મુઞ્ચેયં યદિ વાસ્ત્રાણિ મહાન્તિ સમરે સ્થિતઃ । શતસાહસ્રઘાતીનિ હન્યાં માસેન ભારત
હું જો યુદ્ધમાં ઊભો રહીને મહાન અસ્ત્રો છોડું, તો હે ભારત, એક મહિને લાખ યોદ્ધાઓનો સંહાર કરી શકું.
શ્રુત્વા ભીષ્મસ્ય તદ્વાક્યં રાજા દુર્યોધનસ્તતઃ । પર્યપૃચ્છત રાજેન્દ્ર દ્રોણમઙ્ગિરસાં વરમ્
ભીષ્મના એ વચન સાંભળી, રાજા દુર્યોધને પછી અંગિરસ વંશના શ્રેષ્ઠ દ્રુપદ રાજાને પૂછ્યું.
આચાર્ય કેન કાલેન પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈનિકાન્ । નિહન્યા ઇતિ તં દ્રોણઃ પ્રત્યુવાચ હસન્નિવ
ગુરુવર, તમે કેટલા સમયમાં પાંડુપુત્રોની સેના નાશ કરી શકો? એ પ્રશ્નનો દ્રોણે હસતાં હસતાં જવાબ આપ્યો.
સ્થવિરોઽસ્મિ મહાબાહો મન્દપ્રાણવિચેષ્ટિતઃ । શસ્ત્રાગ્નિના નિર્દહેયં પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્
હે મહાબાહુ, હું વૃદ્ધ છું, મારી શ્વાસ અને ક્રિયાઓ ધીમી છે; છતાં, શસ્ત્રાગ્નિથી હું પાંડવોની સેના ભસ્મ કરી શકું.
યથા ભીષ્મઃ શાન્તનવો માસેનેતિ મતિર્મમ । એષા મે પરમા શક્તિરેતન્મે પરમં બલમ્
ભીષ્મ શાંતનુપુત્ર જેમ એક મહિનો કહે છે, એ જ મારી પણ મતિ છે; આ જ મારી સર્વોચ્ચ શક્તિ અને બળ છે.
દ્વાભ્યામેવ તુ માસાભ્યાં કૃપઃ શારદ્વતોઽબ્રવીત્। દ્રૌણિસ્તુ દશરાત્રેણ પ્રતિજજ્ઞે બલક્ષયમ્। કર્ણસ્તુ પઞ્ચરાત્રેણ પ્રતિજજ્ઞે મહાસ્ત્રવિત્
શરદ્વતપુત્ર કૃપાએ બે મહિના કહ્યું; દ્રોણપુત્રએ દસ રાતમાં અને કર્ણે, મહાન અસ્ત્રજ્ઞ, પાંચ રાતમાં નાશ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી.
તચ્છ્રુત્વા સૂતપુત્રસ્ય વાક્યં સાગરગાસુતઃ। જહાસ સસ્વનં હાસં વાક્યં ચેદમુવાચ હ
સૂતપુત્રના એ વચન સાંભળી, સાગરપુત્રે ઉંચે અવાજે હસી, આ વચન કહ્યું.
ન હિ યાવદ્રણે પાર્થં બાણશઙ્ખધનુર્ધરમ્। વાસુદેવસમાયુક્તં રથેનાયાન્તમાહવે
જ્યાં સુધી અર્જુન બાણ, શંખ અને ધનુષથી સજ્જ રહીને વસુદેવને રથચાલક બનાવી યુદ્ધમાં આવે છે, હે રાધેય, તું તેને સામનો નહીં કરી શકે.
સમાગચ્છસિ રાધેય તેનૈવમભિમન્યસે । શક્યમેવં ચ ભૂયશ્ચ ત્વયા વક્તું યથેષ્ટતઃ
હે રાધેય, જ્યારે તું તેને મળીશ, ત્યારે એમ માનજે; અને પછી તું મનગમતું બોલી શકે છે, એમ સમજજે.
એતચ્છ્રુત્વા તુ કૌન્તેયઃ સર્વાન્ભ્રાતૄનુપહ્વરે। આહૂય ભરતશ્રેષ્ઠ ઇદં વચનમબ્રવીત્
આ સાંભળી, કુંતીપુત્રે બધા ભાઈઓને એકાંતમાં બોલાવી, હે ભારત શ્રેષ્ઠ, આ વચન કહ્યું.
ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સૈન્યેષુ યે ચારપુરુષા મમ। તે પ્રવૃત્તિં પ્રયચ્છન્તિ મમેમાં વ્યુષિતાં નિશામ્
ધૃતરાષ્ટ્રની સેના વચ્ચે મારા જે ગુપ્તચર છે, તેમણે રાત્રે શું બન્યું તેની ખબર મને આપી છે.
દુર્યોધનઃ કિલાપૃચ્છદાપગેયં મહાવ્રતમ્ । કેન કાલેન પાણ્ડૂનાં હન્યાઃ સૈન્યમિતિ પ્રભો
કહે છે કે દુર્યોધને નદીકાંઠે મહાવ્રતીને પૂછ્યું હતું – 'હે પ્રભુ, તમે કેટલા સમયમાં પાંડવોની સેના નાશ કરી શકો?'
માસેનેતિ ચ તેનોક્તો ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સુદુર્મતિઃ। તાવતા ચાપિ કાલેન દ્રોણોપિ પ્રતિજજ્ઞિવાન્
ધૃતરાષ્ટ્રનો દુર્વિચારયુક્ત પુત્ર જ્યારે પૂછવામાં આવ્યું કે 'એક મહિને', ત્યારે એ સમયગાળા દરમિયાન દ્રોણ પણ એ જ પ્રતિજ્ઞા કરી.
ગૌતમો દ્વિગુણં કાલમુક્તવાનિતિ નઃ શ્રુતમ્ । દ્રૌણિસ્તુ દશરાત્રેણ પ્રતિજજ્ઞે મહાસ્ત્રવિત્
અમે સાંભળ્યું છે કે ગૌતમએ એ સમયગાળાની બમણી અવધિ કહી હતી, અને દ્રોણપુત્ર, મહાન શસ્ત્રવિદ્યા ધરાવનાર, દસ રાત્રિમાં એ કાર્ય કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.
તથા દિવ્યાસ્ત્રવિત્કર્ણઃ સંપૃષ્ટઃ કુરુસંસદિ । પઞ્ચભિર્દિવસૈર્હન્તું સસૈન્યં પ્રતિજજ્ઞિવાન્
એ જ રીતે, દિવ્યાસ્ત્રોમાં નિપુણ કર્ણે, કુરુ સભામાં પૂછવામાં આવતા, પાંચ દિવસમાં શત્રુઓ અને તેમની સેના નાશ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી.
તસ્માદહમપીચ્છામિ શ્રોતુમર્જુન તે વચઃ। કાલેન કિયતા શત્રૂન્ક્ષપયેરિતિ ફાલ્ગુન
આથી, હું પણ તારી પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છું છું, અર્જુન: તું કેટલા સમયમાં શત્રુઓનો નાશ કરી શકે છે?
એવમુક્તો ગુડાકેશઃ પાર્થિવેન ધનઞ્જયઃ । વાસુદેવં સમીક્ષ્યેદં વચનં પ્રત્યભાષત
રાજાએ આમ પૂછતાં ધનંજયે વાસુદેવ તરફ જોઈને આ રીતે જવાબ આપ્યો.
સર્વ એતે મહાત્માનઃ કૃતાસ્ત્રાશ્ચિત્રયોધિનઃ । અસંશયં મહારાજ હન્યુરેવ ન સંશયઃ
આ બધા મહાન આત્માઓ છે, શસ્ત્રવિદ્યા અને યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ છે; હે રાજા, એ બધા નિશ્ચયપૂર્વક શત્રુઓનો નાશ કરી શકે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
અપૈતુ તે મનસ્તાપો યથા સત્યં બ્રવીમ્યહમ્ । હન્યામેકરથેનૈવ વાસુદેવસહાયવાન્
તારા મનની ચિંતા દૂર થવા દે; હું સાચું કહું છું, વાસુદેવ મારી સાથે હોય તો, એક જ રથમાં બેસીને હું એકલો જ બધાનો વિનાશ કરી શકું.
સામરાનપિ લોકાંસ્ત્રીન્સર્વાન્સ્થાવરજઙ્ગમાન્ । ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ નિમેષાદિતિ મે મતિઃ
ત્રણે લોકની તમામ સેનાઓ, સ્થાવર અને જંગમ તમામ પ્રાણીઓ, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—આ બધાનો હું એક પળમાં નાશ કરી શકું, એમ મારી માન्यता છે.
યાવદિચ્છેદ્ધરિરયં તાવદસ્તિ ન ચાન્યથા।' યત્તદ્ધોરં પશુપતિઃ પ્રાદાદસ્ત્રં મહન્મમ। કૈરાતે દ્વન્દ્વયુદ્ધે તુ તદિદં મયિ વર્તતે
જ્યાં સુધી આ હરિ ઈચ્છે છે, ત્યાં સુધી જ એ શક્ય છે, બીજું નહીં; જે ભયંકર અસ્ત્ર પાશુપતિએ મને કિરાટ સાથેના યુદ્ધમાં આપ્યું હતું, એ અસ્ત્ર હજુ પણ મારી પાસે છે.
યદ્યુગાન્તે પશુપતિઃ સર્વભૂતાનિ સંહરન્ । પ્રયુઙ્ક્તે પુરુષવ્યાઘ્ર તદિદં મયિ વર્તતે
યુગના અંતે પાશુપતિ બધા પ્રાણીઓનો સંહાર કરે છે, તો એ જ અસ્ત્ર, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, મારી પાસે છે.
તન્ન જાનાતિ ગાઙ્ગેયો ન દ્રોણો ન ચ ગૌતમઃ । ન ચ દ્રોણસુતો રાજન્કુત એવ તુ સૂતજઃ
એ વાત ગાંગેય, દ્રોણ કે ગૌતમ જાણતા નથી, દ્રોણપુત્ર પણ નહીં, હે રાજા—તો પછી રથચાલકનો પુત્ર તો જાણે જ નહીં.
ન તુ યુક્તં રણે હન્તું દિવ્યૈરસ્ત્રૈઃ પૃથગ્જનમ્ । આર્જવેનૈવ યુદ્ધેન વિજેષ્યામો વયં પરાન્
પણ સામાન્ય લોકોનો યુદ્ધમાં દિવ્યાસ્ત્રોથી સંહાર કરવો યોગ્ય નથી; સીધા અને ન્યાયી યુદ્ધથી જ આપણે શત્રુઓને જીતશું.
તથેમે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ સહાયાસ્તવ પાર્થિવ । સર્વે દિવ્યાસ્ત્રવિદ્વાંસઃ સર્વે યુદ્ધાભિકાઙ્ક્ષિણઃ
આથી, હે રાજા, આ પુરુષશ્રેષ્ઠો તારા સહાય છે—બધા દિવ્યાસ્ત્રોમાં પારંગત અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક છે.
વેદાન્તાવભૃથસ્નાતાઃ સર્વ એતેઽપરાજિતાઃ । નિહન્યુઃ સમરે સેનાં દેવાનામપિ પાણ્ડવ
આ બધા, વેદાંતોના અંતે અવભૃથસ્નાન કરનાર, અજેય છે; એ લોકો દેવોની સેનાને પણ યુદ્ધમાં હરાવી શકે, હે પાંડવ.
શિખણ્ડી યુયુધાનશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ । ભીમસેનો યમૌ ચોભૌ યુધામન્યૂત્તમૌજસૌ
શિખંડિ, યુયુધાન, પૃષ્ઠપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, ભીમસેન, યમના બંને પુત્રો, યુધામન્યુ અને ઉત્તમૌજસ—
વિરાટદ્રુપદૌ ચોભૌ ભીષ્મદ્રોણસમૌ યુધિ। શઙ્ખશ્ચૈવ મહાબાહુર્હૈડિમ્બશ્ચ મહાબલઃ
વિરાટ અને દ્રુપદ, બંને યુદ્ધમાં ભીષ્મ અને દ્રોણ સમાન; શક્તિશાળી શંખ અને મહાબળવાન હૈડિમ્બ—
પુત્રોઽસ્યાઞ્જનપર્વા તુ મહાબલપરાક્રમઃ । શૈનેયશ્ચ મહાબાહુઃ સહાયો રણકેવિદઃ
એનો પુત્ર અંજનપર્વ પણ મહાબળ અને પરાક્રમી છે; અને શૈન્ય, મહાબાહુ, યુદ્ધમાં નિષ્ણાત, સહાયક તરીકે છે—
અભિમન્યુશ્ચ બલવાન્દ્રૌપદ્યાઃ પઞ્ચ ચાત્મજાઃ । સ્વયં ચાપિ સમર્થોસિ ત્રેલોક્યોત્સાદનેપિ ચ
અભિમન્યુ, બળવાન, અને દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો; અને તું પોતે પણ ત્રણે લોકનો વિનાશ કરવા સમર્થ છે.