યથાવિધિ યથાન્યાયં ક્રિયાઃ સર્વાસ્ત્વકારયત્। દન્તૈઃ શુક્લૈઃ શિખરિભિઃસિંહસંહનનોઽભવત્
કણ્વે દરેક વિધિ યોગ્ય રીતે અને નિયમ પ્રમાણે કરી; બાળકના દાંત દાતણ જેવા સફેદ અને શરીર સિંહ જેવું મજબૂત બન્યું.
ચક્રાઙ્કિતકરઃ શ્રીમાન્સ્વયં વિષ્ણુરિવાપરઃ। `ચતુષ્કિષ્કુર્મહાતેજા મહામૂર્ધા મહાબલઃ
તેના હાથ પર ચક્રનું ચિહ્ન હતું, તે તેજસ્વી હતો અને જાણે પોતે બીજો વિષ્ણુ હોય એમ લાગતો—વિશાળ છાતી, મહાન માથું અને પ્રબળ બળ ધરાવતો.
કુમારો દેવગર્ભાભઃ સ તત્રાશુ વ્યવર્ધત। `ઋષેર્ભયાત્તુ દુષ્યન્તઃ સ્મરન્નૈવાહ્વયત્તદા
દેવપુત્ર જેવો એ કુમાર ત્યાં ઝડપથી વધ્યો; પણ ઋષિનો ભય રાખી દુષ્યંતે, યાદ હોવા છતાં, તેને બોલાવ્યો નહીં.
ગતે કાલે તુ મહતિ ન સસ્માર તપોધનામ્।' ષડ્વર્ષેષુ તતો બાલઃ કણ્વાશ્રમપદં પ્રતિ
ઘણો સમય વીતી ગયો, ત્યારે રાજાએ ઋષિને યાદ ન કર્યો; છ વર્ષ પછી એ બાળક કણ્વના આશ્રમ તરફ વળ્યો.
વ્યાઘ્રાન્સિંહાન્વરાહાંશ્ચ વૃકાંશ્ચ મહિષાંસ્તથા। `ઋક્ષાંશ્ચાભ્યહનદ્વ્યાલાન્પદ્ભ્યામાશ્રમપીડકાન્
તેણે પોતાના પગથી આશ્રમને તકલીફ આપતા વાઘ, સિંહ, જંગલી શૂકર, વરુ, મહિષ અને રીંછ જેવા જંગલી પ્રાણીઓને માર્યા.
બલાદ્ભુજાભ્યાં સંગૃહ્ય બલવાન્સંનિયમ્ય ચ।' બદ્ધ્વા વૃક્ષેષુ દૌષ્યન્તિરાશ્રમસ્ય સમન્તતઃ
પછી તેણે પોતાની બળવાન ભુજાઓથી એ પ્રાણીઓને પકડી, વશ કરી અને આશ્રમની આજુબાજુના વૃક્ષો સાથે બાંધી દીધા.
આરુરોહ દ્રુમાંશ્ચૈવ ક્રીડન્સ્મ પરિધાવતિ। `વનં ચ લોડયામાસ સિંહવ્યાઘ્રગણૈર્વૃતમ્
તે વૃક્ષો પર ચઢતો, રમતો અને દોડતો; સિંહ અને વાઘોથી ભરેલા જંગલમાં ફરતો.
તતશ્ચ રાક્ષસાન્સર્વાન્પિશાચાંશ્ચ રિપૂન્રણે। મુષ્ટિયુદ્ધેન તાન્હત્વા ઋષીનારાધયત્તદા
પછી તેણે યુદ્ધમાં પોતાના મુઠ્ઠીથી બધા રાક્ષસો અને પિશાચો, શત્રુઓને મારી નાખ્યા અને ઋષિઓને પ્રસન્ન કર્યા.
કશ્ચિદ્દિતિસુતસ્તં તુ હન્તુકામો મહાબલઃ। વધ્યમાનાંસ્તુ દૈતેયાનમર્ષી તં સમભ્યયાત્
દિતિના એક પ્રબળ પુત્રને, દૈત્યોના વિનાશથી ક્રોધ આવ્યો અને તે બાળકને મારવા માટે તેની પાસે આવ્યો.
તમાગતં પ્રહસ્યૈવ બાહુભ્યાં પરિગૃહ્ય ચ। દૃઢં ચાબધ્ય બાહુભ્યાં પીડયામાસ તં તદા
તે આવ્યા ત્યારે બાળક હસ્યો, પોતાની બળવાન ભુજાઓથી તેને પકડી મજબૂતીથી બાંધી અને દબાવવા લાગ્યો.
મર્દિતો ન શશાકાસ્માન્મોચિતું બલવત્તયા। પ્રાક્રોશદ્ભૈરવં તત્ર દ્વારેભ્યો નિઃસૃતં ત્વસૃક્
બાળકની બળથી દબાઈને, તે પોતે છૂટો થઈ શક્યો નહીં; તેના મોઢેથી લોહી વહી નીકળ્યું અને તે ભયાનક રીતે બૂમો પાડી દરવાજા પાસે પડ્યો.
તેન શબ્દેન વિત્રસ્તા મૃગાઃ સિંહાદયો ગણાઃ। સુસ્રુવુશ્ચ શકૃન્મૂત્રમાશ્રમસ્થાશ્ચ સુસ્રુવુઃ
આ અવાજથી હરણ, સિંહ અને બીજા પ્રાણીઓ ડરીને ભાગી ગયા અને આશ્રમમાં રહેનારા પણ ડરીને પોતાના શરીર પર કાબૂ રાખી શક્યા નહીં.
નિરસું જાનુભિઃ કૃત્વા વિસસર્જ ચ સોઽપતત્। તદ્દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં જગ્મુઃ કુમારસ્ય વિચેષ્ટિતમ્
તે ઘૂંટણીએ ચાલતો ચાલતો બહાર નીકળી ગયો અને પડી ગયો; બાળકના આ કાર્યો જોઈને સૌ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
નિત્યકાલં વધ્યમાના દૈતેયા રાક્ષસૈઃ સહ। કુમારસ્ય ભયાદેવ નૈવ જગ્મુસ્તદાશ્રમમ્
બાળકના ભયથી દૈત્ય અને રાક્ષસો વારંવાર મારી પડાતા, હવે તેઓ આશ્રમની નજીક પણ આવતાં નહોતાં.
તતોઽસ્ય નામ ચક્રુસ્તે કણ્વાશ્રમનિવાસિનઃ। કણ્વેન સહિતાઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા કર્માતિમાનુષમ્
પછી કણ્વ અને આશ્રમના બધા વાસીઓએ, તેના માનવથી ઉપરના કાર્યો જોઈ, મળીને તેને નામ આપ્યું.
અસ્ત્વયં સર્વદમનઃ સર્વં હિ દમયત્યસૌ। સ સર્વદમનો નામ કુમારઃ સમપદ્યત
"આ બધાને વશ કરે છે, એટલે તેનું નામ સર્વદમન રાખવું." એ રીતે એ બાળક સર્વદમન તરીકે ઓળખાયો.
વિક્રમેણૌજસા ચૈવ બલેન ચ સમન્વિતઃ। `અપ્રેષયતિ દુષ્યન્તે મહિષ્યાસ્તનયસ્ય ચ
વીરતા, બળ અને તાકાતથી ભરપૂર, એ કોઈ દુઃખી થયેલા વ્યક્તિને દૂર નથી કરતો—ને મહારાણી હોય કે પુત્ર.
પાણ્ડુભાવપરીતાઙ્ગીં ચિન્તયા સમભિપ્લુતામ્। લમ્બાલકાં કૃશાં દીનાં તથા મલિનવાસસમ્
ચિંતા સાથે વ્યાકુળ, ચહેરો પાંઢરું પડેલું, વાળ છૂટેલા, શરીર દુર્બળ, મન દુઃખી અને કપડાં પણ મલિન—
શકુન્તલાં ચ સંપ્રેક્ષ્ય પ્રદધ્યૌ સ મુનિસ્તદા। શાસ્ત્રાણિ સર્વવેદાશ્ચ દ્વાદશાબ્દસ્ય ચાભવન્
શકુંતળાને એ હાલતમાં જોઈને, મুনি એ સમયે બધાં શાસ્ત્રો, બધા વેદો અને બાર વર્ષની વાતોનું મનન કરવા લાગ્યા.
તં કુમારમૃષિર્દૃષ્ટ્વા કર્મ ચાસ્યાતિમાનુષમ્। સમયો યૌવરાજ્યાય ઇત્યનુધ્યાય સ દ્વિજઃ
મુનિએ એ બાળકને અને એની અસાધારણ કરામતોને જોઈને વિચાર્યું કે હવે યુવરાજપદ માટે યોગ્ય સમય આવ્યો છે.
શૃણુ ભદ્રે મમ સુતે મમ વાક્યં શુચિસ્મિતે
મારી દીકરી, ભદ્રા, શુદ્ધ હાસ્યવાળી, મારા વચન સાંભળ.
પતિવ્રતાનાં નારીણાં વિશિષ્ટમિતિ ચોચ્યતે। પતિશુશ્રૂષણં પૂર્વં મનોવાક્કાયચેષ્ટિતૈઃ
પતિને સમર્પિત સ્ત્રીઓમાં, મન, વાણી અને કાયાના વ્યવહારથી પતિની સેવા કરવી એ સર્વોપરી માનવામાં આવે છે.
અનુજ્ઞાતા મયા પૂર્વં પૂજયૈતદ્વ્રતં તવ। એતેનૈવ ચ વૃત્તેન પુણ્યાઁલ્લોકાનવાપ્ય ચ
મારી મંજૂરીથી તું આ વ્રત પાળ્યું છે; એ જ સારા વર્તનથી તું પુણ્યલોકો પ્રાપ્ત કરશે.
તસ્યાન્તે માનુષે લોકે વિશિષ્ટાં તપ્સ્યસે શ્રિયમ્। તસ્માદ્ભદ્રેઽદ્ય યાતવ્યં સમીપં પૌરવસ્ય હ
આના અંતે, માનવલોકમાં તને વિશેષ સમૃદ્ધિ મળશે; એટલે ભદ્રે, આજે તારે પૌરુવ વંશજ પાસે જવું છે.
સ્વયં નાયાતિ મત્વા તે ગતં કાલં શુચિસ્મિતે। ગત્વાઽઽરાધય રાજાનં દુષ્યન્તં હિતકામ્યયા
શુદ્ધ હાસ્યવાળી, એ પોતે આવતો નથી એવું માનીને, સમય વીતી ગયો એમ સમજીને, તારે રાજા દુષ્યંતને મળવા અને એના કલ્યાણની ઇચ્છાથી એને પ્રસન્ન કરવા જવું જોઈએ.
દૌષ્યન્તિં યૌવરાજ્યસ્થં દૃષ્ટ્વા પ્રીતિમવાપ્સ્યસિ। દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ ક્ષત્રિયાણાં ચ ભામિનિ
દુષ્યંતને યુવરાજપદે સ્થિર થયેલા જોઈને તને આનંદ થશે; દેવતાઓ, વડીલ અને ક્ષત્રિયોને પણ, સુંદરે—
ભર્તૄણાં ચ વિશેષેમ હિતં સંગમનં ભવેત્। તસ્માત્પુત્રિ કુમારેણ ગન્તવ્યં મત્પ્રિયેપ્સયા
અને ખાસ કરીને પતિઓ માટે, મિલન હિતકારક છે; એટલે, પુત્રી, મારી પ્રસન્નતા માટે તારે પુત્ર સાથે જવું જોઈએ.
પ્રતિવાક્યં ન દદ્યાસ્ત્વં શપિતા મમ પાદયોઃ
મારા આદેશથી તું કોઈ જવાબ આપવો નહીં—તું મારા પદને બંધાયેલ છે.
એવમુક્ત્વા સુતાં તત્ર પૌત્રં કણ્વોઽભ્યભાષત। પરિષ્વજ્ય ચ બાહુભ્યાં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય પૌરવમ્
આ રીતે દીકરીને કહીને, કણ્વે ત્યાં પોતાના પૌત્રને બોલાવ્યો, બાહોમાં ભેળવીને પૌરવના માથા પર સુગંધ લીધી.
સોમવંશોદ્ભવો રાજા દુષ્યન્ત ઇતિ વિશ્રુતઃ। તસ્યાગ્રમહિષી ચૈષા તવ માતા શુચિવ્રતા
દુષ્યંત નામે પ્રસિદ્ધ રાજા ચંદ્રવંશમાંથી જન્મેલા છે; આ શુદ્ધવ્રતાવાળી સ્ત્રી એની મુખ્ય રાણી અને તારી માતા છે.