
શુદ્ધ હાસ્યવાળી, એ પોતે આવતો નથી એવું માનીને, સમય વીતી ગયો એમ સમજીને, તારે રાજા દુષ્યંતને મળવા અને એના કલ્યાણની ઇચ્છાથી એને પ્રસન્ન કરવા જવું જોઈએ.
દૌષ્યન્તિં યૌવરાજ્યસ્થં દૃષ્ટ્વા પ્રીતિમવાપ્સ્યસિ। દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ ક્ષત્રિયાણાં ચ ભામિનિ
દુષ્યંતને યુવરાજપદે સ્થિર થયેલા જોઈને તને આનંદ થશે; દેવતાઓ, વડીલ અને ક્ષત્રિયોને પણ, સુંદરે—
ભર્તૄણાં ચ વિશેષેમ હિતં સંગમનં ભવેત્। તસ્માત્પુત્રિ કુમારેણ ગન્તવ્યં મત્પ્રિયેપ્સયા
અને ખાસ કરીને પતિઓ માટે, મિલન હિતકારક છે; એટલે, પુત્રી, મારી પ્રસન્નતા માટે તારે પુત્ર સાથે જવું જોઈએ.
પ્રતિવાક્યં ન દદ્યાસ્ત્વં શપિતા મમ પાદયોઃ
મારા આદેશથી તું કોઈ જવાબ આપવો નહીં—તું મારા પદને બંધાયેલ છે.
એવમુક્ત્વા સુતાં તત્ર પૌત્રં કણ્વોઽભ્યભાષત। પરિષ્વજ્ય ચ બાહુભ્યાં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય પૌરવમ્
આ રીતે દીકરીને કહીને, કણ્વે ત્યાં પોતાના પૌત્રને બોલાવ્યો, બાહોમાં ભેળવીને પૌરવના માથા પર સુગંધ લીધી.
સોમવંશોદ્ભવો રાજા દુષ્યન્ત ઇતિ વિશ્રુતઃ। તસ્યાગ્રમહિષી ચૈષા તવ માતા શુચિવ્રતા
દુષ્યંત નામે પ્રસિદ્ધ રાજા ચંદ્રવંશમાંથી જન્મેલા છે; આ શુદ્ધવ્રતાવાળી સ્ત્રી એની મુખ્ય રાણી અને તારી માતા છે.
ગન્તુકામા ભર્તૃપાર્શ્વં ત્વયા સહ સુમધ્યમા। ગત્વાઽભિવાદ્ય રાજનં યૌવરાજ્યમવાપ્સ્યસિ
પાતળી કમરવાળી તારી માતા પતિના પાસે જવા ઇચ્છે છે, તારા સાથે જશે; ત્યાં જઈને રાજાને વંદન કરીને તું યુવરાજપદ પામશે.
સ પિતા તવ રાજેન્દ્રસ્તસ્ય ત્વં વશગો ભવ। પિતૃપૈતામહં રાજ્યમાતિષ્ઠસ્વ સ્વભાવતઃ
એ તારો પિતા છે, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ; તારે એની આજ્ઞામાં રહેવું. પિતા અને દાદાથી મળેલું રાજ્ય તારે સ્વભાવથી સંભાળવું.
તસ્મિન્કાલે સ્વરાજ્યસ્થો મામનુસ્મર પૌરવ
પૌરવ, જ્યારે તું પોતાનાં રાજ્યમાં સ્થિર થાઈશ, ત્યારે મને ભૂલતો નહીં.
અભિવાદ્ય મુનેઃ પાદૌ પૌરવો વાક્યમબ્રવીત્। ત્વં પિતા મમ વિપ્રર્ષે ત્વં માતા ત્વં ગતિશ્ચ મે
મુનિના પગે વંદન કરીને પૌરવે કહ્યું: 'મારા પિતા પણ તમે, બ્રાહ્મણમુનિ, મારી માતા પણ તમે, અને મારું આશ્રય પણ તમે જ છો.'
ન ચાન્યં પિતરં મન્યે ત્વામૃતે તુ મહાતપઃ। તવ શુશ્રૂષણં પુણ્યમિહ લોકે પરત્ર ચ
હે મહાતપસ્વી, આપ સિવાય હું બીજાને પિતા માનતો જ નથી. આપની સેવા કરવી એ આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ પુણ્યનું કામ છે.
શકુન્તલા ભર્તૃકામા સ્વયં યાતુ યથેષ્ટતઃ। અહં સુશ્રૂષણપરઃ પાદમૂલે વસામિ વઃ
શકુંતલા જો પતિ ઇચ્છે છે તો તે પોતાની ઇચ્છાથી જઈ શકે; હું તો આપના ચરણોમાં રહીને આપની સેવા કરતો રહીશ.
ક્રીડાં વ્યાલમૃગૈઃ સાર્ધં કરિષ્યે ન પુરા યથા। ત્વચ્છાસનપરો નિત્યં સ્વાધ્યાયં ચ કરોમ્યહમ્
હવે હું પહેલાંની જેમ જંગલના પ્રાણીઓ સાથે રમતો નહીં, હંમેશા આપના કહે્યા મુજબ ચાલીશ અને અભ્યાસમાં પણ મન લગાવીશ.
એવમુક્ત્વા તુ સંશ્લિષ્ય પાદૌ કણ્વસ્ય તિષ્ઠતઃ। તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રરુરોદ શકુન્તલા
આવી રીતે કહીને તેણે કણ્વના ચરણો ભેળવી લીધા. તેના વચન સાંભળીને શકુંતલા રડવા લાગી.
સ્નેહાત્પિતુશ્ચ પુત્રસ્ય હર્ષશોકસમન્વિતા। નિશામ્ય રુદતીમાર્તાં દૌષ્યન્તિર્વાક્યમબ્રવીત્
પિતાનો સ્નેહ અને પુત્રના આનંદ-દુઃખથી ભરેલી, દુઃખમાં રડતી શકુંતલાને દુષ્યંતની પુત્રીએ કહ્યું.
શ્રુત્વા ભગવતો વાક્યં કિં રોદિષિ શકુન્તલે। ગન્તવ્યં કાલ્ય ઉત્થાય ભર્તૃપ્રીતિસ્વવાસ્તિ ચેત્
મુનિનું વચન સાંભળીને તેણે કહ્યું: 'શકુંતલા, તું કેમ રડે છે? જો તારે પતિને પ્રસન્ન કરવો હોય તો સવારથી જવું પડશે.'