મહોત્સાહા મહાત્માનો ધાર્મિકાઃ સત્યવાદિનઃ। પ્રિયદર્શના વપુષ્મન્તો મહાવીર્યા ધનુર્ધરાઃ
તેઓ મહાપ્રયાસી, મહાત્મા, ધર્મનિષ્ઠ, સત્યવચન બોલનારા, સૌમ્ય સ્વરૂપ ધરાવતા, સુંદર, મહાવીર્યવાન અને ધનુર્વિદ્યા જાણનારા હોય છે.
વરાર્હા યુધિ જાયન્તે ક્ષત્રિયાઃ શૂરસત્તમાઃ। ત્રેતાયાં ક્ષત્રિયા રાજન્સર્વે વૈ ચક્રવર્તિનઃ
યુદ્ધમાં સન્માન પામવા યોગ્ય એવા શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયોએ જન્મ લે છે; ત્રેતાયુગમાં બધા ક્ષત્રિયો ચક્રવર્તી રાજા બને છે.
સર્વવર્ણાશ્ચ જાયન્તે સદા ચૈવ ચ દ્વાપરે । મહોત્સાહા વીર્યવન્તઃ પરસ્પરજયૈષિણઃ
દ્વાપરયુગમાં બધા વર્ણના લોકો હંમેશા જન્મે છે, તેઓ મહાપ્રયાસી અને વીર્યવાન હોય છે અને એકબીજાને જીતવા ઈચ્છે છે.
તેજસાલ્પેન સંયુક્તાઃ ક્રોધનાઃ પુરુષા નૃપ। લુબ્ધા અનૃતકાશ્ચૈવ તિષ્યે જાયન્તિ ભારત
હે રાજા, તિષ્યયુગમાં પુરુષો ઓછા તેજવાળા, ક્રોધી, લોભી અને અસત્ય બોલનારા જન્મે છે, હે ભારત.
ઈર્ષ્યા માનસ્તથા ક્રોધો માયાઽસૂયા તથૈવ ચ। તિષ્યે ભવતિ ભૂતાનાં રાગો લોભશ્ચ ભારત
હે ભારત, તિષ્યયુગમાં ઈર્ષ્યા, અહંકાર, ક્રોધ, કપટ, દ્વેષ, કામ અને લોભ જેવા દોષો જીવોમાં દેખાય છે.
સંક્ષેપો વર્તતે રાજન્દ્વાપરેઽસ્મિન્નરાધિપ । ગુણોત્તરં હૈમવતં હરિવર્ષં તતઃ પરમ્
હે રાજા, દ્વાપરયુગમાં ધીરે ધીરે ક્ષય થાય છે; પછી હિમાલય પ્રદેશ અને હરિવર્ષ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
જમ્બૂખણ્ડસ્ત્વયા પ્રોક્તો યથાવદિહ સઞ્જય। વિષ્કમ્ભમસ્ય પ્રબ્રૂહિ પરિમાણં તુ તત્ત્વતઃ
હે સંજય, તમે જેમ્બૂદ્વીપનું યોગ્ય વર્ણન કર્યું છે; હવે તેની પહોળાઈ અને સાચા માપ વિશે મને કહો.
સમુદ્રસ્ય પ્રમાણં ચ સમ્યગચ્છિદ્રદર્શનમ્ । શાકદ્વીપં ચ મે બ્રૂહિ કુશદ્વીપં ચ સઞ્જય
સમુદ્રનું સાચું માપ અને વિસ્તૃત વર્ણન પણ મને કહો, અને સાથે શાકદ્વીપ અને કુશદ્વીપ વિશે પણ કહો, હે સંજય.
શાલ્મલિં ચૈવ તત્ત્વેન ક્રૌઞ્ચદ્વીપં તથૈવ ચ। બ્રૂહિ ગાવલ્ગણે સર્વં રાહોઃ સોમાર્કયોસ્તથા
ગાવલ્ગણ, મને શાલમલી અને ક્રૌંચદ્વીપ વિશે, તેમજ રાહુ, ચંદ્ર અને સૂર્ય વિશે પણ વિગતે કહો.
રાજન્સુબહવો દ્વીપા યૈરિદં સન્તતં જગત્। સપ્ત દ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહં તથા
રાજા, ઘણા દ્વીપો છે, જેના દ્વારા આખું જગત ઘેરાયેલું છે; હવે હું તને સાતેય દ્વીપો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોની વાત કહું છું.
અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ યોજનાનિ વિશાંપતે। ષટ્ શતાનિ ચ પૂર્ણાનિ વિષ્કમ્ભો જમ્બુપર્વતઃ
રાજાધિરાજ, જંબુપર્વતનો વ્યાસ અઢાર હજાર અને છસો યોજનનો છે, એ સંપૂર્ણ માપમાં છે.
લાવણસ્ય સમુદ્રસ્ય વિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । નાનાજનપદાકીર્ણો મણિવિદ્રુમચિત્રિતઃ
લવણ સમુદ્રનો વ્યાસ એના કરતાં બમણો કહેવાય છે; તેમાં અનેક જાતિના લોકો વસે છે અને તે મણિ અને વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે.
નૈકધાતુવિચિત્રૈશ્ચ પર્વતૈરુપશોભિતઃ। સિદ્ધચારણસંકીર્ણઃ સાગરઃ પરિમણ્ડલઃ
એ ગોળ સમુદ્ર વિવિધ ધાતુઓના સુંદર પર્વતોથી શોભાયમાન છે અને તેમાં સિદ્ધો તથા ચારણો ભરપૂર છે.
શાકદ્વીપં ચ વક્ષ્યામિ યથાવદિહ પાર્થિવ । શૃણુ મે ત્વં યથાન્યાયં બ્રુવતઃ કુરુનન્દન
હવે, રાજા, હું તને અહીં શાકદ્વીપ વિશે સાચી રીતે કહું છું; કુરુનંદન, મને ધ્યાનથી સાંભળ.
જમ્બૂદ્વીપપરમાણેન દ્વિગુણઃ સ નરાધિપ । વિષ્કમ્ભેણ મહારાજ સાગરોઽપિ વિભાગશઃ
મહારાજ, શાકદ્વીપનો વ્યાસ જંબુદ્વીપના બમણા જેટલો છે અને એના આસપાસનો સમુદ્ર પણ એ પ્રમાણે જ વિશાળ છે.
ક્ષીરોદો ભરતશ્રેષ્ઠ યેન સંપરિવારિતાઃ । તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તત્ર ન મ્રિયતે જનઃ। કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં ક્ષમાતેજોયુતા હિ તે
ભારત શ્રેષ્ઠ, એ શાકદ્વીપને ક્ષીરોદ સમુદ્ર ઘેરી રાખે છે; ત્યાંના પ્રદેશ પવિત્ર છે અને લોકો ત્યાં મરે જ નહીં; ભૂખમરો તો ક્યાંથી આવે, કારણ કે તેઓ ધરતીની શક્તિ અને તેજથી ભરપૂર છે.
શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદ્ભરતર્ષભ। ઉક્ત એષ મહારાજ કિમન્યત્કથયામિ તે
ભારતવંશી વર, શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તને કહી દીધું છે, મહારાજ; હવે તને બીજું શું કહું?
શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદિહ સઞ્જય । ઉક્તસ્ત્વયા મહાપ્રાજ્ઞ વિસ્તરં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ
સંજય, શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તું સાચી રીતે કહી દીધું છે; હવે, મહાપંડિત, એનું વિગતવાર અને સાચું વર્ણન કર.
તથૈવ પર્વતા રાજન્સપ્તાત્ર મણિભૂષિતાઃ। રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ
એ જ રીતે, રાજા, અહીં સાત પર્વતો છે, જે મણિથી શોભાયમાન છે; રત્નખાણીઓ અને નદીઓ પણ છે; હવે એના નામો મને સાંભળ.
અતીવ ગુણવત્સર્વં તત્ર પુણ્યં જનાધિપ
રાજાધિરાજ, ત્યાં બધું જ અતિ ગુણવત્તાવાળું અને પવિત્ર છે.
દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે। પ્રાગાયતો મહારાજ મલયો નામ પર્વતઃ
પ્રથમ પર્વત મેરુ છે, જ્યાં દેવ, ઋષિ અને ગંધર્વો વસે છે; પૂર્વ દિશામાં મહાન મલય પર્વત ફેલાયો છે.
તતો મેઘાઃ પ્રવર્તન્તે પ્રભવન્તિ ચ સર્વશઃ । તતઃ પરેણ કૌરવ્ય જલધારો મહાગિરિઃ
ત્યાંથી મેઘો ઉદ્ભવે છે અને સર્વ રીતે ફેલાય છે; એ પછી, કૌરવ્ય, જલધારા નામનો મહાપર્વત આવે છે.
તતો નિત્યુમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્। તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષકાલે જનેશ્વર
ત્યાંથી ઇન્દ્ર હંમેશા શ્રેષ્ઠ જળ લે છે; એ જળથી વરસાદી ઋતુમાં વરસાદ થાય છે, જનેશ્વર.
ઉચ્ચૈર્ગિરી રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતા। રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો વિધિઃ
ત્યાં ઊંચો રૈવતક પર્વત છે, જ્યાં હંમેશા રેવતી નામનું નક્ષત્ર આકાશમાં સ્થિર છે, જે પિતામહે નક્કી કર્યું છે.
ઉત્તરેણ તુ રાજેન્દ્ર શ્યામો નામ મહાગિરિઃ । નવમેઘપ્રભઃ પ્રાંશુઃ શ્રીમાનુજ્જ્વલવિગ્રહઃ । યતઃ શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજા જનપદેશ્વર
રાજાઓના રાજા, ઉત્તર તરફ શ્યામ નામનો મહાપર્વત છે, જે નવા મેઘ જેવો ગાઢ છે, ઊંચો, તેજસ્વી અને સુંદર છે; એ પર્વતને કારણે ત્યાંના લોકો શ્યામવર્ણ ધરાવે છે, પ્રદેશના સ્વામી.
સુમહાન્સંશયો મેઽદ્ય પ્રોક્તોઽયં સઞ્જય ત્વયા। પ્રજાઃ કથં સૂતપુત્ર સંપ્રાપ્તાઃ શ્યામતામિહ
સંજય, આજે તું મારા મનમાં રહેલા મોટા સંશયને ઉકેલી દીધો; અરે સુતપુત્ર, અહીંના લોકો શ્યામવર્ણ કેમ થયા, એ વાત તું સમજાવી.
સર્વેષ્વેવ મહારાજ દ્વીપેષુ કુરુનન્દન। ગૌરઃ કૃષ્ણશ્ચ પતગસ્તયોર્વર્ણાન્તરે નૃપ
હે રાજા, બધા જ દ્વીપોમાં, હે કુરુવંશી, એ પક્ષી સફેદ અને કાળો છે; એ બેના રંગમાં ફરક છે, હે નૃપતિ.
શ્યામો યસ્માત્પ્રવૃત્તો વૈ તસ્માચ્છ્યામો ગિરિઃસ્મૃતઃ
પર્વત કાળો હોવાથી તેને 'શ્યામ' કહેવાય છે.
તતઃ પરં કૌરવેન્દ્ર દુર્ગશૈલો મહોદયઃ । કેસરઃ કેસરયુતો યતો વાતઃ પ્રવર્તતે
પછી, હે કૌરવોના રાજા, મહાન અને ઊંચો દુર્ગ પર્વત આવે છે, જે પર સોનાની ફૂલો છે અને જ્યાંથી પવન ફૂંકાય છે.
તેષાં યોજનવિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ પ્રવિભાગશઃ। વર્ષાણિ તેષુ કૌરવ્ય સપ્તોક્તાનિ મનીષિભિઃ
હે કૌરવ, એ બધાની પહોળાઈ બે ગણી છે અને વિભાજન પ્રમાણે છે; એ પ્રદેશોમાં સાત હોવાનું વિદ્વાનો કહે છે.