અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ યોજનાનિ વિશાંપતે। ષટ્ શતાનિ ચ પૂર્ણાનિ વિષ્કમ્ભો જમ્બુપર્વતઃ
રાજાધિરાજ, જંબુપર્વતનો વ્યાસ અઢાર હજાર અને છસો યોજનનો છે, એ સંપૂર્ણ માપમાં છે.
લાવણસ્ય સમુદ્રસ્ય વિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । નાનાજનપદાકીર્ણો મણિવિદ્રુમચિત્રિતઃ
લવણ સમુદ્રનો વ્યાસ એના કરતાં બમણો કહેવાય છે; તેમાં અનેક જાતિના લોકો વસે છે અને તે મણિ અને વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે.
નૈકધાતુવિચિત્રૈશ્ચ પર્વતૈરુપશોભિતઃ। સિદ્ધચારણસંકીર્ણઃ સાગરઃ પરિમણ્ડલઃ
એ ગોળ સમુદ્ર વિવિધ ધાતુઓના સુંદર પર્વતોથી શોભાયમાન છે અને તેમાં સિદ્ધો તથા ચારણો ભરપૂર છે.
શાકદ્વીપં ચ વક્ષ્યામિ યથાવદિહ પાર્થિવ । શૃણુ મે ત્વં યથાન્યાયં બ્રુવતઃ કુરુનન્દન
હવે, રાજા, હું તને અહીં શાકદ્વીપ વિશે સાચી રીતે કહું છું; કુરુનંદન, મને ધ્યાનથી સાંભળ.
જમ્બૂદ્વીપપરમાણેન દ્વિગુણઃ સ નરાધિપ । વિષ્કમ્ભેણ મહારાજ સાગરોઽપિ વિભાગશઃ
મહારાજ, શાકદ્વીપનો વ્યાસ જંબુદ્વીપના બમણા જેટલો છે અને એના આસપાસનો સમુદ્ર પણ એ પ્રમાણે જ વિશાળ છે.
ક્ષીરોદો ભરતશ્રેષ્ઠ યેન સંપરિવારિતાઃ । તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તત્ર ન મ્રિયતે જનઃ। કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં ક્ષમાતેજોયુતા હિ તે
ભારત શ્રેષ્ઠ, એ શાકદ્વીપને ક્ષીરોદ સમુદ્ર ઘેરી રાખે છે; ત્યાંના પ્રદેશ પવિત્ર છે અને લોકો ત્યાં મરે જ નહીં; ભૂખમરો તો ક્યાંથી આવે, કારણ કે તેઓ ધરતીની શક્તિ અને તેજથી ભરપૂર છે.
શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદ્ભરતર્ષભ। ઉક્ત એષ મહારાજ કિમન્યત્કથયામિ તે
ભારતવંશી વર, શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તને કહી દીધું છે, મહારાજ; હવે તને બીજું શું કહું?
શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદિહ સઞ્જય । ઉક્તસ્ત્વયા મહાપ્રાજ્ઞ વિસ્તરં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ
સંજય, શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તું સાચી રીતે કહી દીધું છે; હવે, મહાપંડિત, એનું વિગતવાર અને સાચું વર્ણન કર.
તથૈવ પર્વતા રાજન્સપ્તાત્ર મણિભૂષિતાઃ। રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ
એ જ રીતે, રાજા, અહીં સાત પર્વતો છે, જે મણિથી શોભાયમાન છે; રત્નખાણીઓ અને નદીઓ પણ છે; હવે એના નામો મને સાંભળ.
અતીવ ગુણવત્સર્વં તત્ર પુણ્યં જનાધિપ
રાજાધિરાજ, ત્યાં બધું જ અતિ ગુણવત્તાવાળું અને પવિત્ર છે.
દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે। પ્રાગાયતો મહારાજ મલયો નામ પર્વતઃ
પ્રથમ પર્વત મેરુ છે, જ્યાં દેવ, ઋષિ અને ગંધર્વો વસે છે; પૂર્વ દિશામાં મહાન મલય પર્વત ફેલાયો છે.
તતો મેઘાઃ પ્રવર્તન્તે પ્રભવન્તિ ચ સર્વશઃ । તતઃ પરેણ કૌરવ્ય જલધારો મહાગિરિઃ
ત્યાંથી મેઘો ઉદ્ભવે છે અને સર્વ રીતે ફેલાય છે; એ પછી, કૌરવ્ય, જલધારા નામનો મહાપર્વત આવે છે.
તતો નિત્યુમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્। તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષકાલે જનેશ્વર
ત્યાંથી ઇન્દ્ર હંમેશા શ્રેષ્ઠ જળ લે છે; એ જળથી વરસાદી ઋતુમાં વરસાદ થાય છે, જનેશ્વર.
ઉચ્ચૈર્ગિરી રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતા। રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો વિધિઃ
ત્યાં ઊંચો રૈવતક પર્વત છે, જ્યાં હંમેશા રેવતી નામનું નક્ષત્ર આકાશમાં સ્થિર છે, જે પિતામહે નક્કી કર્યું છે.
ઉત્તરેણ તુ રાજેન્દ્ર શ્યામો નામ મહાગિરિઃ । નવમેઘપ્રભઃ પ્રાંશુઃ શ્રીમાનુજ્જ્વલવિગ્રહઃ । યતઃ શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજા જનપદેશ્વર
રાજાઓના રાજા, ઉત્તર તરફ શ્યામ નામનો મહાપર્વત છે, જે નવા મેઘ જેવો ગાઢ છે, ઊંચો, તેજસ્વી અને સુંદર છે; એ પર્વતને કારણે ત્યાંના લોકો શ્યામવર્ણ ધરાવે છે, પ્રદેશના સ્વામી.
સુમહાન્સંશયો મેઽદ્ય પ્રોક્તોઽયં સઞ્જય ત્વયા। પ્રજાઃ કથં સૂતપુત્ર સંપ્રાપ્તાઃ શ્યામતામિહ
સંજય, આજે તું મારા મનમાં રહેલા મોટા સંશયને ઉકેલી દીધો; અરે સુતપુત્ર, અહીંના લોકો શ્યામવર્ણ કેમ થયા, એ વાત તું સમજાવી.
સર્વેષ્વેવ મહારાજ દ્વીપેષુ કુરુનન્દન। ગૌરઃ કૃષ્ણશ્ચ પતગસ્તયોર્વર્ણાન્તરે નૃપ
હે રાજા, બધા જ દ્વીપોમાં, હે કુરુવંશી, એ પક્ષી સફેદ અને કાળો છે; એ બેના રંગમાં ફરક છે, હે નૃપતિ.
શ્યામો યસ્માત્પ્રવૃત્તો વૈ તસ્માચ્છ્યામો ગિરિઃસ્મૃતઃ
પર્વત કાળો હોવાથી તેને 'શ્યામ' કહેવાય છે.
તતઃ પરં કૌરવેન્દ્ર દુર્ગશૈલો મહોદયઃ । કેસરઃ કેસરયુતો યતો વાતઃ પ્રવર્તતે
પછી, હે કૌરવોના રાજા, મહાન અને ઊંચો દુર્ગ પર્વત આવે છે, જે પર સોનાની ફૂલો છે અને જ્યાંથી પવન ફૂંકાય છે.
તેષાં યોજનવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ પ્રવિભાગશઃ। વર્ષાણિ તેષુ કૌરવ્ય સપ્તોક્તાનિ મનીષિભિઃ
હે કૌરવ, એ બધાની પહોળાઈ બે ગણી છે અને વિભાજન પ્રમાણે છે; એ પ્રદેશોમાં સાત હોવાનું વિદ્વાનો કહે છે.
મહામેરુર્મહાકાશો જલદઃ કુમુદોત્તરઃ । જલધારો મહારાજ સુકુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ
મહામેરુ, મહાકાશ, જલદ, કુમુદોત્તર, જલધાર, હે રાજા, અને સુકુમાર એમ યાદ કરવામાં આવે છે.
રેવતસ્ય તુ કૌમારઃ શ્યામસ્ય મણિકાઞ્ચનઃ । કેસરસ્યાથ મૌદાકી પરેણ તુ મહાપુમાન્
રેવતના માટે કૌમાર, શ્યામના માટે મણિકાંચન, કેસરાના માટે મૌદાકી અને છેલ્લે મહાપુમાન કહેવાય છે.
પરિવાર્ય તુ કૌરવ્ય દૈર્ઘ્યં હ્રસ્વત્વમેવ ચ। જમ્બૂદ્વીપેન સંક્યાતસ્તસ્ય મધ્યે મહાદ્રુમઃ
એ બધાને લાંબા અને ટૂંકા રૂપે ઘેરીને જંબુદ્વીપ છે; એના મધ્યમાં એક મહાન વૃક્ષ છે.
શાકો નામ મહારાજ પ્રજા તસ્ય સદાનુગા। તત્ર પુણ્યા જનપદાઃ પૂજ્યતે તત્ર શંકરઃ
હે રાજા, તેને શાકા કહે છે; એના લોકો હંમેશા એની સાથે રહે છે. ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશો છે અને ત્યાં શંકરજીની પૂજા થાય છે.
તત્ર ગચ્છન્તિ સિદ્ધાશ્ચ ચારણા દૈવતાનિ ચ। ધાર્મિકાશ્ચ પ્રજા રાજંશ્ચત્વારોઽતીવ ભારત
ત્યાં સિદ્ધો, ચારણો અને દેવતાઓ જાય છે; અને હે ભારત, એ લોકો ચાર પ્રકારના અને ખૂબ ધર્મપરાયણ છે.
વર્ણાઃ સ્વકર્મનિરતા ન ચ સ્તેનોઽત્ર દૃશ્યતે । દીર્ઘાયુષો મહારાજ જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ
વર્ણો પોતાના કામમાં તત્પર છે; ત્યાં કોઈ ચોર જોવા મળતો નથી. હે રાજા, એ લોકો દીર્ઘાયુ છે અને વૃદ્ધાવસ્થા તથા મૃત્યુથી મુક્ત છે.
પ્રજાસ્તત્ર વિવર્ધન્તે વર્ષાસ્વિવ સમુદ્રગાઃ। નદ્યઃ પુણ્યજલાસ્તત્ર ગઙ્ગા ચ બહુધા ગતા
ત્યાં લોકો વરસાદમાં નદીઓ વહે એવી રીતે વધે છે; ત્યાં પવિત્ર નદીઓ છે અને ગંગા અનેક રૂપે વહે છે.
સુકુમારી કુમારી ચ શીતાશી વેણિકા તથા। મહાનદી ચ કૌરવ્ય તથા મણિજલા નદી
સુકુમારી, કુમારી, શીતાશી, વેણિકા અને હે કૌરવ, મહાનદી અને મણિ જેવું પાણી ધરાવતી નદી પણ છે.
ચક્ષુર્વર્ધનિકા ચૈવ નદી ભરતસત્તમ । તત્ર પ્રવૃત્તાઃ પુણ્યોદા નદ્યઃ કુરુકુલોદ્વહ
ચક્ષુર્વર્ધનિકા નામની નદી પણ ત્યાં છે, હે ભારતશ્રેષ્ઠ; ત્યાં પવિત્ર પાણીવાળી નદીઓ વહે છે, હે કુરુકુલના ઉદ્ધારક.
સહસ્રાણાં શતાન્યેવ યતો વર્ષતિ વાસવઃ । ન તાસાં નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ
એ જગ્યાએ હજારો લાખો નદીઓ છે, જ્યાં ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે; એના નામ અને માપ કોઈ જાણતું નથી.