પદ્મપ્રભાઃ પદ્મવર્ણાઃ પદ્મપત્રનિભેક્ષણાઃ । પદ્મપત્રસુગન્ધાશ્ચ જાયન્તે તત્ર માનવાઃ
ત્યાંના લોકો કમળ જેવો તેજ ધરાવે છે, કમળના રંગના છે, તેમની આંખો કમળની પાંદડાં જેવી છે અને કમળપત્ર જેવી સુગંધ ધરાવે છે.
અનિષ્પન્દા ઇષ્ટગન્ધા નિરાહારા જિતેન્દ્રિયાઃ । દેવલોકચ્યુતાઃ સર્વે તથા વિરજસો નૃપ
ત્યાંના લોકો સ્થિર, સુગંધિત, ભોજન વિના અને ઇન્દ્રિયજિત છે; બધા દેવલોકમાંથી પડેલા અને રાગરહિત છે, હે રાજા.
ત્રયોદશસહસ્રાણિ વર્ષાણાં તે જનાધિપ । આયુઃપ્રમાણં જીવન્તિ નરા ભરતસત્તમ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યાંના પુરુષો ત્રેય હજાર વર્ષ સુધી જીવે છે, હે મનુષ્યોના રાજા.
ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્ય તથૈવોત્તરતઃ પ્રભુઃ । હરિર્વસતિ વૈકુણ્ઠઃ શકટે કનકોઞ્જ્વલે
ક્ષીરસાગરના ઉત્તર તરફ, હે પ્રભુ, વૈકુંઠમાં હરિ સુવર્ણથી ઝગમગતા રથમાં વસે છે.
અષ્ટચક્રં હિ તદ્યાનં ભૂતયુક્તં મનોજવમ્ । અગ્નિવર્ણં મહાતેજો જામ્બૂનદવિભૂષિતમ્
એ રથને આઠ ચાક છે, અનેક જીવોથી ભરેલું છે, મનની જેમ ઝડપી છે, અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવે છે અને જાંબુનદ સોનાથી શોભાયમાન છે.
સ પ્રભુઃ સર્વભૂતાનાં વિભુશ્ચ ભરતર્ષભ । સંક્ષેપો વિસ્તરશ્ચૈવ કર્તા કારયિતા તથા
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ સર્વ ભૂતોના સ્વામી અને વ્યાપક છે; એ સંક્ષિપ્ત અને વિસ્તૃત કરનાર, કરનાર અને કરાવનાર છે.
પૃથિવ્યાપસ્તથાઽઽકાશં વાયુસ્તેજશ્ચ પાર્થિવ । સ યજ્ઞઃ સર્વભૂતનામાસ્યં તસ્ય હુતાશનઃ
પૃથ્વી, પાણી, આકાશ, વાયુ અને અગ્નિ — એ સર્વે છે; એ સર્વ જીવોના યજ્ઞરૂપ છે અને તેનું મુખ હવનકુંડ છે, હે રાજા.
એવમુક્તઃ સંજયેન ધૃતરાષ્ટ્રો મહામનાઃ। ધ્યાનમન્વગમદ્રાજા પુત્રાન્પ્રતિ જનાધિપ
સંજયે આવું કહ્યાના પછી મહામન ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના પુત્રોની ચિંતામાં ધ્યાનમાં લીન થયો.
સ વિચિન્ત્ય મહાતેજાઃ પુનરેવાબ્રવીદ્વચઃ। અસંશયં સૂતપુત્ર કાલઃ સંક્ષિપતે જગત્
એ મહાતેજસ્વીએ વિચાર કરીને ફરી કહ્યું: 'નિશ્ચયથી, હે સૂતપુત્ર, સમય જગતને સંકોચે છે.'
સૃજતે ચ પુનઃ સર્વં નેહ વિદ્યતિ શાશ્વતમ્ । નરો નારાયણશ્ચૈવ સર્વજ્ઞઃ સર્વભૂતહૃત્
એ ફરી બધું સર્જે છે, અહીં કશુંયે શાશ્વત નથી; નર અને નારાયણ બંને સર્વજ્ઞ અને સર્વ જીવોના હૃદયરૂપ છે.
દેવા વૈકુણ્ઠ ઇત્યાદ્દુર્વેદા વિષ્ણુરિતિ પ્રભુમ્
દેવતાઓ તેમને વૈકુંઠ કહે છે, અને વિદ્વાનો તેમને વિષ્ણુ ભગવાન તરીકે ઓળખે છે.
ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય તથા હૈમવતસ્ય ચ। પ્રમાણમાયુષઃ સૂત બલં ચાપિ શુભાશુભમ્
હે સૂત, આ ભારતભૂમિ અને હિમાલય પ્રદેશમાં જીવનનું માપ, બળ અને શુભ-અશુભ બાબતો શું છે, એ મને કહો.
અનાગતમતિક્રાન્તં વર્તમાનં ચ સંજય । આચક્ષ્વ મે વિસ્તરેણ હરિવર્ષં તથૈવ ચ
હે સંજય, જે આવનાર છે, જે વીતી ગયું છે અને જે વર્તમાન છે, એ બધું અને હરિવર્ષ વિશે પણ મને વિગતે કહો.
ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ ભરતર્ષભ। કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ તિષ્યં ચ કુરુવર્ધન
હે ભારતકુળના શ્રેષ્ઠ, ભારતભૂમિમાં ચાર યુગ છે: કૃતયુગ, ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને તિષ્યયુગ, હે કુરુવંશના વધારણાર.
પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્રેતાયુગં પ્રભો । સંક્ષેપાદ્દ્વાપરસ્યાથ તતસ્તિષ્યં પ્રવર્તતે
પહેલું યુગ કૃતયુગ કહેવાય છે, પછી ત્રેતાયુગ આવે છે, પછી સંક્ષિપ્તમાં દ્વાપરયુગ અને પછી તિષ્યયુગ શરૂ થાય છે.
ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં કુરુસત્તમ। આયુઃસંખ્યા કૃતયુગે સંખ્યાતા રાજસત્તમ
હે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, કૃતયુગમાં મનુષ્યનું આયુષ્ય ચાર હજાર વર્ષ ગણાય છે, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
તથા ત્રીણિ સહસ્રાણિ ત્રેતાયાં મનુજાધિપ । દ્વે સહસ્રે દ્વાપરે તુ ભુવિ તિષ્ઠન્તિ સાંપ્રતમ્
એ જ રીતે, હે મનુષ્યાધિપતિ, ત્રેતાયુગમાં ત્રણ હજાર વર્ષ અને દ્વાપરયુગમાં બે હજાર વર્ષનું આયુષ્ય ધરાવનાર મનુષ્યો પૃથ્વી પર રહે છે.
ન પ્રમાણસ્થિતિર્હ્યસ્તિ તિષ્યેઽસ્મિન્ભરતર્ષભ । ગર્ભસ્થાશ્ચ મ્રિયન્તેઽત્ર તથા જાતા મ્રિયન્તિ ચ
હે ભારતકુળના શ્રેષ્ઠ, તિષ્યયુગમાં આયુષ્યનું કોઈ નિશ્ચિત માપ નથી; અહીં કેટલાક ગર્ભમાં જ મરી જાય છે અને કેટલાક જન્મ્યા પછી પણ મરી જાય છે.
મહાબલા મહાસત્વાઃ પ્રજ્ઞાગુણસમન્વિતાઃ। પ્રજાયન્તે ચ જાતાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
તે યુગોમાં મહાબળવાન, મહાસત્તાવાન, બુદ્ધિશાળી અને ગુણવાન લોકો સૈંકડો અને હજારોથી જન્મે છે.
જાતાઃ કૃતયુગે રાજન્ધનિનઃ પ્રયદર્શનાઃ । પ્રજાયન્તે ચ જાતાશ્ચ મુનયો વૈ તપોધનાઃ
હે રાજા, કૃતયુગમાં જન્મેલા લોકો ધનવાન અને સૌમ્ય સ્વરૂપ ધરાવતા હોય છે; અને તે યુગમાં મહાન તપસ્વી મુનિઓ પણ જન્મે છે.
મહોત્સાહા મહાત્માનો ધાર્મિકાઃ સત્યવાદિનઃ। પ્રિયદર્શના વપુષ્મન્તો મહાવીર્યા ધનુર્ધરાઃ
તેઓ મહાપ્રયાસી, મહાત્મા, ધર્મનિષ્ઠ, સત્યવચન બોલનારા, સૌમ્ય સ્વરૂપ ધરાવતા, સુંદર, મહાવીર્યવાન અને ધનુર્વિદ્યા જાણનારા હોય છે.
વરાર્હા યુધિ જાયન્તે ક્ષત્રિયાઃ શૂરસત્તમાઃ। ત્રેતાયાં ક્ષત્રિયા રાજન્સર્વે વૈ ચક્રવર્તિનઃ
યુદ્ધમાં સન્માન પામવા યોગ્ય એવા શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયોએ જન્મ લે છે; ત્રેતાયુગમાં બધા ક્ષત્રિયો ચક્રવર્તી રાજા બને છે.
સર્વવર્ણાશ્ચ જાયન્તે સદા ચૈવ ચ દ્વાપરે । મહોત્સાહા વીર્યવન્તઃ પરસ્પરજયૈષિણઃ
દ્વાપરયુગમાં બધા વર્ણના લોકો હંમેશા જન્મે છે, તેઓ મહાપ્રયાસી અને વીર્યવાન હોય છે અને એકબીજાને જીતવા ઈચ્છે છે.
તેજસાલ્પેન સંયુક્તાઃ ક્રોધનાઃ પુરુષા નૃપ। લુબ્ધા અનૃતકાશ્ચૈવ તિષ્યે જાયન્તિ ભારત
હે રાજા, તિષ્યયુગમાં પુરુષો ઓછા તેજવાળા, ક્રોધી, લોભી અને અસત્ય બોલનારા જન્મે છે, હે ભારત.
ઈર્ષ્યા માનસ્તથા ક્રોધો માયાઽસૂયા તથૈવ ચ। તિષ્યે ભવતિ ભૂતાનાં રાગો લોભશ્ચ ભારત
હે ભારત, તિષ્યયુગમાં ઈર્ષ્યા, અહંકાર, ક્રોધ, કપટ, દ્વેષ, કામ અને લોભ જેવા દોષો જીવોમાં દેખાય છે.
સંક્ષેપો વર્તતે રાજન્દ્વાપરેઽસ્મિન્નરાધિપ । ગુણોત્તરં હૈમવતં હરિવર્ષં તતઃ પરમ્
હે રાજા, દ્વાપરયુગમાં ધીરે ધીરે ક્ષય થાય છે; પછી હિમાલય પ્રદેશ અને હરિવર્ષ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
જમ્બૂખણ્ડસ્ત્વયા પ્રોક્તો યથાવદિહ સઞ્જય। વિષ્કમ્ભમસ્ય પ્રબ્રૂહિ પરિમાણં તુ તત્ત્વતઃ
હે સંજય, તમે જેમ્બૂદ્વીપનું યોગ્ય વર્ણન કર્યું છે; હવે તેની પહોળાઈ અને સાચા માપ વિશે મને કહો.
સમુદ્રસ્ય પ્રમાણં ચ સમ્યગચ્છિદ્રદર્શનમ્ । શાકદ્વીપં ચ મે બ્રૂહિ કુશદ્વીપં ચ સઞ્જય
સમુદ્રનું સાચું માપ અને વિસ્તૃત વર્ણન પણ મને કહો, અને સાથે શાકદ્વીપ અને કુશદ્વીપ વિશે પણ કહો, હે સંજય.
શાલ્મલિં ચૈવ તત્ત્વેન ક્રૌઞ્ચદ્વીપં તથૈવ ચ। બ્રૂહિ ગાવલ્ગણે સર્વં રાહોઃ સોમાર્કયોસ્તથા
ગાવલ્ગણ, મને શાલમલી અને ક્રૌંચદ્વીપ વિશે, તેમજ રાહુ, ચંદ્ર અને સૂર્ય વિશે પણ વિગતે કહો.
રાજન્સુબહવો દ્વીપા યૈરિદં સન્તતં જગત્। સપ્ત દ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહં તથા
રાજા, ઘણા દ્વીપો છે, જેના દ્વારા આખું જગત ઘેરાયેલું છે; હવે હું તને સાતેય દ્વીપો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોની વાત કહું છું.