દેવા વૈકુણ્ઠ ઇત્યાદ્દુર્વેદા વિષ્ણુરિતિ પ્રભુમ્
દેવતાઓ તેમને વૈકુંઠ કહે છે, અને વિદ્વાનો તેમને વિષ્ણુ ભગવાન તરીકે ઓળખે છે.
ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય તથા હૈમવતસ્ય ચ। પ્રમાણમાયુષઃ સૂત બલં ચાપિ શુભાશુભમ્
હે સૂત, આ ભારતભૂમિ અને હિમાલય પ્રદેશમાં જીવનનું માપ, બળ અને શુભ-અશુભ બાબતો શું છે, એ મને કહો.
અનાગતમતિક્રાન્તં વર્તમાનં ચ સંજય । આચક્ષ્વ મે વિસ્તરેણ હરિવર્ષં તથૈવ ચ
હે સંજય, જે આવનાર છે, જે વીતી ગયું છે અને જે વર્તમાન છે, એ બધું અને હરિવર્ષ વિશે પણ મને વિગતે કહો.
ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ ભરતર્ષભ। કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ તિષ્યં ચ કુરુવર્ધન
હે ભારતકુળના શ્રેષ્ઠ, ભારતભૂમિમાં ચાર યુગ છે: કૃતયુગ, ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને તિષ્યયુગ, હે કુરુવંશના વધારણાર.
પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્રેતાયુગં પ્રભો । સંક્ષેપાદ્દ્વાપરસ્યાથ તતસ્તિષ્યં પ્રવર્તતે
પહેલું યુગ કૃતયુગ કહેવાય છે, પછી ત્રેતાયુગ આવે છે, પછી સંક્ષિપ્તમાં દ્વાપરયુગ અને પછી તિષ્યયુગ શરૂ થાય છે.
ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં કુરુસત્તમ। આયુઃસંખ્યા કૃતયુગે સંખ્યાતા રાજસત્તમ
હે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, કૃતયુગમાં મનુષ્યનું આયુષ્ય ચાર હજાર વર્ષ ગણાય છે, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
તથા ત્રીણિ સહસ્રાણિ ત્રેતાયાં મનુજાધિપ । દ્વે સહસ્રે દ્વાપરે તુ ભુવિ તિષ્ઠન્તિ સાંપ્રતમ્
એ જ રીતે, હે મનુષ્યાધિપતિ, ત્રેતાયુગમાં ત્રણ હજાર વર્ષ અને દ્વાપરયુગમાં બે હજાર વર્ષનું આયુષ્ય ધરાવનાર મનુષ્યો પૃથ્વી પર રહે છે.
ન પ્રમાણસ્થિતિર્હ્યસ્તિ તિષ્યેઽસ્મિન્ભરતર્ષભ । ગર્ભસ્થાશ્ચ મ્રિયન્તેઽત્ર તથા જાતા મ્રિયન્તિ ચ
હે ભારતકુળના શ્રેષ્ઠ, તિષ્યયુગમાં આયુષ્યનું કોઈ નિશ્ચિત માપ નથી; અહીં કેટલાક ગર્ભમાં જ મરી જાય છે અને કેટલાક જન્મ્યા પછી પણ મરી જાય છે.
મહાબલા મહાસત્વાઃ પ્રજ્ઞાગુણસમન્વિતાઃ। પ્રજાયન્તે ચ જાતાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
તે યુગોમાં મહાબળવાન, મહાસત્તાવાન, બુદ્ધિશાળી અને ગુણવાન લોકો સૈંકડો અને હજારોથી જન્મે છે.
જાતાઃ કૃતયુગે રાજન્ધનિનઃ પ્રયદર્શનાઃ । પ્રજાયન્તે ચ જાતાશ્ચ મુનયો વૈ તપોધનાઃ
હે રાજા, કૃતયુગમાં જન્મેલા લોકો ધનવાન અને સૌમ્ય સ્વરૂપ ધરાવતા હોય છે; અને તે યુગમાં મહાન તપસ્વી મુનિઓ પણ જન્મે છે.
મહોત્સાહા મહાત્માનો ધાર્મિકાઃ સત્યવાદિનઃ। પ્રિયદર્શના વપુષ્મન્તો મહાવીર્યા ધનુર્ધરાઃ
તેઓ મહાપ્રયાસી, મહાત્મા, ધર્મનિષ્ઠ, સત્યવચન બોલનારા, સૌમ્ય સ્વરૂપ ધરાવતા, સુંદર, મહાવીર્યવાન અને ધનુર્વિદ્યા જાણનારા હોય છે.
વરાર્હા યુધિ જાયન્તે ક્ષત્રિયાઃ શૂરસત્તમાઃ। ત્રેતાયાં ક્ષત્રિયા રાજન્સર્વે વૈ ચક્રવર્તિનઃ
યુદ્ધમાં સન્માન પામવા યોગ્ય એવા શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયોએ જન્મ લે છે; ત્રેતાયુગમાં બધા ક્ષત્રિયો ચક્રવર્તી રાજા બને છે.
સર્વવર્ણાશ્ચ જાયન્તે સદા ચૈવ ચ દ્વાપરે । મહોત્સાહા વીર્યવન્તઃ પરસ્પરજયૈષિણઃ
દ્વાપરયુગમાં બધા વર્ણના લોકો હંમેશા જન્મે છે, તેઓ મહાપ્રયાસી અને વીર્યવાન હોય છે અને એકબીજાને જીતવા ઈચ્છે છે.
તેજસાલ્પેન સંયુક્તાઃ ક્રોધનાઃ પુરુષા નૃપ। લુબ્ધા અનૃતકાશ્ચૈવ તિષ્યે જાયન્તિ ભારત
હે રાજા, તિષ્યયુગમાં પુરુષો ઓછા તેજવાળા, ક્રોધી, લોભી અને અસત્ય બોલનારા જન્મે છે, હે ભારત.
ઈર્ષ્યા માનસ્તથા ક્રોધો માયાઽસૂયા તથૈવ ચ। તિષ્યે ભવતિ ભૂતાનાં રાગો લોભશ્ચ ભારત
હે ભારત, તિષ્યયુગમાં ઈર્ષ્યા, અહંકાર, ક્રોધ, કપટ, દ્વેષ, કામ અને લોભ જેવા દોષો જીવોમાં દેખાય છે.
સંક્ષેપો વર્તતે રાજન્દ્વાપરેઽસ્મિન્નરાધિપ । ગુણોત્તરં હૈમવતં હરિવર્ષં તતઃ પરમ્
હે રાજા, દ્વાપરયુગમાં ધીરે ધીરે ક્ષય થાય છે; પછી હિમાલય પ્રદેશ અને હરિવર્ષ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
જમ્બૂખણ્ડસ્ત્વયા પ્રોક્તો યથાવદિહ સઞ્જય। વિષ્કમ્ભમસ્ય પ્રબ્રૂહિ પરિમાણં તુ તત્ત્વતઃ
હે સંજય, તમે જેમ્બૂદ્વીપનું યોગ્ય વર્ણન કર્યું છે; હવે તેની પહોળાઈ અને સાચા માપ વિશે મને કહો.
સમુદ્રસ્ય પ્રમાણં ચ સમ્યગચ્છિદ્રદર્શનમ્ । શાકદ્વીપં ચ મે બ્રૂહિ કુશદ્વીપં ચ સઞ્જય
સમુદ્રનું સાચું માપ અને વિસ્તૃત વર્ણન પણ મને કહો, અને સાથે શાકદ્વીપ અને કુશદ્વીપ વિશે પણ કહો, હે સંજય.
શાલ્મલિં ચૈવ તત્ત્વેન ક્રૌઞ્ચદ્વીપં તથૈવ ચ। બ્રૂહિ ગાવલ્ગણે સર્વં રાહોઃ સોમાર્કયોસ્તથા
ગાવલ્ગણ, મને શાલમલી અને ક્રૌંચદ્વીપ વિશે, તેમજ રાહુ, ચંદ્ર અને સૂર્ય વિશે પણ વિગતે કહો.
રાજન્સુબહવો દ્વીપા યૈરિદં સન્તતં જગત્। સપ્ત દ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહં તથા
રાજા, ઘણા દ્વીપો છે, જેના દ્વારા આખું જગત ઘેરાયેલું છે; હવે હું તને સાતેય દ્વીપો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોની વાત કહું છું.
અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ યોજનાનિ વિશાંપતે। ષટ્ શતાનિ ચ પૂર્ણાનિ વિષ્કમ્ભો જમ્બુપર્વતઃ
રાજાધિરાજ, જંબુપર્વતનો વ્યાસ અઢાર હજાર અને છસો યોજનનો છે, એ સંપૂર્ણ માપમાં છે.
લાવણસ્ય સમુદ્રસ્ય વિષ્કમ્ભો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । નાનાજનપદાકીર્ણો મણિવિદ્રુમચિત્રિતઃ
લવણ સમુદ્રનો વ્યાસ એના કરતાં બમણો કહેવાય છે; તેમાં અનેક જાતિના લોકો વસે છે અને તે મણિ અને વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે.
નૈકધાતુવિચિત્રૈશ્ચ પર્વતૈરુપશોભિતઃ। સિદ્ધચારણસંકીર્ણઃ સાગરઃ પરિમણ્ડલઃ
એ ગોળ સમુદ્ર વિવિધ ધાતુઓના સુંદર પર્વતોથી શોભાયમાન છે અને તેમાં સિદ્ધો તથા ચારણો ભરપૂર છે.
શાકદ્વીપં ચ વક્ષ્યામિ યથાવદિહ પાર્થિવ । શૃણુ મે ત્વં યથાન્યાયં બ્રુવતઃ કુરુનન્દન
હવે, રાજા, હું તને અહીં શાકદ્વીપ વિશે સાચી રીતે કહું છું; કુરુનંદન, મને ધ્યાનથી સાંભળ.
જમ્બૂદ્વીપપરમાણેન દ્વિગુણઃ સ નરાધિપ । વિષ્કમ્ભેણ મહારાજ સાગરોઽપિ વિભાગશઃ
મહારાજ, શાકદ્વીપનો વ્યાસ જંબુદ્વીપના બમણા જેટલો છે અને એના આસપાસનો સમુદ્ર પણ એ પ્રમાણે જ વિશાળ છે.
ક્ષીરોદો ભરતશ્રેષ્ઠ યેન સંપરિવારિતાઃ । તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તત્ર ન મ્રિયતે જનઃ। કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં ક્ષમાતેજોયુતા હિ તે
ભારત શ્રેષ્ઠ, એ શાકદ્વીપને ક્ષીરોદ સમુદ્ર ઘેરી રાખે છે; ત્યાંના પ્રદેશ પવિત્ર છે અને લોકો ત્યાં મરે જ નહીં; ભૂખમરો તો ક્યાંથી આવે, કારણ કે તેઓ ધરતીની શક્તિ અને તેજથી ભરપૂર છે.
શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદ્ભરતર્ષભ। ઉક્ત એષ મહારાજ કિમન્યત્કથયામિ તે
ભારતવંશી વર, શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તને કહી દીધું છે, મહારાજ; હવે તને બીજું શું કહું?
શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદિહ સઞ્જય । ઉક્તસ્ત્વયા મહાપ્રાજ્ઞ વિસ્તરં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ
સંજય, શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તું સાચી રીતે કહી દીધું છે; હવે, મહાપંડિત, એનું વિગતવાર અને સાચું વર્ણન કર.
તથૈવ પર્વતા રાજન્સપ્તાત્ર મણિભૂષિતાઃ। રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ
એ જ રીતે, રાજા, અહીં સાત પર્વતો છે, જે મણિથી શોભાયમાન છે; રત્નખાણીઓ અને નદીઓ પણ છે; હવે એના નામો મને સાંભળ.
અતીવ ગુણવત્સર્વં તત્ર પુણ્યં જનાધિપ
રાજાધિરાજ, ત્યાં બધું જ અતિ ગુણવત્તાવાળું અને પવિત્ર છે.