યદિ ચેચ્છસિ સંગ્રામં દ્રુષ્ટુમેનં વિશાંપતે । ચક્ષુર્દદાનિ તે પુત્ર યુદ્ધમેતન્નિશામયા
હે રાજાધિરાજ, જો તું આ યુદ્ધ જોવું ઇચ્છે છે, તો હું તને દ્રષ્ટિ આપીશ; તારા પુત્રોનું યુદ્ધ નિહાળી લે.
ન રોચયે જ્ઞાતિવધં દ્રષ્ટું બ્રહ્મર્ષિસત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિ, હું મારા જાતના લોકોના વિનાશને જોવું નથી ઇચ્છતો.
તસ્મિન્નનિચ્છતિ દ્રષ્ટું સંગ્રામં શ્રોતુમિચ્છતિ। વરાણામીશ્વરો વ્યાસઃ સંજયાય વરં દદૌ
તેને યુદ્ધ જોવું મનગમતું ન હતું, પણ સાંભળવું ઇચ્છ્યું, એટલે દયાળુ વ્યાસજીએ સંજયને આશીર્વાદ આપ્યો.
એષ તે સંજયો રાજન્યુદ્ધમેતદ્વદિષ્યતિ। એતસ્ય સર્વં સંગ્રામે ન પરોક્ષં ભવિષ્યતિ
હે રાજા, સંજય તને આ યુદ્ધની આખી વાત કહેશે; એ માટે યુદ્ધમાં કંઈ પણ છુપાયેલું રહેશે નહીં.
ચક્ષુષા સંજયો રાજન્દિવ્યેનૈવ સમન્વિતઃ । કથયિષ્યતિ તે યુદ્ધં સર્વજ્ઞશ્ચ ભવિષ્યતિ
સંજયને દિવ્ય દ્રષ્ટિ મળશે, હે રાજા, એ તને આખું યુદ્ધ વર્ણવી આપશે અને બધું જાણશે.
પ્રકાશં વાઽપ્રકાશં વા દિવા વા યદિ વા નિશિ । મનસા ચિન્તિતમપિ સર્વં વેત્સ્યતિ સંજયઃ
દિવસે કે રાત્રે, ખુલ્લે કે ગુપ્ત રીતે, મનમાં જે વિચારો થાય એ પણ સંજય જાણશે.
નૈનં શસ્ત્રાણિ ભેત્સ્યન્તિ નૈનં બાધિષ્યતે શ્રમઃ । ગાવલ્ગણિરયં જીવન્યુદ્ધાદસ્માદ્વિમોક્ષ્યતે
શસ્ત્રો એને નુકસાન નહીં પહોંચાડે, થાક પણ નહીં વળગે; ગાવલ્ગણ સંજય આ યુદ્ધમાંથી સુરક્ષિત બહાર આવશે.
અહં તુ કીર્તિમેતેષાં કરૂણાં ભરતર્ષભ । પાણ્ડવાનાં ચ સર્વેષાં પ્રથયિષ્યામિ મા શુચઃ
પણ, હે ભારતમહાન, હું પાંડવો અને બધા મહાન યોદ્ધાઓની કીર્તિ જગતમાં પ્રસારેશ, તું દુ:ખ ન કર.
દિષ્ટમેતન્નરવ્યાઘ્ર નાભિશોચિતુમર્હસિ । ન ચૈવ શક્યં સંયન્તું યતો ધર્મસ્તતો જયઃ
હે પુરુષશાર્દૂલ, આ બધું ભાગ્યનું છે, તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી; અને જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં જ વિજય છે.
એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્કુરૂણાં પ્રતિતામહઃ । પુનરેવ મહાભાગો ધૃતરાષ્ટ્રમુવાચ હ
આ રીતે કહીને, કુરુઓના મહાન પિતામહે ફરીથી ધૃતરાષ્ટ્રને સંબોધ્યા.
ઇહ યુદ્ધે મહારાજ ભવિષ્યતિ મહાન્ક્ષયઃ । તથેહ ચ નિમિત્તાનિ ભયદાન્યુપલક્ષયે
હે મહારાજ, આ યુદ્ધમાં મોટો વિનાશ થવાનો છે; અને અહીં અનેક ભયજનક અશુભ સંકેતો દેખાય છે.
શ્યેના ગૃધ્રાશ્ચ કાકાશ્ચ કાઙ્કાશ્ચ સહિતા બકૈઃ । સંપતન્તિ ધ્વજાગ્રેષુ સમવાયાંશ્ચ કુર્વતે
ગિધ, ગરુડ, કાગડા અને બગલા સાથે કાંકડિયાં ધ્વજાઓ પર ઊડીને બેસી રહ્યા છે અને ત્યાં ભેગા થઈ રહ્યા છે.
અભ્યગ્રં ચ પ્રપશ્યન્તિ યુદ્ધમાનન્દિનો દ્વિજાઃ । ક્રવ્યાદા ભક્ષયિષ્યન્તિ માંસાનિ ગજવાજિનાં
દ્વિજાતિઓ આનંદથી યુદ્ધને ઉત્સુક થઈને જોઈ રહ્યા છે; માંસખોર પ્રાણીઓ હાથી અને ઘોડાઓનું માંસ ખાઈ જશે.
કટાકટેતિ વાશન્તો ભૈરવા ભયવેદિનઃ । કઙ્કાઃ ક્રોશન્તિ મધ્યાહ્ને દક્ષિણામભિતો દિશં
ભયાનક શિયાળીઓના કટાકટ અવાજ ગૂંજી ઉઠે છે; બપોરે દક્ષિણ દિશામાં બગલાઓ કરૂણ રડતાં હોય છે.
ઉભે પૂર્વાપરે સન્ધ્યે નિત્યં પશ્યામિ ભારત । ઉદયાસ્તમને સૂર્યં કબન્ધૈઃ પરિવારિતમ્
હે ભારત, હું રોજ સવાર-સાંજ, સૂર્ય ઉગે અને અસ્ત જાય ત્યારે, તેને કપાયેલા ધડોથી ઘેરાયેલો જોઈ રહ્યો છું.
શ્વેતલોહિતપર્યન્તાઃ કૃષ્ણાગ્રીવાઃ સવિદ્યુતઃ । ત્રિવર્ણાઃ પરિઘાઃ સન્ધૌ ભાનુમાવારયન્ત્યુત
સફેદ અને લાલ ધારવાળા, કાળા ગળાવાળા અને વીજળી જેવી પટ્ટાવાળા ત્રણ રંગના વર્તુળો સાંજના આકાશમાં સૂર્યને ઢાંકી લે છે.
જ્વલિતાર્કે .......ત્રં નિર્વિશેષદિનક્ષપમ્ । ચન્દ્રોઽભૂતગ્નિવર્ણશ્ચ પદ્મવર્ણે નભસ્તલે
જ્યારે સૂર્ય તેજથી દહકે છે અને દિવસ-રાતનો ભેદ રહેતો નથી, ત્યારે ચાંદ્ર પણ આકાશમાં કમળ જેવો અગ્નિ રંગનો દેખાય છે.
આલક્ષે પ્રભયા હીનાં પૌર્ણમાસીં ચ કીર્તિકીમ્ । ચન્દ્રોઽભૂદગ્નિવર્ણશ્ચ પદ્મવર્ણે નભસ્તલે
હું જોઈ રહ્યો છું કે જે પૂર્ણચંદ્ર પોતાની તેજસ્વિતા માટે પ્રસિદ્ધ છે, તે હવે પ્રકાશ વિહોણો થઈ ગયો છે; આકાશમાં ચાંદ્રમા કમળ જેવો લાલ રંગ ધરાવે છે, જાણે અગ્નિ જેવો દેખાય છે.
સ્વપ્સ્યન્તિ નિહતા વીરા ભૂમિમાવૃત્ય પાર્થિવાઃ । રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ શૂરાઃ પરિઘબાહવઃ
વીર યોદ્ધાઓ, રાજાઓ, રાજપુત્રો અને બળવાન યુદ્ધવીરો, જેમના હાથ લોખંડના દંડ જેવા છે, તેઓ બધા યુદ્ધમાં મરીને ધરતી પર પથરાઈને સુઈ જશે.
અન્તરિક્ષે વરાહસ્ય પૃષદંશકસ્ય ચોભયોઃ। પ્રણાદં યુધ્યતો રાત્રૌ રૌદ્રં નિત્યં પ્રલક્ષયે
હું દરરોજ રાત્રે આકાશમાં વારંવાર જોઉં છું કે વરાહ અને શિયાળ બંને ભયાનક અવાજ સાથે લડી રહ્યા છે.
દેવતાપ્રતિમાશ્ચૈવ કમ્પન્તિ ચ હસન્તિ ચ। વમન્તિ રુધિરં ચાસ્યૈઃ સ્વિદ્યન્તિ પ્રપતન્તિ ચ
દેવતાઓની મૂર્તિઓ કાંપે છે, હસે છે, તેમના મોઢામાંથી લોહી ઉગળી જાય છે, પસીનો આવે છે અને જમીન પર પડી જાય છે.
અનાહતા દુન્દુભયઃ પ્રણદન્તિ વિશાંપતે । અયુક્તાશ્ચ પ્રવર્તન્તે ક્ષત્રિયાણાં મહારથાઃ
અનાહત ઢોલ વાગે છે, હે જનપતિ; ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓના રથો બિનયુક્ત ચાલે છે.
કોકિલાઃ શતપત્રાશ્ચ ચાષા ભાસાઃ શુકાસ્તથા । સારસાશ્ચ મયૂરાશ્ચ વાચો મુઞ્ચન્તિ દારુણાઃ
કોકિલો, કમળ, ચાષા પક્ષીઓ, બગલા, ટોટા, સાપાંખી અને મોરો કર્કશ અવાજ કરે છે.
ગૃહીતશસ્ત્રાઃ ક્રોશન્તિ ચર્મિણો વાજિપૃષ્ઠગાઃ । અરુણોદયે પ્રદૃશ્યન્તે શતશઃ શલભવ્રજાઃ
કવચધારી યોદ્ધાઓ, હથિયાર હાથમાં લઈને, ઘોડા પરથી પુકારે છે; પ્રભાતે, ટીડીઓના ઝુંડો સૈંકડો જોવા મળે છે.
ઉભે સન્ધ્યે પ્રકાશન્તે દિશો દાહસમન્વિતે। પર્જન્યઃ પાંસુવર્ષી ચ માંસવર્ષી ચ ભારત
બંને સંધ્યાએ, દિશાઓ અગ્નિથી પ્રજ્વલિત થાય છે; હે ભારત, વાદળો ધૂળ અને માંસ વરસાવે છે.
યા ચૈષા વિશ્રુતા રાજંસ્ત્રૈલોક્યે સાધુસંમતા। અરુન્ધતી તયાપ્યેષ વસિષ્ઠઃ પૃષ્ઠતઃ કૃતઃ
ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને સૌના માનપાત્ર એવી અરુંધતી, હવે વશિષ્ઠને પોતાના પાછળ રાખે છે.
રોહિણીં પીડયન્નેષ સ્થિતો રાજઞ્શનૈશ્ચરઃ । વ્યાવૃત્તં લક્ષ્મ સોમસ્ય ભવિષ્યતિ મહદ્ભયમ્
રાજા, શનિ હવે રોહિણીને દુઃખ આપે છે; ચંદ્રનું લક્ષણ પણ બદલાઈ ગયું છે—મોટું ભય ઊભું થશે.
અનભ્રે ચ મહાઘોરસ્તનિતં શ્રૂયતે ભૃશમ્ । વાહનાનાં ચ રુદતાં નિપતન્ત્યુશ્રુબિન્દવઃ
આકાશમાં વાદળ વિના ભયાનક ગર્જના સંભળાય છે; પશુઓ રડે છે અને તેમની આંખમાંથી આંસુ ટપકે છે.
એવમુક્ત્વા યયૌ વ્યાસો ધૃતરાષ્ટ્રય ધીમતે। ધૃતરાષ્ટ્રોઽપિ તચ્છ્રુત્વા ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત
આવું કહીને વ્યાસજી ચાલ્યા ગયા, અને ધૃતરાષ્ટ્રે આ સાંભળીને ધ્યાનમાં તદ્ગત થયો.
સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા વિનિઃશ્વસ્ય મુહુર્મુહુઃ । સંજયં સંશિતાત્માનમપૃચ્છદ્રતર્ષભ
થોડો સમય ધ્યાનમાં લીન રહી, વારંવાર ઊંડો શ્વાસ લઈને, દૃઢ મનવાળો ધૃતરાષ્ટ્રે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સંજયને પ્રશ્ન કર્યો.