અસંખ્યાતઃ સ નિત્યં હિ તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા । તત્ર વૈ વાયવો વાન્તિ દિગ્ભ્યઃ સર્વાભ્ય એવ હિ
અહીં સંખ્યાતીથી પરે, સતત દરેક દિશામાં—આડી, ઊભી અને નીચે—હંમેશાં ચાલતાં રહે છે; અને એ બધાં દિશાઓમાંથી, હા, પવન ફૂંકાય છે.
અસંબદ્ધા મહારાજ તાન્નિગૃહ્ણન્તિ તે ગજાઃ । પુષ્કરૈઃ પદ્મસંકાશૈર્વિકસદ્ભિર્મહાપ્રભૈઃ
મહારાજ, એ પવનો બેફામ છે, પણ દિશાના હાથીઓ તેમને રોકે છે; જેમના સુંડ ખીલેલા કમળ જેવા વિશાળ અને તેજસ્વી છે.
શતધા પુનરેવાશુ તે તાન્મુઞ્ચન્તિ નિત્યશઃ । શ્વસદ્ભિર્મુચ્યમાનાસ્તુ દિગ્ગજૈરિહ મારુતાઃ । આગચ્છન્તિ મહારાજ તતસ્તિષ્ઠન્તિ વૈ પ્રજાઃ
પણ એ હાથીઓ વારંવાર અનેક રીતે એ પવનોને છોડે છે; જ્યારે દિશાના હાથીઓ શ્વાસ છોડે છે ત્યારે પવન મુક્ત થાય છે, મહારાજ, અને તેથી જ જીવજંતુઓ ટકી રહે છે.
પરો વૈ વિસ્તરોઽત્યર્થં ત્વયા સઞ્જય કીર્તિતઃ। દર્શિતં દ્વીપસંસ્થાનમુત્તરં બ્રૂહિ સઞ્જય
સંજય, તું વિશાળ વિસ્તારનું ખૂબ જ વિગતે વર્ણન કર્યું છે; દ્વીપોની રચના બતાવી છે—હવે ઉત્તર પ્રદેશ વિશે કહો સંજય.
ઉક્તા દ્વીપા મહારાજ ગ્રહં વૈ શૃણુ તત્ત્વતઃ । સ્વર્ભાનોઃ કૌરવશ્રેષ્ઠ યાવદેવ પ્રમાણતઃ
મહારાજ, દ્વીપોનું વર્ણન થયું; હવે, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, સ્વર્ભાનુ ગ્રહ વિશે અને તેની સાચી માપ વિશે સાંભળો.
પરિમણ્ડલો મહારાજ સ્વર્ભાનુઃ શ્રૂયતે ગ્રહઃ । યોજનાનાં સહસ્રાણિ વિષ્કમ્ભો દ્વાદશાસ્ય વૈ
મહારાજ, સ્વર્ભાનુ ગ્રહ ગોળ આકારનો છે એવું કહેવાય છે, અને તેની વ્યાસ બાર હજાર યોજન છે.
પરિણાહેન ષટ્ત્રિંશદ્વિપુલત્વેન ચાનઘ । ષષ્ટિમાહુઃ શતાન્યસ્ય બુધાઃ પૌરાણિકાસ્તથા
પવિત્ર સ્વરૂપ ધરાવનાર, તેની પરિધિ છત્રીસ હજાર અને પહોળાઈ સાઠ હજાર છે એવું વિદ્વાનો અને પુરાણજ્ઞો કહે છે.
ચન્દ્રમાસ્તુ સહસ્રાણિ રાજન્નેકાદશ સ્મૃતઃ । વિષ્કમ્ભેણ કુરુશ્રેષ્ઠ ત્રયસ્ત્રિંશત્તુ મણ્ડલમ્
મહારાજ, ચંદ્રની વ્યાસ અગિયાર હજાર યોજન છે એવું કહેવાય છે, અને કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, તેની પરિધિ ત્રેવીસ હજાર છે.
એકોનષષ્ટિવિષ્કમ્ભં શીતરશ્મેર્મહાત્મનઃ
શીતળ કિરણો ધરાવનારો તેજસ્વી ચંદ્ર નવ્વાણું હજાર યોજન વ્યાસ ધરાવે છે.
સૂર્યસ્ત્વષ્ટૌ સહસ્રાણિ દ્વે ચાન્યે કુરુનન્દન। વિષ્કમ્ભેણ તતો રાજન્મણ્ડલં ત્રિંશતા સમમ્
કુરુઓના આનંદ, સૂર્યની વ્યાસ આઠ હજાર અને વધુ બે હજાર યોજન છે; તેથી, રાજા, તેની પરિધિ ત્રીસ હજાર છે.
અષ્ટપઞ્ચાશતં રાજન્વિપુલત્વેન ચાનઘ। શ્રૂયતે પરમોદારઃ પતગોઽસૌ વિભાવસુઃ
મહારાજ, વિભાવસુ નામનો તેજસ્વી પંખી અઢીપંચાસ હજાર પહોળાઈ ધરાવે છે અને તે સર્વોત્તમ મહિમાવાન કહેવાય છે.
એતત્પ્રમાણમર્કસ્ય નિર્દિષ્ટમિહ ભારત । સ રાહુશ્છાદયત્યેતૌ યથાકાલં મહાત્તયા
ભારત, અહીં સૂર્યનું માપ જણાવાયું છે; અને રાહુ પોતાની વિશાળ કાયાથી યોગ્ય સમયે આ બંનેને ઢાંકે છે.
ચન્દ્રાદિત્યૌ મહારાજ સંક્ષેપોઽયમુદાહૃતઃ । ઇત્યેતત્તે મહારાજ પૃચ્છતઃ શાસ્ત્રચક્ષુષા
મહારાજ, ચંદ્ર અને સૂર્યનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કહેવામાં આવ્યું; એ રીતે, મહારાજ, તમે પૂછ્યું તે શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી સમજાવ્યું છે.
સર્વમુક્તં યથાતત્ત્વં તસ્માચ્છમમવાપ્નુહિ । યથોદ્દિષ્ટં મયા પ્રોક્તં સનિર્માણમિદં જગત્
બધું સાચું અને યથાર્થ રીતે જણાવાયું છે; તેથી, શાંતિ મેળવો. જેમ મેં વર્ણન કર્યું, એ પ્રમાણે જ આ જગત છે.
તસ્માદાશ્વસ કૌરવ્ય પુત્રં દુર્યોધનં પ્રતિ। શ્રુત્વેદં ભરતશ્રેષ્ઠ ભૂમિપર્વ મનોનુગમ્
કૌરવકુમાર, દુર્યોધનને લઈને મનમાં આશ્વાસન રાખો; ભારતવંશના શ્રેષ્ઠ, આ ભૂમિપ્રકરણ સાંભળીને તમારું મન શાંત થશે.
શ્રીમાન્ભવતિ રાજન્યઃ સિદ્ધાર્થઃ સાધુસંમતઃ । આયુર્બલં ચ કીર્તિશ્ચ તસ્ય તેજશ્ચ વર્ધતે
રાજવી વ્યક્તિ સમૃદ્ધ, સિદ્ધ અને સજ્જનોમાં માન્ય બને છે; તેનું આયુષ્ય, બળ, કીર્તિ અને તેજ વધે છે.
યઃ શૃણોતિ મહીપાલ પર્વણીદં યતવ્રતઃ । પ્રીયન્તે પિતરસ્તસ્ય તથૈવ ચ પિતામહાઃ
જે, ધરતીના રક્ષક, નિયમથી આ પ્રકરણ સાંભળે છે, તેના પિતૃઓ અને પિતામહો પ્રસન્ન થાય છે.
ઇદં તુ ભારતં વર્ષં યત્ર વર્તામહે વયમ્। પૂર્વૈઃ પ્રવર્તિતં પુણ્યં તત્સર્વં શ્રુતવાનસિ
પણ આ ભારતભૂમિ, જ્યાં આપણે હવે વસીએ છીએ, પૂર્વજોએ પવિત્ર બનાવી હતી; એ બધું તમે હવે સાંભળ્યું છે.
અથ ગાવલ્ગણિર્વિદ્વાન્સંયુગાદેત્ય ભારત। પ્રત્યક્ષદર્શી સર્વસ્ય ભૂતભવ્યભવિષ્યવિત્
હવે, ભારત, સર્વજ્ઞ અને વિદ્વાન ગાવલ્ગણ, જે ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યને સ્પષ્ટ રીતે જાણે છે, યુદ્ધભૂમિમાંથી આવ્યો.
ધ્યાયતે ધૃતરાષ્ટ્રાય સહસોત્પત્ય દુઃખિતઃ । આચષ્ટ નિહતં ભીષ્મં ભરતાનાં પિતામહમ્
તે દુઃખી મનથી ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે, જે ધ્યાનમાં તત્પર હતા, તત્કાળ પહોંચ્યો અને કહ્યું કે ભીષ્મ, ભરતોના પિતામહ, યુદ્ધમાં માર્યા ગયા છે.
સઞ્જયોઽહં મહારાજ નમસ્તે ભરતર્ષભ। હતો ભીષ્મઃ શાન્તનવો ભરતાનાં પિતામહઃ
મહારાજ, હું સંજય છું. તમને વંદન. ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ, શાંતનુના પુત્ર અને ભરતોના પિતામહ ભીષ્મ હવે નથી રહ્યા.
કકુદં સર્વયોધાનાં ધામ સર્વધનુષ્મતામ્। શરતલ્પગતઃ સોઽદ્ય શેતે કુરુપિતામહઃ
જે સર્વ યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ ધનુર્ધારીઓનો આધાર હતો, એવા કુરુઓના પિતામહ આજે બાણોના શય્યાએ શયન કરી રહ્યા છે.
યસ્ય વીર્યં સમાશ્રિત્ય દ્યૂતં પુત્રસ્તવાકરોત્। સ શેતે નિહતો રાજન્સંખ્યે ભીષ્મઃ શિખણ્ડિના
જેનાં બળ પર આધાર રાખી તમારો પુત્ર જુગાર રમ્યો હતો, એ ભીષ્મ રાજા, આજે શિખંડીએ યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા છે.
યઃ સર્વાન્પૃથિવીપાલાન્સમવેતાન્મહામૃધે । જિગાયૈકરથેનૈવ કાશિપુર્યાં મહારથઃ
જે મહારથીએ કાશીમાં એકલાએ પોતાના રથ પર બેઠા બેઠા ધરતીના સર્વ રાજાઓને મહાયુદ્ધમાં હરાવ્યા હતા—
જામદગ્ન્યં રણે રામં યોઽયુધ્યદપસંભ્રમઃ । ન હતો જામદગ્ન્યેન સ હતોઽદ્ય શિખણ્ડિના
જે રણમાં જામદગ્ન્ય રામ સાથે નિર્ભયતાથી લડ્યા અને જેમને રામ પણ મારી શક્યા નહોતા, એ ભીષ્મને આજે શિખંડીએ માર્યા છે.
મહેન્દ્રસદૃશઃ શૌર્યે સ્થૈર્યે ચ હિમવાનિવ । સમુદ્ર ઇવ ગામ્ભીર્યો સહિષ્ણુત્વે ધરાસમઃ
શૌર્યમાં જે ઇન્દ્ર સમાન, સ્થિરતામાં હિમાલય જેવા, ઊંડાણમાં સમુદ્ર જેવા અને સહનશક્તિમાં ધરતી જેવા હતા.
શરદંષ્ટ્રો ધનુર્વક્રઃ ખઙ્ગિજિહ્વો દુરાસદઃ। નરસિંહઃ પિતા તેઽદ્ય પાઞ્ચાલ્યેન નિપાતિતઃ
જેનાં દાંત શરદ ઋતુ જેવા, ધનુષ્ય અર્ધચંદ્ર જેવું વળેલું, તલવાર જેવી જીભ અને અપરાજિત એવા, એવા તમારા પિતા, પુરુષસિંહને આજે દ્રુપદપુત્રે પછાડ્યા છે.
પાણ્ડવાનાં મહાસૈન્યં યં દૃષ્ટ્વોદ્યતમાહવે। પ્રાવેપત ભયોદ્વિગ્નં સિંહ દૃષ્ટ્વેવ ગોગણઃ
યુદ્ધમાં તેમને ઊભા થયેલા જોઈને, પાંડવોની મહાસેના ડરીને કાંપવા લાગી, જેમ ગાયોની ટોળી સિંહને જોઈને ડરે.
પરિરક્ષ્ય સ સેનાં તે દશરાત્રમનીકહા । જગામાસ્તમિવાદિત્યઃ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્
તેમણે દસ દિવસ સુધી તમારી સેના રક્ષી, અનેક દુશ્મન દળોનો નાશ કર્યો અને અતિ દુષ્કર કાર્ય કરીને, સૂર્યની જેમ અસ્ત થઈ ગયા.
યઃ સ શક્ર ઇવાક્ષોભ્યો વર્ષન્બાણાન્સહસ્રશઃ। જઘાન યુધિ યોધાનામર્બુદં દશભિર્દિનૈઃ
જે અડગ રહીને ઇન્દ્ર સમાન હજારો બાણ વરસાવતા, યુદ્ધના દસ દિવસમાં કરોડો યોદ્ધાઓને સંહાર્યા હતા.