તત્ર રત્નાનિ દિવ્યાનિ સ્વયં રક્ષતિ કેશવઃ । પ્રસન્નશ્ચાભવત્તત્ર પ્રજાનાં વ્યદધત્સુખમ્
ત્યાં દેવત્વયુક્ત રત્નોનું રક્ષણ કેશવ સ્વયં કરે છે; અને તેઓ પ્રસન્ન થઈને ત્યાંના લોકોને સુખ આપે છે.
કુશસ્તમ્બઃ કુશદ્વીપે મધ્યે જનપદૈઃ સહ । સંપૂજ્યતે શાલ્મલિશ્ચ દ્વીપે શાલ્મલિકે નૃપ
કુશદ્વીપના મધ્યમાં કુશનું સ્તંભ અને ત્યાંના લોકો સાથે તેની પૂજા થાય છે; એ જ રીતે, શાલમલી દ્વીપમાં શાલમલી વૃક્ષની પણ પૂજા થાય છે, રાજન.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે મહાક્રૌઞ્ચો ગિરી રત્નચયાકરઃ । સંપૂજ્યતે મહારાજ ચાતુર્વર્ણ્યેન નિત્યદા
ક્રૌંચદ્વીપમાં મહાક્રૌંચ નામનો રત્નોથી ભરેલો મહાપર્વત છે, મહારાજ, જ્યાં ચાર વર્ણના લોકો હંમેશા તેની પૂજા કરે છે.
ગોમન્તઃ પર્વતો રાજન્સુમહાન્સર્વધાતુમાન્ । યત્ર નિત્યં નિવસતિ શ્રીમાન્કમલલોચનઃ
ગોમંત નામનો પહાડ, રાજન, બહુ વિશાળ છે અને સર્વપ્રકારની ધાતુઓથી ભરેલો છે; ત્યાં કમળની આંખો ધરાવનાર શ્રીમંત ભગવાન હંમેશા નિવાસ કરે છે.
મોક્ષિભિઃ સંસ્તુતો નિત્યં પ્રભુર્નારાયણો હરિઃ । કુશદ્વીપે તુ રાજેન્દ્ર પર્વતો વિદ્રુમૈશ્ચિતઃ
મોક્ષ ઇચ્છનાર લોકો હંમેશા ત્યાં ભગવાન નારાયણ હરિની સ્તુતિ કરે છે; અને, રાજાધિરાજ, કુશદ્વીપમાં મોતી જેવા વિદ્રુમથી શોભતો એક પહાડ છે.
સુનામા નામ દુર્ધર્ષો દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ । દ્યુતિમાન્નામ કૌરવ્ય તૃતીયઃ કુમુદો ગિરિઃ
પહેલો પ્રસિદ્ધ અને દુર્લંઘ્ય સુનામા નામનો પહાડ છે; બીજો સોનાનો પહાડ છે; ત્રીજો, હે કૌરવ, તેજસ્વી કુમુદ નામનો પહાડ છે.
ચતુર્થઃ પુષ્પવાન્નામ પઞ્ચમસ્તુ કુશેશયઃ । ષષ્ઠો હરિગિરિર્નામ ષડેતે પર્વતોત્તમાઃ
ચોથો પુષ્પવત નામે ઓળખાય છે, પાંચમો કુશેશય છે, અને છઠ્ઠો હરિગિરિ નામનો છે—આ છેયે શ્રેષ્ઠ પર્વતો છે.
તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ સર્વભાગશઃ । ઔદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્
આ બધાના વચ્ચેનું અંતર દરેક વખતે બમણું છે; પહેલું પ્રદેશ ઔદ્ભિદ છે, બીજું વેણુમંડલ છે.
તૃતીયં સુરથાકારં ચતુર્થં કમ્બલં સ્મૃતમ્ । ધૃતિમત્પઞ્ચમં વર્ષં ષષ્ઠં પ્રભાકરમ્
ત્રીજું પ્રદેશ સુરથાકાર છે, ચોથું કમ્બલ કહેવાય છે; પાંચમું ધૃતિમત પ્રદેશ છે અને છઠ્ઠું પ્રભાકર છે.
સપ્તમં કાપિલં વર્ષં સપ્તૈતે વર્ષલમ્ભકાઃ । એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ પ્રજાશ્ચ જગતીશ્વર
સાતમું પ્રદેશ કાપિલ છે—આ સાત પ્રદેશો છે; એમાં દેવો, ગંધર્વો અને લોકો વસે છે, હે ધરતીના સ્વામી.
વિહરન્તે રમન્તે ચ ન તેષુ મ્રિયતે જનઃ। ન તેષુ દસ્યવઃ સન્તિ મ્લેચ્છજાત્યોપિ વા નૃપ
ત્યાં લોકો આનંદથી વિહાર કરે છે અને મરે નથી; ત્યાં કોઈ લૂંટારું કે વિદેશી જાતિના લોકો નથી, રાજન.
ગૌરપ્રાયો જનઃ સર્વઃ સુકુમારશ્ચ પાર્થિવ । અવશિષ્ટેષુ સર્વેષુ વક્ષ્યામિ મનુજેશ્વર
ત્યાંના બધા લોકો મોટાભાગે ગોરા અને કોમળ છે, હે મનુષ્યોના રાજા; હવે હું બાકીના બધાની વાત કહું છું, હે મનુષ્યોના સ્વામી.
યથાશ્રુતં મહારાજ તદવ્યગ્રમનાઃ શ્રૃણુ । ક્રૌઞ્ચદ્વીપે મહારા ક્રૌઞ્ચો નામ મહાગિરિઃ
હે મહારાજ, હું જે સાંભળ્યું છે તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. ક્રૌંચ દ્વીપમાં ક્રૌંચ નામે એક મહાન પર્વત છે.
ક્રૌઞ્ચાત્પરો વામનકો વામનાદન્ધકારકઃ। અન્ધકારાત્પરો રાજન્મૈનાકઃ પર્વતોત્તમઃ
ક્રૌંચથી આગળ વામનક પર્વત છે, વામનકથી આગળ અંધકારક પર્વત છે, અને અંધકારકથી આગળ, હે રાજન, મૈનાક નામે શ્રેષ્ઠ પર્વત છે.
મૈનાકાત્પરતો રાદન્ગોવિન્દો ગિરિરુત્તમઃ । ગોવિન્દાત્પરતો રાજન્નિબિડો નામ પર્વતઃ
મૈનાકથી આગળ ઉત્તમ ગોવિંદ પર્વત છે, અને ગોવિંદથી આગળ, હે રાજન, નિબિડ નામે પર્વત છે.
પરસ્તુ દ્વિગુણસ્તેષાં વિષ્કમ્ભો વંશવર્ધન । દેશાંસ્તત્ર પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ
પછી વંશવર્ધન પર્વત આવે છે, જેની પહોળાઈ એ પહેલાંના બધાથી બે ગણી છે. હવે ત્યાંના પ્રદેશોનું વર્ણન કરું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.
ક્રોઞ્ચસ્ય કુશલો દેશો વામનસ્ય મનોનુગઃ। મનોનુગાત્પરશ્ચોષ્ણો દેશઃ કુરુકુલોદ્વહ
ક્રૌંચ પ્રદેશનું નામ કુશલ છે, વામનક પ્રદેશનું નામ મનોનુગ છે, અને મનોનુગથી આગળ, હે કુરુકુલના શ્રેષ્ઠ, ઉષ્ણ પ્રદેશ આવે છે.
ઉષ્ણાત્પરઃ પ્રાવરકઃ પ્રાવારાદન્ધકારકઃ। અન્ધકારકદેશાત્તુ મુનિદેશઃ પરઃ સ્મૃતઃ
ઉષ્ણ પ્રદેશથી આગળ પ્રાવરક છે, પ્રાવરકથી આગળ અંધકારક છે, અને અંધકારક પ્રદેશથી આગળ મુનિ પ્રદેશ કહેવાય છે.
મુનિદેશાત્પરશ્ચૈવ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ। સિદ્ધચારણસંકીર્ણો ગૌરપ્રાયો જનાધિપ
મુનિ પ્રદેશથી આગળ દુન્દુભિસ્વન પ્રદેશ છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ચારણો વસે છે અને મોટા ભાગે ગૌરવર્ણના લોકો રહે છે, હે જનાધિપતિ.
એતે દેશા મહારાજ દેવગન્ધર્વસેવિતાઃ । પુષ્કરે પુષ્કરો નામ પર્વતો મણિરત્નવાન્
હે મહારાજ, આ બધા પ્રદેશોમાં દેવો અને ગંધર્વો આવે છે. પુષ્કર દ્વીપમાં પુષ્કર નામે એક રત્નોથી શોભિત પર્વત છે.
તત્ર નિત્યં પ્રભવતિ સ્વયં દેવઃ પ્રજાપતિઃ । તં પર્યુપાસતે નિત્યં દેવાઃ સર્વે મહર્ષયઃ
ત્યાં સ્વયં પ્રજાપતિ દેવ હંમેશાં નિવાસ કરે છે; બધા દેવો અને મહર્ષિઓ રોજે રોજ તેમની સેવા કરે છે.
વાગ્ભિર્મનોનુકૂલાભિઃ પૂજયન્તો જનાધિપ। જમ્બૂદ્વીપાત્પ્રવર્તન્તે રત્નાનિ વિવિધાન્યુત
શબ્દ અને મનથી એકરૂપ થઈને તેઓ તેમની પૂજા કરે છે, હે જનાધિપતિ. જંબુદ્વીપમાંથી અનેક પ્રકારના રત્નો ઉત્પન્ન થાય છે.
દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં કુરુસત્તમ। બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન પ્રજાનાં હિ દમેન ચ
હે કુરુમાં શ્રેષ્ઠ, એ બધા દ્વીપોમાં લોકો બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને દમથી જીવન વિતાવે છે.
આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાભ્યાં દ્વિગુણં દ્વિગુણં તતઃ। એકો જનપદો રાજન્દ્વીપેષ્વેતેષુ ભારત। ઉક્તા જનપદા યેષુ ધર્મશ્ચૈકઃ પ્રદૃશ્યતે
હે ભારત, આરોગ્ય અને આયુષ્ય દરેક દ્વીપમાં પહેલા કરતાં બે ગણું હોય છે. દરેક દ્વીપમાં એક જ જનપદ છે અને ત્યાં એક જ ધર્મ જોવા મળે છે.
ઈશ્વરો દણ્ડમુદ્યમ્ય સ્વયમેવ પ્રજાપતિઃ । દ્વીપાનેતાન્મહારાજ રક્ષંસ્તિષ્ઠતિ નિત્યદા
હે મહારાજ, પ્રજાપતિ ભગવાન પોતે દંડ ઉઠાવીને આ બધા દ્વીપોની હંમેશાં રક્ષા કરે છે.
સ રાજા સ શિવો રાજન્સ પિતા પ્રતિતામહઃ । ગોપાયતિ નરશ્રેષ્ઠ પ્રજાઃ સજડપણ્ડિતાઃ
એ જ રાજા, એ જ શિવ, એ જ પિતા અને પિતામહ છે; હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, એ જ મૂર્ખ અને વિદ્વાન બંને જાતના લોકોને રક્ષા કરે છે.
ભોજનં ચાત્ર કૌરવ્ય પ્રજાઃ સ્વયમુપસ્થિતમ્ । સિદ્ધમેવ મહાબાહો તદ્ધિ ભુઞ્જન્તિ નિત્યદા
હે કૌરવ્ય, ત્યાં પ્રજાઓ માટે ભોજન આપોઆપ હાજર થઈ જાય છે; હે મહાબાહુ, એ હંમેશાં તૈયાર હોય છે અને લોકો રોજે રોજ તેનો ઉપભોગ કરે છે.
તતઃ પરં સમા નામ દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ। ચતુરશ્ર મહારાજ ત્રયસ્ત્રિંશત્તુ મણ્ડલમ્
પછી સમા નામનું લોકસ્થાન આવે છે, જે ચોરસ છે, હે મહારાજ, અને તેની પરિધિ ત્રેત્રીસ છે.
તત્ર તિષ્ઠન્તિ કૌરવ્ય ચત્વારો લોકસંમતાઃ। દિગ્ગજા ભરતશ્રેષ્ઠ વામનૈરાવતાદયઃ
હે કૌરવ્ય, ત્યાં ચાર દિશાના ગજ છે, જે લોકોએ માન્ય છે, હે ભારતમાં શ્રેષ્ઠ, જેમા વામન, એરાવત અને બીજા ગજ છે.
સુપ્રતીકસ્તદા રાજન્પ્રભિન્નકરટામુખઃ। તસ્યાહં પરિમાણં તુ ન સંખ્યાતુમિહોત્સહે
હે રાજન, ત્યાં સુપ્રતિક નામનો ગજ છે, જેના મુખમાં ફાટ છે. એની માપણી અહીં હું કહી શકતો નથી.