ષષ્ટિર્નાગસહસ્રાણિ દશાન્યાનિ ચ ભારત । યુધિષ્ઠિરસ્ય યાન્યાસન્યુધિ સેના મહાત્મનઃ
યુધિષ્ઠિરની મહાન આત્માવાળી સેનામાં સાઠ હજાર અને દસ હજાર વધુ હાથીઓ, હે ભારત, હાજર હતા.
ક્ષરન્ત ઇવ જીમૂતાઃ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ । રાજાનમન્વયુઃ પશ્ચાચ્ચલન્ત ઇવ પર્વતાઃ
તૂટેલા વાદળ જેવા મોઢાવાળા એ હાથીઓ, જાણે વરસાદ વરસાવે છે એમ, રાજાને પાછળથી અનુસરી રહ્યા હતા અને પહાડો જેવી ગતિથી ચાલતા હતા.
એવં તસ્ય બલં ભીમં કુન્તીપુત્રસ્ય ધીમતઃ । યદાશ્રિત્યાથ યુયુધે ધાર્તરાષ્ટ્રં સુયોધનમ્
કુંતીપુત્ર વિદ્વાન યુધિષ્ઠિરની એવી ભયાનક સેના હતી, જેના આધારે તેણે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર સુયોધન સામે યુદ્ધ કર્યું.
તતોઽન્યે શતશઃ પશ્ચાત્સહસ્રાયુતશો નરાઃ। નર્દન્તઃ પ્રયયુસ્તેષાણનીકાનિ સહસ્રશઃ
પછી, અન્ય અનેક સૈનિકો પણ, હજારો અને લાખોની સંખ્યામાં, ગર્જના કરતા આગળ વધ્યા; તેમની ટુકડીઓ પણ હજારોમાં હતી.
તત્ર ભેરીસહસ્રાણિ શઙ્ખાનામયુતાનિ ચ । ન્યવાદયન્ત સંહૃષ્ટાઃ સહસ્રાયુતશો નરાઃ
ત્યાં હજારો ઢોલ અને દસ હજારથી વધુ શંખો આનંદપૂર્વક વગાડવામાં આવ્યા, અને હજારો-લાખો પુરુષોએ એ ધ્વનિથી આખું મેદાન ગુંજી ઉઠ્યું.
તતઃ પૂર્વાપરે સૈન્યે સમીક્ષ્ય ભગવાનૃષિઃ। સર્વવેદવિદાં શ્રેષ્ઠો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ
પછી, બંને સેના જોઈને, સર્વ વેદોમાં શ્રેષ્ઠ અને સત્યવતીપુત્ર મહર્ષિ વ્યાસજીએ કહ્યું.
ભવિષ્યતિ રણે ઘોરે ભરતાનાં પિતામહઃ । પ્રત્યક્ષદર્શી ભગવાન્ભૂતભવ્યભવિષ્યવિત્
એ મહાન ઋષિ, જે ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય બધું જાણે છે, તેણે જોયું કે ભીષ્મ પિતામહ ભયાનક યુદ્ધમાં પડી જશે.
વૈચિત્રવીર્યં રાજાનં રહસ્સ્થમિદમબ્રવીત્ । શોચન્તમાર્તં ધ્યાયન્તં પુત્રાણામનયં તદા
પછી તેણે, પોતાના પુત્રોના દુર્ભાગ્યને લઈને દુ:ખી અને ચિંતિત રહેલા વિચિત્રવીર્યના પુત્ર ધૃતરાષ્ટ્રને એકાંતમાં આ રીતે કહ્યું.
રાજન્પરિકાલાસ્તે પુત્રાશ્ચાન્યે ચ પાર્થિવાઃ। તે હિંસન્તીવ સઙ્ગ્રામે સમાસાદ્યેતરેતરમ્
રાજા, તમારા પુત્રો અને બીજા રાજાઓ પોતાના ભાગ્યને પહોંચી ગયા છે; યુદ્ધમાં તેઓ એકબીજાને ભાગ્યના વશ થઈને હાનિ પહોંચાડી રહ્યા છે.
તેષુ કાલપરીતેષુ વિનશ્યત્સ્વેવ ભારત । કાલપર્યાયમાહાય મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથા
હવે, જ્યારે એ બધા સમયના પ્રભાવે નાશ પામી રહ્યા છે, ત્યારે, હે ભારત, સમયની ગતિ સમજીને, તું દુ:ખમાં મન ન લગાડ.
યદિ ચેચ્છસિ સંગ્રામં દ્રુષ્ટુમેનં વિશાંપતે । ચક્ષુર્દદાનિ તે પુત્ર યુદ્ધમેતન્નિશામયા
હે રાજાધિરાજ, જો તું આ યુદ્ધ જોવું ઇચ્છે છે, તો હું તને દ્રષ્ટિ આપીશ; તારા પુત્રોનું યુદ્ધ નિહાળી લે.
ન રોચયે જ્ઞાતિવધં દ્રષ્ટું બ્રહ્મર્ષિસત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિ, હું મારા જાતના લોકોના વિનાશને જોવું નથી ઇચ્છતો.
તસ્મિન્નનિચ્છતિ દ્રષ્ટું સંગ્રામં શ્રોતુમિચ્છતિ। વરાણામીશ્વરો વ્યાસઃ સંજયાય વરં દદૌ
તેને યુદ્ધ જોવું મનગમતું ન હતું, પણ સાંભળવું ઇચ્છ્યું, એટલે દયાળુ વ્યાસજીએ સંજયને આશીર્વાદ આપ્યો.
એષ તે સંજયો રાજન્યુદ્ધમેતદ્વદિષ્યતિ। એતસ્ય સર્વં સંગ્રામે ન પરોક્ષં ભવિષ્યતિ
હે રાજા, સંજય તને આ યુદ્ધની આખી વાત કહેશે; એ માટે યુદ્ધમાં કંઈ પણ છુપાયેલું રહેશે નહીં.
ચક્ષુષા સંજયો રાજન્દિવ્યેનૈવ સમન્વિતઃ । કથયિષ્યતિ તે યુદ્ધં સર્વજ્ઞશ્ચ ભવિષ્યતિ
સંજયને દિવ્ય દ્રષ્ટિ મળશે, હે રાજા, એ તને આખું યુદ્ધ વર્ણવી આપશે અને બધું જાણશે.
પ્રકાશં વાઽપ્રકાશં વા દિવા વા યદિ વા નિશિ । મનસા ચિન્તિતમપિ સર્વં વેત્સ્યતિ સંજયઃ
દિવસે કે રાત્રે, ખુલ્લે કે ગુપ્ત રીતે, મનમાં જે વિચારો થાય એ પણ સંજય જાણશે.
નૈનં શસ્ત્રાણિ ભેત્સ્યન્તિ નૈનં બાધિષ્યતે શ્રમઃ । ગાવલ્ગણિરયં જીવન્યુદ્ધાદસ્માદ્વિમોક્ષ્યતે
શસ્ત્રો એને નુકસાન નહીં પહોંચાડે, થાક પણ નહીં વળગે; ગાવલ્ગણ સંજય આ યુદ્ધમાંથી સુરક્ષિત બહાર આવશે.
અહં તુ કીર્તિમેતેષાં કરૂણાં ભરતર્ષભ । પાણ્ડવાનાં ચ સર્વેષાં પ્રથયિષ્યામિ મા શુચઃ
પણ, હે ભારતમહાન, હું પાંડવો અને બધા મહાન યોદ્ધાઓની કીર્તિ જગતમાં પ્રસારેશ, તું દુ:ખ ન કર.
દિષ્ટમેતન્નરવ્યાઘ્ર નાભિશોચિતુમર્હસિ । ન ચૈવ શક્યં સંયન્તું યતો ધર્મસ્તતો જયઃ
હે પુરુષશાર્દૂલ, આ બધું ભાગ્યનું છે, તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી; અને જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં જ વિજય છે.
એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્કુરૂણાં પ્રતિતામહઃ । પુનરેવ મહાભાગો ધૃતરાષ્ટ્રમુવાચ હ
આ રીતે કહીને, કુરુઓના મહાન પિતામહે ફરીથી ધૃતરાષ્ટ્રને સંબોધ્યા.
ઇહ યુદ્ધે મહારાજ ભવિષ્યતિ મહાન્ક્ષયઃ । તથેહ ચ નિમિત્તાનિ ભયદાન્યુપલક્ષયે
હે મહારાજ, આ યુદ્ધમાં મોટો વિનાશ થવાનો છે; અને અહીં અનેક ભયજનક અશુભ સંકેતો દેખાય છે.
શ્યેના ગૃધ્રાશ્ચ કાકાશ્ચ કાઙ્કાશ્ચ સહિતા બકૈઃ । સંપતન્તિ ધ્વજાગ્રેષુ સમવાયાંશ્ચ કુર્વતે
ગિધ, ગરુડ, કાગડા અને બગલા સાથે કાંકડિયાં ધ્વજાઓ પર ઊડીને બેસી રહ્યા છે અને ત્યાં ભેગા થઈ રહ્યા છે.
અભ્યગ્રં ચ પ્રપશ્યન્તિ યુદ્ધમાનન્દિનો દ્વિજાઃ । ક્રવ્યાદા ભક્ષયિષ્યન્તિ માંસાનિ ગજવાજિનાં
દ્વિજાતિઓ આનંદથી યુદ્ધને ઉત્સુક થઈને જોઈ રહ્યા છે; માંસખોર પ્રાણીઓ હાથી અને ઘોડાઓનું માંસ ખાઈ જશે.
કટાકટેતિ વાશન્તો ભૈરવા ભયવેદિનઃ । કઙ્કાઃ ક્રોશન્તિ મધ્યાહ્ને દક્ષિણામભિતો દિશં
ભયાનક શિયાળીઓના કટાકટ અવાજ ગૂંજી ઉઠે છે; બપોરે દક્ષિણ દિશામાં બગલાઓ કરૂણ રડતાં હોય છે.
ઉભે પૂર્વાપરે સન્ધ્યે નિત્યં પશ્યામિ ભારત । ઉદયાસ્તમને સૂર્યં કબન્ધૈઃ પરિવારિતમ્
હે ભારત, હું રોજ સવાર-સાંજ, સૂર્ય ઉગે અને અસ્ત જાય ત્યારે, તેને કપાયેલા ધડોથી ઘેરાયેલો જોઈ રહ્યો છું.
શ્વેતલોહિતપર્યન્તાઃ કૃષ્ણાગ્રીવાઃ સવિદ્યુતઃ । ત્રિવર્ણાઃ પરિઘાઃ સન્ધૌ ભાનુમાવારયન્ત્યુત
સફેદ અને લાલ ધારવાળા, કાળા ગળાવાળા અને વીજળી જેવી પટ્ટાવાળા ત્રણ રંગના વર્તુળો સાંજના આકાશમાં સૂર્યને ઢાંકી લે છે.
જ્વલિતાર્કે .......ત્રં નિર્વિશેષદિનક્ષપમ્ । ચન્દ્રોઽભૂતગ્નિવર્ણશ્ચ પદ્મવર્ણે નભસ્તલે
જ્યારે સૂર્ય તેજથી દહકે છે અને દિવસ-રાતનો ભેદ રહેતો નથી, ત્યારે ચાંદ્ર પણ આકાશમાં કમળ જેવો અગ્નિ રંગનો દેખાય છે.
આલક્ષે પ્રભયા હીનાં પૌર્ણમાસીં ચ કીર્તિકીમ્ । ચન્દ્રોઽભૂદગ્નિવર્ણશ્ચ પદ્મવર્ણે નભસ્તલે
હું જોઈ રહ્યો છું કે જે પૂર્ણચંદ્ર પોતાની તેજસ્વિતા માટે પ્રસિદ્ધ છે, તે હવે પ્રકાશ વિહોણો થઈ ગયો છે; આકાશમાં ચાંદ્રમા કમળ જેવો લાલ રંગ ધરાવે છે, જાણે અગ્નિ જેવો દેખાય છે.
સ્વપ્સ્યન્તિ નિહતા વીરા ભૂમિમાવૃત્ય પાર્થિવાઃ । રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ શૂરાઃ પરિઘબાહવઃ
વીર યોદ્ધાઓ, રાજાઓ, રાજપુત્રો અને બળવાન યુદ્ધવીરો, જેમના હાથ લોખંડના દંડ જેવા છે, તેઓ બધા યુદ્ધમાં મરીને ધરતી પર પથરાઈને સુઈ જશે.
અન્તરિક્ષે વરાહસ્ય પૃષદંશકસ્ય ચોભયોઃ। પ્રણાદં યુધ્યતો રાત્રૌ રૌદ્રં નિત્યં પ્રલક્ષયે
હું દરરોજ રાત્રે આકાશમાં વારંવાર જોઉં છું કે વરાહ અને શિયાળ બંને ભયાનક અવાજ સાથે લડી રહ્યા છે.