અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ સાધયેત્। પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યત્તુ તદચિન્ત્યસ્ય લક્ષણમ્
પણ જે વસ્તુઓ કલ્પનાથી પર છે, એ તર્કથી સમજાવી શકાતી નથી; જે પ્રકૃતિથી પર છે, એ અકલ્પ્યનું લક્ષણ છે.
સુદર્શનં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વીપં તુ કુરુનન્દન। પરિમણ્ડલો મહારાજ દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ
કુરુવંશના આનંદ, હવે હું તને સુદર્શન દ્વીપનું વર્ણન કરીશ; એ દ્વીપ ગોળ છે અને ચક્ર જેવો ગોઠવાયેલો છે.
નદીજાલપ્રતિચ્છન્નઃ પર્વતૈશ્ચાભ્રસન્નિભૈઃ । પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રમ્યૈર્જનપદૈસ્તથા
એમાં નદીઓના જાળ અને વાદળ જેવાં પર્વતો ફેલાયેલા છે, અને વિવિધ આકારનાં સુંદર શહેરો તથા લોકો વસે છે.
વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સંપન્નધનધાન્યવાન્ । લવણેન સમુદ્રેણ સમન્તાત્પરિવારિતઃ
એ દ્વીપ ફૂલ અને ફળથી ભરેલા વૃક્ષો, ધન અને અનાજથી સમૃદ્ધ છે, અને ચારેય બાજુ ખારા દરિયાથી ઘેરાયેલો છે.
યથા હિ પુરુષઃ પશ્યેદાદર્શે મુખમાત્મનઃ । એવં સુદર્શનદ્વીપો દૃશ્યતે ચન્દ્રમણ્ડલે
જેમ માણસ દર્પણમાં પોતાનું મુખ જુએ છે, તેમ ચંદ્રમંડળમાં સુદર્શન દ્વીપ દેખાય છે.
દ્વિરશસ્તુ તતઃ પ્લક્ષો દ્વિરંશઃ શાલ્મલિર્મહાન્ । દ્વિરંશઃ પિપ્પલસ્તસ્ય દ્વિરંશશ્ચ કુશો મહાન્। સર્વૌષધિસમાપન્નઃ પર્વતૈઃ પરિવારિતઃ
પછી એના દ્વિગણ જેટલો પ્લક્ષ દ્વીપ આવે છે; એના પણ દ્વિગણ જેટલો મહાન શાલમલિ છે; ત્યારપછી એના દ્વિગણ જેટલો પિપ્પલ છે; અને એના પણ દ્વિગણ જેટલો મહાન કુશ દ્વીપ છે, જે સર્વ ઔષધિઓથી ભરપૂર અને પર્વતોથી ઘેરાયેલો છે.
આપસ્તતોઽન્યા વિજ્ઞેયાઃ શેષઃ સંક્ષેપ ઉચ્યતે। તતોઽન્ય ઉચ્યતે ચાયમેનં સંક્ષેપતઃ શ્રૃણુ
પાણી સિવાય પણ બીજા તત્વો જાણવા જેવા છે, જે હવે ટૂંકમાં કહું છું. હવે બીજું તત્વ શું છે, તે પણ સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો.
મેરોરથોત્તરં પાર્શ્વં પૂર્વં ચાચક્ષ્વ સંજય। નિખિલેન મહાબુદ્ધે માલ્યવન્તં ચ પર્વતમ્
સંજય, હવે તું મેરુ પર્વતના ઉત્તર તરફ અને પૂર્વ તરફનું વર્ણન કર, અને મહાબુદ્ધિ, માળ્યવંત પર્વતને પણ સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી દે.
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય મેરોઃ પાર્શ્વે તથોત્તરે। ઉત્તરાઃ કુરવો રાજન્પુણ્યાઃ સિદ્ધનિષેવિતાઃ
રાજા, નીલ પર્વતના દક્ષિણમાં અને મેરુના ઉત્તર ભાગે પવિત્ર ઉત્તર કુરુ દેશ છે, જ્યાં સિદ્ધ લોકો વસે છે.
તત્ર વૃક્ષા મધુફલા નિત્યપુષ્પફલોપગાઃ। પુષ્પાણિ ચ સુગન્ધીનિ રસવન્તિ ફલાનિ ચ
ત્યાંના વૃક્ષોમાં મધમીઠાં ફળો આવે છે, સદા ફૂલો અને ફળોથી ભરેલા રહે છે; ફૂલો સુગંધિત છે અને ફળોમાં રસ ભરપૂર છે.
સર્વકામફલાસ્તત્ર કેચિદ્વૃક્ષા જનાધિપ । અપરે ક્ષીરિણો નામ વૃક્ષાસ્તત્ર નરાધિપ
એ દેશમાં, રાજા, કેટલાક વૃક્ષો તો મનગમતા બધા ફળ આપે છે, અને બીજા કેટલાકને 'દૂધવાળા વૃક્ષો' કહે છે.
યે ક્ષરન્તિ સદા ક્ષીરં ષડ્રસં ચામૃપોતમમ્ । વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયન્તે ફલેષ્વાભરણાનિ ચ
આ દૂધવાળા વૃક્ષો હંમેશાં છ સ્વાદવાળું અને અમૃત જેવું શ્રેષ્ઠ દૂધ વહાવે છે; તેમના ફળોમાંથી વસ્ત્રો અને આભૂષણો પણ બને છે.
સર્વા મણિમયી ભૂમિઃ સૂક્ષ્મકાઞ્ચનવાલુકા । સર્વર્તુસુખસંસ્પર્શા નિષ્પઙ્કા ચ જનાધિપ । પુષ્કરિષ્યઃ શુભાસ્તત્ર સુખસ્પર્શા મનોરમાઃ
એ જમીન આખી રત્નોથી બનેલી છે, અને તેમાં સુક્ષ્મ સોનાની રેતી છે; દરેક ઋતુમાં સ્પર્શે સુખદાયી અને નિર્મળ છે, રાજા. ત્યાં સુંદર કમળવાળા તળાવો છે, જે મનને આનંદ આપે છે.
દેવલોકચ્યુતાઃ સર્વે જાયન્તે તત્ર માનવાઃ। શુક્લાભિજનસંયન્નાઃ સર્વે સુપ્રિયદર્શનાઃ
ત્યાંના બધા માનવો દેવલોકમાંથી જન્મે છે; તેઓ ઉન્નત કુળના અને સૌંદર્યમાં અત્યંત મનોહર છે.
મિથુનાનિ ચ જાયન્તે સ્ત્રિયશ્ચાપ્સરસોપમાઃ। તેષાં તે ક્ષીરિણાં ક્ષીરં પિબન્ત્યમૃતસન્નિભમ્
ત્યાં દંપતિઓ જન્મે છે અને સ્ત્રીઓ અપ્સરાસ જેવી સુંદર હોય છે; તેઓ એ દૂધવાળા વૃક્ષોનું અમૃતસમાન દૂધ પીવે છે.
મિથુનં જાયતે કાલે સમં તચ્ચ પ્રવર્ધતે। તુલ્યરૂગુણોપેતં સમવેષં તથૈવ ચ
દંપતિઓ એક સાથે જન્મે છે અને સાથે સાથે વધે છે; બંનેમાં રૂપ અને ગુણ સરખા હોય છે અને વસ્ત્ર પણ એકસરખા પહેરે છે.
એવમેવાનુરૂપં ચ ચક્રવાકસમં વિભો । નિરાપગામ તે લોકા નિત્યં મુદિતમાનસાઃ
એ લોકો એકબીજા સાથે સંપૂર્ણ મેળખાતાં રહે છે, જેમ ચક્રવાક પક્ષી હોય છે; તેમના લોકમાં કોઈ દુઃખ નથી અને હંમેશાં આનંદિત મનથી રહે છે.
દશવર્ષસહસ્રાણિ શશવર્ષશતાનિ ચ । જીવન્તિ તે મહારાજ ન ચાન્યોન્યં જહત્યુત
મહારાજા, તેઓ દસ હજાર વર્ષ અને ચંદ્રના સો વર્ષ જેટલું આયુષ્ય જીવે છે અને ક્યારેય એકબીજાને છોડતા નથી.
ભારુણ્ડા નામ શકુનાસ્તીક્ષ્ણતુણ્ડા મહાબલાઃ । તાન્નિર્હરન્તીહ મૃતાન્દરીષુ પ્રક્ષિપન્તિ ચ
ત્યાં ભારુંડ નામના પક્ષીઓ રહે છે, જેઓ તીક્ષ્ણ ચાંચવાળા અને ખૂબ શક્તિશાળી છે; તેઓ મૃતદેહોને ઉઠાવી ગુફાઓમાં મૂકે છે.
ઉત્તરાઃ કુરવો રાજન્વ્યાખ્યાતાસ્તે સમાસતઃ। મેરોઃ પાર્શ્વમહં પૂર્વં વક્ષ્યામ્યથ યથાતથમ્
રાજા, આ રીતે ઉત્તર કુરુઓનું ટૂંકું વર્ણન થયું. હવે હું મેરુના પૂર્વ ભાગનું સાચું વર્ણન કરું છું.
તસ્ય મૂર્ધાભિષેકસ્તુ ભદ્રાશ્વસ્ય વિશાંપતે । ભદ્રસાલવનં યત્ર કાલામ્રશ્ચ મહાદ્રુમઃ
વિશાંપતિ, ત્યાં ભદ્રાશ્વનું અભિષેક સ્થાન છે, જ્યાં ભદ્રસાલનું વન અને મહાન કાળાંબ્ર વૃક્ષ છે.
કાલામ્રસ્તુ મહારાજ નિત્યપુષ્પફલઃ શુભઃ । દ્રુમશ્ચ યોજનોત્સેધઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ
મહારાજા, કાળાંબ્ર વૃક્ષ શુભ છે, હંમેશાં ફૂલો અને ફળોથી ભરેલું રહે છે; એ વૃક્ષ બહુ ઊંચું છે અને સિદ્ધો તથા ચારણો ત્યાં આવે છે.
તત્ર તે પુરુષાઃ શ્વેતાસ્તેજોયુક્તા મહાબલાઃ। સ્ત્રિયઃ કુમુદવર્ણાશ્ચ સુન્દર્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ
ત્યાંના પુરુષો સફેદ વર્ણના, તેજસ્વી અને બળવાન છે; સ્ત્રીઓ કમળ જેવી રંગીન, સુંદર અને મનોહર છે.
ચન્દ્રપ્રભાશ્ચન્દ્રવર્ણાઃ પૂર્વચન્દ્રનિભાનનાઃ । ચન્દ્રશીતલગાત્ર્યશ્ચ નૃત્તિગીતવિશારદાઃ
તેઓ ચંદ્ર જેવી કાંતિ ધરાવે છે, ચહેરા પણ પ્રારંભના ચંદ્ર જેવા છે; શરીર ચંદ્રપ્રભા જેવી શીતળ છે અને તેઓ નૃત્ય-ગીતમાં નિપુણ છે.
દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્રાયુર્ભરતર્ષભ । કાલામ્રરસપીતાસ્તે નિત્યં સંસ્થિતયૌવનાઃ
હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, ત્યાં માણસોનું આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષનું હોય છે. તેઓ કાળામ્રા ફળના રસથી પોષાય છે અને હંમેશા યુવાનીમાં જ રહે છે.
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ। સુદર્શનો નામ મહાઞ્જમ્બૂવૃક્ષઃ સનાતનઃ
નીલ પર્વતના દક્ષિણમાં અને નિષધ પર્વતના ઉત્તર તરફ, સુદર્શન નામે એક મહાન અને શાશ્વત જાંબુ વૃક્ષ ઊભું છે.
સર્વકામફલઃ પુણ્યઃ સિદ્ધચારણસેવિતઃ। તસ્ય નામ્ના સમાખ્યાતો જમ્બૂદ્વીપઃ સનાતનઃ
આ વૃક્ષ સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે, પવિત્ર છે અને સિદ્ધો તથા ચારણો તેની સેવા કરે છે. તેના નામ પરથી જ આ પ્રાચીન ભૂમિને જાંબુદ્વીપ કહેવામાં આવે છે.
યોજનાનાં સહસ્ત્રં ચ શતં ચ ભરતર્ષભ । ઉત્સેધો વૃક્ષરાજસ્ય દિવસ્પૃઙ્ભનુજેશ્વર
હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, એ વૃક્ષરાજની ઊંચાઈ એક હજાર એકસો યોજન જેટલી છે.
અરત્નીનાં સહસ્રં ચ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ । પરિણાહસ્તુ વૃક્ષસ્ય ફલાનાં રસભેદિનામ્
એ વૃક્ષનો ઘેરાવ પંદર હજાર હાથ જેટલો છે અને તેના ફળો વિવિધ રસથી ભરપૂર છે.
પતમાનાનિ તાન્યુર્વી કુર્વન્તિ વિપુલં સ્વનમ્ । મુઞ્ચન્તિ ચ રસં રાજંસ્તસ્મિન્રજતસન્નિભમ્
જ્યારે એ ફળો જમીન પર પડે છે ત્યારે મોટો અવાજ થાય છે અને એમાંથી ચાંદી જેવો રસ વહે છે, હે રાજન.