ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ। ઉત્પથં પ્રતિપન્નસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે
ગુરુ જો અહંકારી હોય, યોગ્ય-અયોગ્ય ન જાણતો હોય અને સાચા માર્ગથી ભટકી ગયો હોય, તો તેને ત્યાગવો એ નિયમ છે.
સ ત્વં ગુરુરિતિ પ્રેમ્ણા મયા સંમાનિતો ભૃશમ્ । ગુરુવૃત્તિં ન જાનીષે તસ્માદ્યોત્સ્યામિ વૈ ત્વયા
હું તને પ્રેમથી અને સન્માનથી ગુરુ માન્યો, પણ તું ગુરુની યોગ્ય રીત જાણતો નથી; તેથી હવે હું તારી સામે યુદ્ધ કરીશ.
ગુરું ન હન્યાં સમરે બ્રાહ્મણં ચ વિશેષતઃ । વિશેષતસ્તપોવૃદ્ધમેવં ક્ષાન્તં મયા તવ
હું યુદ્ધમાં ગુરુને, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણને, અને વિશેષ કરીને તપમાં વૃદ્ધ થયેલા બ્રાહ્મણને મારતો નથી; એ જ કારણે હું તને અત્યાર સુધી બચાવ્યો છું.
ઉદ્યતેષુમથો દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણં ક્ષત્રબન્ધુવત્। યો હન્યાત્સમરે ક્રુદ્ધં યુધ્યન્તમપલાયિનમ્
પણ જો બ્રાહ્મણ શસ્ત્ર ઉઠાવીને ક્ષત્રિયની જેમ યુદ્ધ કરે, તો જે કોઈ તેને યુદ્ધમાં, ગુસ્સામાં કે ભાગતો હોય ત્યારે પણ મારી નાખે—
બ્રહ્મહત્યા ન તસ્ય સ્યાદિતિ ધર્મેષુ નિશ્ચયઃ । ક્ષત્રિયાણાં સ્થિતો ધર્મ ક્ષત્રિયોઽસ્મિ તપોધન
તો તેને બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લાગતું નથી—ધર્મમાં એ નક્કી છે; ક્ષત્રિય માટે એ જ ધર્મ છે, અને હું ક્ષત્રિય છું, હે તપસ્વી.
યો યથા વર્તતે યસ્મિંસ્તસ્મિન્નેવ પ્રવર્તયન્ । નાધર્મં સમવાપ્નોતિ ન ચાશ્રેયશ્ચ વિન્દતિ
જેવો બીજો વ્યક્તિ વર્તે, તેવો જ જવાબ આપનારને અધર્મ લાગતો નથી અને તે શ્રેયથી પણ વંચિત થતો નથી.
અર્થે વા યદિ વા ધર્મે સમર્થો દેશકાલવિત્ । અર્થસંશયમાપન્નઃ શ્રોયાન્નિઃસંશયો નરઃ
લાભ માટે કે ધર્મ માટે, જે વ્યક્તિ યોગ્ય સમય અને સ્થળ જાણે છે અને શક્તિશાળી છે, તે જો સંશયમાં હોય તો નિશ્ચિત માર્ગ પસંદ કરવો જોઈએ.
યસ્માત્સંશયિતેઽપ્યર્થેઽયથાન્યાયં પ્રવર્તસે । તસ્માદ્યોત્સ્યામિ સહિતસ્ત્વયા રામ મહાહવે
કારણ કે તું સંશયજનક બાબતમાં પણ અયોગ્ય રીતે વર્તે છે, તેથી, હે રામ, હું આ મહાયુદ્ધમાં તારી સામે લડીશ.
પશ્ય મે બાહુવીર્યં ચ વિક્રમં ચાતિમાનુષમ્ । એવં ગતેઽપિ તુ મયા યચ્છક્યં ભૃગુનન્દન
મારા બાહુબળ અને અતિમાનવીય પરાક્રમને જો; છતાં, હે ભૃગુનંદન, હાલની પરિસ્થિતિમાં જે શક્ય છે, તે હું કરીશ.
તત્કરિષ્યે કુરુક્ષેત્રે યોત્સ્યે વિપ્ર ત્વયા સહ । દ્વન્દ્વે રામ યથેષ્ટં મે સઞ્જીભવ મહાદ્યુતે
કુરુક્ષેત્રમાં હું એ જ કરીશ—હું તારી સાથે, હે બ્રાહ્મણ, યુદ્ધ કરીશ; દ્વંદ્વયુદ્ધમાં, હે રામ, તું મનથી તૈયાર થઈ જા, હે મહાબળવાન.
તત્ર ત્વં નિહતો રામ મયા શરશતાર્દિતઃ । પ્રાપ્સ્યસે નિર્જિતાઁલ્લોકાઞ્શસ્ત્રપૂતો મહારણે
ત્યાં, હે રામ, હું તને શરોથી ભેદી ને પરાજિત કરીશ; અને તું શસ્ત્રથી પવિત્ર થયેલા વિજયી લોકોએ પ્રાપ્ત કરશે.
સ ગચ્છ વિનિવર્તસ્વ કુરુક્ષોત્રં રણપ્રિય । તત્રૈષ્યામિ મહાબાહો યુદ્ધાય ત્વાંતપોધન
હવે તું પાછું ફરીને, હે યુદ્ધપ્રેમી, કુરુક્ષેત્ર જા; ત્યાં, હે મહાબાહુ તપસ્વી, હું તારી સામે યુદ્ધ કરવા આવીશ.
અપિ યત્ર ત્વયા રામ કૃતં શૌચં પુરા પિતુઃ । તત્રાહમપિ હત્વા ત્વાં શૌચં કર્તાસ્મિ ભાર્ગવ
અને જ્યાં, હે રામ, તું તારા પિતાના અંત્યક્રિયા કરી હતી, ત્યાં જ, હે ભાર્ગવ, તને મારીને હું પણ તે ક્રિયા કરીશ.
તત્ર રામ સમાગચ્છ ત્વરિતં યુદ્ધદુર્મદ । વ્યપનેષ્યામિ તે દર્પં પૌરાણં બ્રાહ્મણબ્રુવ
ત્યાં, હે રામ, તું યુદ્ધના ઉન્માદમાં ઝડપથી આવી જા; હું તારો એ પ્રાચીન બ્રાહ્મણ અભિમાન દૂર કરી દઈશ.
યચ્ચાપિ કત્થસે રામ બહુશઃ પરિવત્સરે । નિર્જિતાઃ ક્ષત્રિયા લોકે મયૈકેનેતિ તચ્છ્રુણુ
અને તું વર્ષો સુધી જે ગર્વથી કહે છે કે દુનિયાના ક્ષત્રિયોને એકલા મેં જીત્યા છે—હે રામ, હવે તેની સાચી વાત સાંભળ.
ન તદા જાતવાન્ભીષ્મઃ ક્ષત્રિયો વાપિ મદ્વિધઃ । પઞ્ચાઞ્ચાતાનિ તેજાંસિ તૃણેષુ જ્વલિતં ત્વયા
એ સમયે તો ભીષ્મ કે મારા જેવા કોઈ ક્ષત્રિય જન્મ્યા જ નહોતા; તું જે પાંચ અગ્નિઓ પ્રગટાવ્યા, એ તો સુકા ઘાસમાં જ બળ્યા હતા.
યસ્તે યુદ્ધમયં દર્પં કામં ચ વ્યપનાશયેત્। સોઽહં જાતો મહાબાહો ભીષ્મઃ પરપુરંજયઃ। વ્યપનેષ્યામિ તે દર્પં યુદ્ધે રામ ન સંશયઃ
હે મહાબાહુ, હું ભીષ્મ છું, દુશ્મનના શહેરો પર વિજય મેળવનારો. હું તારી યુદ્ધની ગર્વ અને લડવાની ઈચ્છા દૂર કરવા માટે જન્મ્યો છું. હે રામ, યુદ્ધમાં હું તારો ગર્વ ચોક્કસપણે તોડી નાખીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તતો મામબ્રવીદ્રામઃ પ્રહસન્નિવ ભારત। દિષ્ટ્યા ભીષ્મ મયા સાર્ધં યોદ્ધુમિચ્છસિ સંગરે
પછી રામે મને, હે ભારત, હસતાં હસતાં કહ્યું: 'ભાગ્ય છે કે ભીષ્મ, તું મારી સાથે યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે છે.'
અયં ગચ્છામિ કૌરવ્ય કુરુક્ષેત્રં ત્વયા સહ। ભાષિતં તે કરિષ્યામિ તત્રાગચ્છ પરંતપ
હે કૌરવ, હવે હું તારી સાથે કુરુક્ષેત્ર જાઉં છું. તું જે કહ્યું છે, એ હું ત્યાં જઈને કરીશ—હે દુશ્મનોને તપાવનાર, તું પણ ત્યાં આવજે.
તત્ર ત્વાં નિહતં માતા મયા શરશતાચિતમ્ । જાહ્નવી પશ્યતાં ભીષ્મ ગૃધ્રકઙ્કબલાશનમ્
હે ભીષ્મ, ત્યાં તારી માતા જોઈ લેશે કે હું તને શતાવધ બાણોથી ઢાંકીને મારી નાખ્યો છું અને ગંગા તને ગિધ અને કાગડાઓના ખોરાક તરીકે જુએ છે.
કૃપણં ત્વામભિપ્રેક્ષ્ય સિદ્ધચારણસેવિતા । મયા વિનિહતં દેવી રોદતામદ્ય પાર્થિવ
સિદ્ધો અને ચારણો જેની સેવા કરે છે, એવી દેવી આજે તને મારી હાથે દુઃખદ રીતે પડેલો જોઈને, હે રાજા, રડશે.
અતદર્હા મહાભાગા ભગીરથસુતાઽનઘા । યા ત્વામજીજનન્મન્દં યુદ્ધકામુકમાતુરમ્
પવિત્ર અને નિર્દોષ ભગીરથપુત્રી, જે આ દુઃખની લાયક નથી, અને જેણે તને, ધીમા અને યુદ્ધમાં મગ્ન એવા પુત્રને જન્મ આપ્યો, તે પણ શોક કરશે.
એહિ ગચ્છ મયા ભીષ્મ યુદ્ધકામુક દુર્મદ । ગૃહાણ સર્વં કૌરવ્ય રથાદિ ભરતર્ષભ
આ, આવ અને જા, હે ભીષ્મ, યુદ્ધની લાલસા અને ગર્વથી ભરેલો. હે કૌરવ, હે ભારતવંશના શ્રેષ્ઠ, તું રથ અને બધું લઈ જા.
ઇતિ બ્રુવાણં તમહં રામં પરપુરંજયમક્ । પ્રણમ્યક શિરસા રામમેવમસ્ત્વિત્યથાબ્રવમ્
હું દુશ્મનના શહેરો પર વિજય મેળવનારા રામને, જે આમ બોલ્યા, શિર નમાવીને કહ્યું: 'જેમ તું કહે છે તેમ જ થાઓ.'
એવમુક્ત્વા યયૌ રામઃ કુરુક્ષેત્રં યુયુત્સયા । પ્રવિશ્ય નગરં ચાહં સત્યવત્યૈ ન્યવેદયમ્
આ રીતે બોલીને રામ યુદ્ધની ઈચ્છા સાથે કુરુક્ષેત્ર તરફ ગયા. હું શહેરમાં પ્રવેશીને સત્યવતીને આ વાત સંભળાવી.
તતઃ કૃતસ્વસ્ત્યયનો માત્રા ચ પ્રતિનન્દિતઃ। દ્વિજાતીન્વાચ્ય પુણ્યાહં સ્વસ્તિ ચૈવ મહાદ્યુતે
પછી શુભ કાર્ય કરીને અને માતા દ્વારા આશીર્વાદ મેળવી, મેં બ્રાહ્મણોને પુણ્ય અને શુભ વચનો બોલવા કહ્યું, હે તેજસ્વી.
રથમાસ્થાય રુચિરં રાજતં પાણ્ડુરૈર્હયૈઃ। સૂપસ્કરં સ્વધિષ્ઠાનં વૈયાઘ્રપરિવારણમ્
પાંઢરા ઘોડાઓ જોડાયેલા, સુંદર ચાંદીના અને સર્વ સાધનોયુક્ત રથમાં, વાઘના ચિહ્નવાળા રક્ષકોની વચ્ચે, હું બેઠો.
ઉપપન્નં મહાશસ્ત્રૈઃ સર્વોપકરણાન્વિતમ્ । તત્કુલીનેન વીરેણ હયશાસ્ત્રવિદા રણે
મહાન શસ્ત્રો અને તમામ સાધનોથી સજ્જ, યુદ્ધમાં ઘોડાની કળા જાણતા અને ઉત્તમ કુળના વીર રથચાલક દ્વારા ચલાવવામાં આવતો એ રથ હતો.
યત્તં સૂતેન શિષ્ટેન બહુશો દૃષ્ટકર્મણા । દંશિતઃ પાણ્ડુરેણાહં કવચેન વપુષ્મતા
અનુભવી અને કુશળ રથચાલક સાથે, અનેક કાર્યોમાં નિપુણ એવા, હું ચમકતા પાંઢરા કવચથી સજ્જ હતો.
પાણ્ડુરં કાર્મુકં ગૃહ્ય પ્રાયાં ભરતસત્તમ । પાણ્ડુરેણાતપત્રેણ ધ્રિયમાણેન મૂર્ધનિ
પાંઢરું ધનુષ્ય લઈને, હે ભારતવંશના શ્રેષ્ઠ, હું પાંઢરા છત્રથી મથાળે છાયા પામી આગળ વધ્યો.