પ્રત્યક્ષમેતલ્લોકાનાં સર્વેષામેવ ભામિનિ । યથાશક્ત્યા મયા યુદ્ધં કૃતં વૈ પૌરુષં પરમ્
હે સૌંદર્યવતી, બધાં લોકોએ જોઈ લીધું છે કે મેં મારી શક્તિ પ્રમાણે યુદ્ધ કર્યું છે અને શ્રેષ્ઠ પરાક્રમ બતાવ્યો છે.
ન ચૈવમપિ શક્નોમિ ભીષ્મં શસ્ત્રભૃતાં વરમ્ । વિશેષયિતુમત્યર્થમુત્તમાસ્ત્રાણિ દર્શયન્
છતાં પણ, હું શસ્ત્રધારી મહાન ભીષ્મને, શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રો બતાવ્યા છતાં, હરાવી શક્યો નથી.
એષા મે પરમા શક્તિરેતન્મે પરમં બલમ્ । યથેષ્ટં ગમ્યતાં ભદ્રે કિમન્યદ્વા કરોમિ તે
આ મારી સૌથી મોટી શક્તિ છે, આ મારું સર્વોચ્ચ બળ છે. હવે, હે શુભે, તું તારી ઈચ્છા પ્રમાણે જઈ શકે છે—હું તારા માટે બીજું શું કરી શકું?
ભીષ્મમેવ પ્રપદ્યસ્વ ન તેઽન્યા વિદ્યતે ગતિઃ । નિર્જિતો હ્યસ્મિ ભીષ્મેણ મહાસ્ત્રાણિ પ્રમુઞ્ચતા
તું હવે માત્ર ભીષ્મનો આશરો લે, તારે બીજો કોઈ માર્ગ નથી. હું તો ભીષ્મના મહાન અસ્ત્રો સામે હાર માન્યો છું.
એવમુક્ત્વા તતો રામો વિનિઃશ્વસ્ય મહામનાઃ । તૂષ્મીમાસીત્તતઃ કનક્યા પ્રોવાચ ભૃગુનન્દનમ્
આ રીતે કહીને મહાન આત્માવાળા રામે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને મૌન રહ્યો; પછી કન્યાએ ભૃગુવંશી રામને કહ્યું.
ભગવન્નેવમેવૈતદ્યથાઽઽહ ભગવાંસ્તથા । અજેયો યુધિ ભીષ્મોઽયમપિ દેવૈરુદારધીઃ
ભગવાન, તમે જે કહ્યું એ સાચું છે; ભીષ્મ તો યુદ્ધમાં દેવતાઓથી પણ અપરાજિત છે અને ઉદાર બુદ્ધિવાળા છે.
યથાશક્તિ યથોત્સાહં મમ કાર્યં કૃતં ત્વયા । અનિવાર્યં રણે વીર્યમસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
તમે મારી માટે જેટલું શક્ય હતું અને જેટલી તમારી શક્તિ હતી એટલું બધું કર્યું છે; યુદ્ધમાં ભીષ્મનું બળ અને વિવિધ અસ્ત્રો કોઈ રોકી શકતું નથી.
ને ચૈવ શક્યતે યુદ્ધે વિશેષયિતુમન્તતઃ । ન ચાહમેનં યાસ્યામિ પુનર્ભીષ્મં કથંચન
યુદ્ધમાં કોઈ પણ રીતે તેને હરાવી શકાય તેમ નથી; અને હવે હું ફરી ક્યારેય ભીષ્મ પાસે જઇશ નહીં.
ગમિષ્યામિ તુ તત્રાહં યત્ર ભીષ્મં તપોધન । સમરે પાતયિષ્યામિ સ્વયમેવ ભૃગૂદ્વહ
પણ હવે હું ત્યાં જઇશ, જ્યાં ભીષ્મ છે; હે મહાન તપસ્વી, યુદ્ધમાં હું પોતે જ તેને પાડીશ, હે ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ.
એવમુક્ત્વા યયૌ કન્યા રોષવ્યાકુલલોચના । તાપસ્યે ધૃતસંકલ્પા સા મે ચિન્તયતી વધમ્
આવી રીતે કહીને, ગુસ્સાથી આંખો લાલ થયેલી કન્યા ત્યાંથી ચાલી ગઈ; તપ માટે દૃઢ સંકલ્પ કરીને, તે ભીષ્મના વિનાશનો વિચાર કરતી રહી.
તતો મહેન્દ્રં સહિતૈરમુનિભિર્ભૃગુસત્તમઃ । યથાઽઽગતં તથા સોઽગન્મામુપામન્ત્ર્ય ભારત
પછી, હે ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ, મેં બીજા ઋષિઓ સાથે મહેન્દ્ર પાસે જઈને, જેમ આવ્યો હતો તેમ, તમારો વિદાય લઈને પાછો ફર્યો.
તતો રથં સમારુહ્ય સ્તૂયમાનો દ્વિજાતિભિઃ । પ્રવિશ્ય નગરં માત્રે સત્યવત્યૈ ન્યવેદયમ્
પછી, દ્વિજાતિઓ દ્વારા પ્રશંસા પામતો, હું રથ પર ચડીને શહેરમાં પ્રવેશ્યો અને મારી માતા સત્યવતીને બધું કહી સંભળાવ્યું.
યથાવૃત્તં મહારાજ સા ચ માં પ્રત્યનન્દત। પુરુષાંશ્ચાદિશં પ્રાજ્ઞાન્કન્યાવૃત્તાન્તકર્મણિ
જેમ બન્યું તેમ, હે મહારાજ, મારી માતાએ મને આનંદપૂર્વક મળ્યું; અને કન્યાના વિષયમાં બુદ્ધિશાળી પુરુષોને સૂચના આપી.
દિવસે દિવસે હ્યસ્યા ગતિજલ્પિતચેષ્ટિતમ્ । પ્રત્યાહરંશ્ચ મે યુક્તાઃ સ્થિતાઃ પ્રિયહિતે સદા
દરરોજ, મારા કલ્યાણ માટે ચિંતિત રહેનારા લોકો એ કન્યાની ચાલ-ચલન, બોલચાલ અને વર્તન વિશે મને જાણ કરતા.
યદૈવ હિ વનં પ્રાયાત્સા કન્યા તપસે ધૃતા। તદૈવ વ્યથિતો દીનો ગતચેતા ઇવાભવમ્
જ્યારે એ કન્યા તપ માટે વનમાં ગઈ, ત્યારે જ હું ખૂબ દુઃખી અને વ્યાકુળ થયો, જાણે મને સંજ્ઞાન જ ન રહી હોય.
ન હિ માં ક્ષત્રિયઃ કશ્ચિદ્વીર્યેણ વ્યજયદ્યુધિ । ઋતે બ્રહ્મવિદસ્તાત તપસા સંશિતવ્રતાત્
મને યુદ્ધમાં કોઈ ક્ષત્રિયે ક્યારેય બળથી હરાવ્યો નથી, સિવાય એ બ્રાહ્મણને, જે તપ અને દૃઢ વ્રત ધરાવે છે.
અપિ ચૈતન્મયા રાજન્નારદેઽપિ નિવેદિતમ્ । વ્યાસે ચૈવ તથા કાર્યં તૌ ચોભૌ મામવોચતામ્
અને, હે રાજા, મેં આ વાત નારદજી અને વ્યાસજીને પણ કહી હતી; બંનેએ મને યોગ્ય રીતે જવાબ આપ્યો.
ન વિષાદસ્ત્વયા કાર્યો ભીષ્મ કાશિસુતાં પ્રતિ। દૈવં પુરુષકારેણ કો નિવર્તિતુમુત્સહેત્
હે ભીષ્મ, કાશીરાજની પુત્રી અંગે તું દુઃખી ન થા; મનુષ્યના પ્રયત્નથી ભાગ્યને કોણ રોકી શકે?
સા કન્યા તુ મહારાજ પ્રવિશ્યાશ્રમમણ્ડલમ્ । યમુનાતીરમાશ્રિત્ય તપસ્તેપેઽતિમાનુષમ્
એ કન્યાએ, રાજા, આશ્રમના પ્રાંગણમાં પ્રવેશ કર્યો અને યમુનાના કાંઠે રહીને માનવ શક્તિથી બહાર એવા કઠોર તપ કર્યા.
નિરાહારા કૃશા રૂક્ષા જટિલા મલપઙ્કિની । ષણ્માસાન્વાયુભક્ષા ચ સ્થાણુભૂતા તપોધના
એ કન્યા ઉપવાસ કરતી, દુર્બળ, કઠણ, ઝાંટા વાળવાળી અને ગંદકીથી લપેટાયેલી હતી; છ મહિના સુધી ફક્ત હવા પર જીવી, એક સ્થિર સ્તંભ જેવી ઊભી રહી, અને તપથી ભરપૂર હતી.
યમુનાજલમાશ્રિત્ય સંવત્સરમથાઽપરમ્ । ઉદવાસં નિરાહારા પારયામાસ ભામિની
પછી એ તેજસ્વિ સ્ત્રીએ એક વર્ષ સુધી યમુનાનું જળ પીધું, ખોરાક લીધા વિના જ જીવી, માત્ર પાણી પર આધાર રાખ્યો.
શીર્ણપર્ણેન ચૈકેન પારયામાસ સા પરમ્ । સંવત્સરં તીવ્રકોપા પાદાઙ્ગુષ્ઠાગ્રધિષ્ઠિતા
પછી એણે એક સુકાઈ ગયેલું પાન જ ખાઈને એક વર્ષ વિતાવ્યો, પગના અંગૂઠાના ટોચ પર ઊભી રહીને, મનમાં ભારે ગુસ્સો ધરાવતી.
એવં દ્વાદશ વર્ષાણિ તાપયામાસ રોદસી । નિવર્ત્યમાનાપિ ચ સા જ્ઞાતિભિર્નૈવ શક્યતે
આ રીતે એ કન્યાએ બાર વર્ષ સુધી ધરતી અને આકાશને તપથી તપાડ્યા; તેના સગાંએ રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાં પણ એ અટકાવી શક્યા નહીં.
તતોઽગમદ્વત્સભૂમિં સિદ્ધચારણસેવિતામ્ । આશ્રમં પુણ્યશીલાનાં તાપસાનાં મહાત્મનામ્
પછી એ ગાયોની ભૂમિએ ગઈ, જ્યાં સિદ્ધો અને દેવતાઓના ચરણો પડે છે, અને મહાન આત્માવાળા પવિત્ર તપસ્વીઓના આશ્રમમાં પહોંચી.
તત્ર પુણ્યેષુ તીર્થેષુ સાઽઽપ્લુતાઙ્ગી દિવાનિશમ્ । વ્યચરત્કાશિકન્યા સા યથાકામવિચારિણી
ત્યાં પવિત્ર તીર્થોમાં, એ કાશીની કન્યા દિવસ-રાત શરીર ડૂબાડતી અને પોતાની ઈચ્છા મુજબ ફરતી.
નન્દાશ્રમે મહારાજ તથોલૂકાશ્રમે શુભે । ચ્યવનસ્યાશ્રમે ચૈવ બ્રહ્મણઃ સ્થાન એવ ચ
નંદના આશ્રમમાં, રાજા, અને એ જ રીતે શુભ ઉલૂકના આશ્રમમાં, ચ્યવનના આશ્રમમાં અને બ્રહ્માના સ્થાન પર પણ એ ગઈ.
ત્રયાગે દેવયજને દેવારણ્યેષુ ચૈવ હ । ભોગવત્યાં મહારાજ કૌશિકસ્યાશ્રમે તથા
ત્રિવિધ યજ્ઞસ્થળે, દેવતાઓના યજ્ઞોમાં, દેવવનોમાં અને ભોગવતીમાં કૌશિકના આશ્રમમાં પણ એ ગઈ, રાજા.
માણ્ડવ્યસ્યાશ્રમે રાજન્દિલીપસ્યાશ્રમે તથા । રામહ્રદે ચ કૌરવ્ય પૈલગર્ગસ્ય ચાશ્રમે
માંડવ્યના આશ્રમમાં, રાજા, અને એ જ રીતે દિલીપના આશ્રમમાં, રામહ્રદ પર અને પૈલ તથા ગર્ગના આશ્રમમાં પણ એ ગઈ.
એતેષુ તીર્થેષુ તદા કાશિકન્યા વિશાંપતે । આપ્લાવયત ગાત્રાણિ વ્રતમાસ્થાય દુષ્કરમ્
આ બધા પવિત્ર તીર્થોમાં, રાજાઓના રાજા, કાશીની કન્યાએ પોતાના અંગોનું સ્નાન કર્યું અને અઘરું વ્રત ધારણ કર્યું.
તામબ્રવીચ્ચ કૌરવ્ય મમ માતા જલે સ્થિતા । કિમર્થં ક્લિશ્યસે ભદ્રે તથ્યમેવ વદસ્વ મે
પછી, કૌરવ, મારી માતાએ જળમાં ઊભી રહીને એને પૂછ્યું: 'હે શુભે, તું કેમ પોતાને દુઃખ આપી રહી છે? સાચું સાચું મને કહો.'