દેવતાપ્રતિમાશ્ચૈવ કમ્પન્તિ ચ હસન્તિ ચ। વમન્તિ રુધિરં ચાસ્યૈઃ સ્વિદ્યન્તિ પ્રપતન્તિ ચ
દેવતાઓની મૂર્તિઓ કાંપે છે, હસે છે, તેમના મોઢામાંથી લોહી ઉગળી જાય છે, પસીનો આવે છે અને જમીન પર પડી જાય છે.
અનાહતા દુન્દુભયઃ પ્રણદન્તિ વિશાંપતે । અયુક્તાશ્ચ પ્રવર્તન્તે ક્ષત્રિયાણાં મહારથાઃ
અનાહત ઢોલ વાગે છે, હે જનપતિ; ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓના રથો બિનયુક્ત ચાલે છે.
કોકિલાઃ શતપત્રાશ્ચ ચાષા ભાસાઃ શુકાસ્તથા । સારસાશ્ચ મયૂરાશ્ચ વાચો મુઞ્ચન્તિ દારુણાઃ
કોકિલો, કમળ, ચાષા પક્ષીઓ, બગલા, ટોટા, સાપાંખી અને મોરો કર્કશ અવાજ કરે છે.
ગૃહીતશસ્ત્રાઃ ક્રોશન્તિ ચર્મિણો વાજિપૃષ્ઠગાઃ । અરુણોદયે પ્રદૃશ્યન્તે શતશઃ શલભવ્રજાઃ
કવચધારી યોદ્ધાઓ, હથિયાર હાથમાં લઈને, ઘોડા પરથી પુકારે છે; પ્રભાતે, ટીડીઓના ઝુંડો સૈંકડો જોવા મળે છે.
ઉભે સન્ધ્યે પ્રકાશન્તે દિશો દાહસમન્વિતે। પર્જન્યઃ પાંસુવર્ષી ચ માંસવર્ષી ચ ભારત
બંને સંધ્યાએ, દિશાઓ અગ્નિથી પ્રજ્વલિત થાય છે; હે ભારત, વાદળો ધૂળ અને માંસ વરસાવે છે.
યા ચૈષા વિશ્રુતા રાજંસ્ત્રૈલોક્યે સાધુસંમતા। અરુન્ધતી તયાપ્યેષ વસિષ્ઠઃ પૃષ્ઠતઃ કૃતઃ
ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને સૌના માનપાત્ર એવી અરુંધતી, હવે વશિષ્ઠને પોતાના પાછળ રાખે છે.
રોહિણીં પીડયન્નેષ સ્થિતો રાજઞ્શનૈશ્ચરઃ । વ્યાવૃત્તં લક્ષ્મ સોમસ્ય ભવિષ્યતિ મહદ્ભયમ્
રાજા, શનિ હવે રોહિણીને દુઃખ આપે છે; ચંદ્રનું લક્ષણ પણ બદલાઈ ગયું છે—મોટું ભય ઊભું થશે.
અનભ્રે ચ મહાઘોરસ્તનિતં શ્રૂયતે ભૃશમ્ । વાહનાનાં ચ રુદતાં નિપતન્ત્યુશ્રુબિન્દવઃ
આકાશમાં વાદળ વિના ભયાનક ગર્જના સંભળાય છે; પશુઓ રડે છે અને તેમની આંખમાંથી આંસુ ટપકે છે.
એવમુક્ત્વા યયૌ વ્યાસો ધૃતરાષ્ટ્રય ધીમતે। ધૃતરાષ્ટ્રોઽપિ તચ્છ્રુત્વા ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત
આવું કહીને વ્યાસજી ચાલ્યા ગયા, અને ધૃતરાષ્ટ્રે આ સાંભળીને ધ્યાનમાં તદ્ગત થયો.
સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા વિનિઃશ્વસ્ય મુહુર્મુહુઃ । સંજયં સંશિતાત્માનમપૃચ્છદ્રતર્ષભ
થોડો સમય ધ્યાનમાં લીન રહી, વારંવાર ઊંડો શ્વાસ લઈને, દૃઢ મનવાળો ધૃતરાષ્ટ્રે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સંજયને પ્રશ્ન કર્યો.
સંજયેમે મહીપાલાઃ શૂરા યુદ્ધાભિનન્દિનઃ । અન્યોન્યમભિનિઘ્નન્તિ શસ્ત્રૈરુચ્ચાવચૈરિહ
સંજય, આ રાજાઓ શૂરવીર છે અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક છે. તેઓ અહીં વિવિધ શસ્ત્રોથી એકબીજાને ઘાયલ કરે છે.
પાર્થિવાઃ પૃથિવીહેતોઃ સમભિત્યજ્ય જીવિતમ્ । ન વા શામ્યન્તિ નિઘ્નન્તો વર્ધયન્તિ યમક્ષયમ્
પૃથ્વી માટેના રાજાઓ પોતાનું જીવન છોડી દે છે, છતાં એકબીજાને મારીને પણ તેઓ અટકતા નથી, પણ યમરાજના રાજ્યને વધારતા જાય છે.
ભૌમમૈશ્વર્યમિચ્છન્તો ન મૃષ્યન્તે પરસ્પરમ્ । મન્યે બહુગુણા ભૂમિસ્તન્મમાચક્ષ્વ સંજય
પૃથ્વી પર રાજ કરવા ઇચ્છતા એ લોકો એકબીજાને સહન કરી શકતા નથી. મને લાગે છે કે પૃથ્વીમાં ઘણી ગુણતાઓ હશે—સંજય, એ વિશે મને કહો.
બહૂનિ ચ સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ। કોટ્યશ્ચ લોકવીરાણાં સમેતાઃ કુરુજાઙ્ગલે
કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં હજારો, લાખો અને કરોડો વીર પુરુષો એકઠા થયા છે.
દેશાનાં ચ પરીમાણં નગરાણાં ચ સંજય । શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વેન યત એતે સમાગતાઃ
સંજય, આ બધા કયા દેશો અને શહેરોમાંથી આવ્યા છે, એ હું સાચી રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
દિવ્યબુદ્ધિપ્રદીપેન યુક્તસ્ત્વં જ્ઞાનચક્ષુષા। પ્રભાવાત્તસ્ય વિપ્રર્ષેર્વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ
તને દિવ્ય બુદ્ધિ અને જ્ઞાનની દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત છે, અને એ બધું મહર્ષિ વ્યાસજીની મહિમાથી મળ્યું છે.
યથાપ્રજ્ઞં મહાપ્રાજ્ઞ ભૌમાન્વક્ષ્યામિ તે ગુણાન્। શાસ્ત્રચક્ષુરવેક્ષસ્વ નમસ્તે ભરતર્ષભ
મહાન બુદ્ધિશાળી, મારી સમજ પ્રમાણે હું તને પૃથ્વીના ગુણો કહીશ; તું શાસ્ત્રની દૃષ્ટિથી ધ્યાનપૂર્વક જો—ભારતવંશના શ્રેષ્ઠ, તને વંદન છે.
દ્વિવિધાનીહ ભૂતાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ। ત્રસાનાં ત્રિવિધા યોનિરણ્ડસ્વેદજરાયુજાઃ
અહીં જીવાત્માઓ બે પ્રકારની છે—ચાલતી અને અચાલ. ચાલતાંમાં ત્રણ પ્રકારના જન્મ છે: ડિમ્બથી, સ્વેદથી અને ગર્ભથી.
ત્રસાનાં ખલુ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠા રાજઞ્જરાયુજાઃ। જરાયુજાનાં પ્રવરા માનવાઃ પશવશ્ચ યે
રાજા, ચાલતાં જીવોમાં ગર્ભથી જન્મેલા શ્રેષ્ઠ છે; અને એમાં પણ માનવ અને કેટલાક પશુ સર્વોચ્ચ છે.
નાનારૂપધરા રાજંસ્તેષાં ભેદાશ્ચતુર્દશ । વેદોક્તાઃ પૃથિવીપાલ યેષુ યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ
રાજા, એ બધાં વિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે અને એમા ચૌદ પ્રકારના વર્ગ છે, જેમનું વર્ણન વેદોમાં છે અને જેમાં યજ્ઞો સ્થાપિત થયાં છે.
ગ્રામ્યાણાં પુરુષાઃ શ્રેષ્ઠાઃ સિંહાશ્ચારણ્યવાસિનામ્ । સર્વેષામેવ ભૂતાનામન્યોન્યેનોપજીવનમ્
પાલતુ પ્રાણીઓમાં માનવ શ્રેષ્ઠ છે, જંગલમાં સિંહ શ્રેષ્ઠ છે; અને બધા જીવ એકબીજાથી જ જીવતા રહે છે.
ઉદ્ભિઞ્જાઃ સ્થાવરાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં પઞ્ચૈવ જાતયઃ । વૃક્ષગુલ્મલતાવલ્લ્યસ્ત્વક્સારાસ્તૃણજાતયઃ
અચાલ જીવોને જમીનમાંથી ઉગનારા કહેવામાં આવે છે, અને એમાં પાંચ જાતો છે: વૃક્ષો, ઝાડીઓ, વેલીઓ, છાલવાળા અને ઘાસવાળા.
તેષાં વિંશતિરેકોના મહાભૂતેષુ પઞ્ચસુ । ચતુર્વિશતિરુદ્દિષ્ટા ગાયત્રી લોકસંમતા
પાંચ મહાભૂતોમાં ઓગણીસ (વીસમાં એક ઓછું) ગણાય છે; પણ લોકપ્રિય ગાયત્રી ચોવીસ ગણાય છે, એવું કહેવાય છે.
ય એતાં વેદ ગાયત્રીં પુણ્યાં સર્વગુણાન્વિતામ્ । તત્ત્વેન ભરતશ્રેષ્ઠ સ લોકે ન પ્રણશ્યતિ
જે મનુષ્ય એ પવિત્ર અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત ગાયત્રીને સાચી રીતે જાણે છે, એ, ભારતવંશના શ્રેષ્ઠ, દુનિયામાં કદી નાશ પામતો નથી.
અરણ્યવાસિનઃ સપ્ત સપ્તૈષાં ગ્રામવાસિનઃ । સિંહા વ્યાઘ્રા વરાહાશ્ચ મહિષા વારણાસ્તથા
સાત જંગલના અને સાત ગામના પ્રાણી છે: સિંહ, વાઘ, જંગલી દૂધિયા, મહિષ, હાથી વગેરે જંગલમાં રહે છે.
ઋક્ષાશ્ચ વાનરાશ્ચૈવ સપ્તારણ્યાઃ સ્મૃતા નૃપ । ગૌરજાવિમનુષ્યાશ્ચ અશ્વાશ્વતરગર્દભાઃ
રાજા, રીંછ અને વાંદરો પણ એ સાત જંગલના પ્રાણીઓમાં ગણાય છે; ગાય, બકરા, માનવ, ઘોડા, ખચ્ચર અને ગધેડા એ ગામના છે.
એતે ગ્રામ્યાઃ સમાખ્યાતાઃ પશવઃ સપ્ત સાધુભિઃ । એતે વૈ પશવો રાજન્ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ
આ સાત પાલતુ પ્રાણીઓનું વિવરણ વિદ્વાનો આપ્યું છે; આ રીતે, રાજા, કુલ ચૌદ પ્રાણી છે—પાલતુ અને જંગલના.
ભૂમૌ ચ જાયતે સર્વં ભૂમૌ સર્વં વિનશ્યતિ । ભૂમિઃ પ્રતિષ્ઠા ભૂતાનાં ભૂમિરેવ સનાતનમ્
બધું પૃથ્વીમાંથી જન્મે છે અને બધું પૃથ્વીમાં જ વિલીન થાય છે; પૃથ્વી સર્વ જીવોની આધાર છે અને પૃથ્વી સદાકાળ છે.
યસ્ય ભૂમિસ્તસ્ય સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । તત્રાતિગૃદ્ધા રાજાનો વિનિઘ્નન્તીતરેતરમ્
જેની પાસે જમીન હોય છે, એના માટે આખું જગત—ચાલતું અને અચળ બધું—એનું જ બને છે. આવી જમીન માટે રાજાઓ વધારે લોભમાં આવીને એકબીજાને નાશ કરે છે.
નદીનાં પર્વતાનાં ચ નામધેયાનિ સંજય । તથા જનપદાનાં ચ યે ચાન્યે ભૂમિમાશ્રિતાઃ
સંજય, મને નદીઓ અને પર્વતોનાં નામ કહો, એ જ રીતે જુદા જુદા પ્રદેશો અને ધરતી પર વસતા બધા લોકોનાં નામ પણ જણાવો.