પ્રણમ્ય તમહં મૂર્ધ્ના ભૂયો બ્રાહ્મણસત્તમમ્ । અબ્રુવં કારણં કિં તદ્યત્ત્વં યુદ્ધં મયેચ્છસિ
પછી મેં તેમને મસ્તક નમાવીને પુછ્યું: 'હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તમે મારી સાથે યુદ્ધ કરવા કેમ ઈચ્છો છો, તેનું કારણ શું છે?'
ઇષ્વસ્ત્રં મમ બાલસ્ય ભવતૈવ ચતુર્વિધમ્। ઉપદિષ્ટં મહાબાહો શિષ્યોઽસ્મિ તવ ભાર્ગવ
હે મહાબાહુ, જ્યારે હું બાળ હતો ત્યારે તમે જ મને ધનુર્વિદ્યા ચાર પ્રકારની શીખવી હતી; હું તમારો શિષ્ય છું, હે ભૃગુનંદન.
તતો મામબ્રવીદ્રામઃ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ । જાનીષે માં ગુરું ભીષ્મ ગૃહ્ણાસીમાં ન ચૈવ હ
પછી રામે ક્રોધથી લાલ આંખે મને કહ્યું: 'ભીષ્મ, તું મને ગુરુ જાણે છે, છતાં પણ તું તેને સ્વીકારતો નથી.'
સુતાં કાશ્યસ્ય કૌરવ્ય મત્પ્રિયાર્થં મહામતે। ન હિ મે વિદ્યતે શાન્તિરન્યથા કુરુનન્દન
હે કૌરવ, મારા માટે, હે મહામતિ, કાશીરાજાની પુત્રીને સ્વીકાર; નહીં તો, હે કુરુવંશના આનંદ, મને શાંતિ નહીં મળે.
ગૃહાણેમાં મહાબાહો રક્ષસ્વ કુલમાત્મનઃ। ત્વયા વિભ્રંશિતા હીયં ભર્તારં નાધિગચ્છતિ
હે મહાબાહુ, તેને સ્વીકારો અને પોતાના વંશની રક્ષા કરો; કારણ કે તમારી કારણે તે પીડાઈ છે અને હવે તેને પતિ મળતો નથી.
તથા બ્રુવન્તં તમહં રામં પરપુરંયમ્। નૈતદેવં પુનર્ભાવિ બ્રહ્મર્ષે કિં શ્રમેણ તે
હે વિજયી, રામે આમ કહ્યું ત્યારે મેં જવાબ આપ્યો: 'હે બ્રહ્મર્ષિ, આવું ફરીથી થવાનું નથી; તો તમે વ્યર્થ મહેનત શા માટે કરો છો?'
ગુરુત્વં ત્વયિ સંપ્રેક્ષ્ય જામદગ્ન્ય પુરાતનમ્ । પ્રસાદયે ત્વાં ભગવંસ્ત્યક્તૈષા તુ પુરા મયા
હે જામદગ્ન્ય, તમારી પ્રાચીન ગુરુતા જોઈને હું તમને વિનંતી કરું છું, હે ભગવન; પણ તેને તો મેં પહેલેથી જ ત્યાગી દીધી છે.
કો જાતુ પરભાવાં હિ નારીં વ્યાલીમિવ સ્થિતામ્ । વાસયેત ગૃહે જાનન્સ્ત્રીણાં દોષો મહાત્યયઃ
કોઈ પણ સમજદાર માણસ કદી પણ પોતાના ઘરમાં એવી સ્ત્રીને રાખે નહીં, જેને બીજાએ ત્યજી હોય; કારણ કે સ્ત્રીઓમાં મોટો સંકટ છુપાયેલો હોય છે, એ જાણીને.
ન ભયાદ્વાસવસ્યાપિ ધર્મં જહ્યાં મહાવ્રત । પ્રસીદ મા વા યદ્વા તે કાર્યં તત્કુરુ મા ચિરમ્
હું તો ઇન્દ્રના ભયથી પણ ધર્મ છોડું નહીં, મહાવ્રતી. તું કૃપા કરે કે ન કરે, જે કરવું હોય તે વિલંબ વિના કરી લે.
અયં ચાપિ વિશુદ્ધાત્મન્પુરાણે શ્રૂયતે વિભો। મરુત્તેન મહાબુદ્ધે ગીતઃ શ્લોકો મહાત્મના
હે મહાબળવાન, પ્રાચીન કથા પ્રમાણે, શુદ્ધ હૃદયવાળા મહાત્મા મરુત્તે ગાયેલો એક શ્લોક પણ પ્રખ્યાત છે.
ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ। ઉત્પથં પ્રતિપન્નસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે
ગુરુ જો અહંકારી હોય, યોગ્ય-અયોગ્ય ન જાણતો હોય અને સાચા માર્ગથી ભટકી ગયો હોય, તો તેને ત્યાગવો એ નિયમ છે.
સ ત્વં ગુરુરિતિ પ્રેમ્ણા મયા સંમાનિતો ભૃશમ્ । ગુરુવૃત્તિં ન જાનીષે તસ્માદ્યોત્સ્યામિ વૈ ત્વયા
હું તને પ્રેમથી અને સન્માનથી ગુરુ માન્યો, પણ તું ગુરુની યોગ્ય રીત જાણતો નથી; તેથી હવે હું તારી સામે યુદ્ધ કરીશ.
ગુરું ન હન્યાં સમરે બ્રાહ્મણં ચ વિશેષતઃ । વિશેષતસ્તપોવૃદ્ધમેવં ક્ષાન્તં મયા તવ
હું યુદ્ધમાં ગુરુને, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણને, અને વિશેષ કરીને તપમાં વૃદ્ધ થયેલા બ્રાહ્મણને મારતો નથી; એ જ કારણે હું તને અત્યાર સુધી બચાવ્યો છું.
ઉદ્યતેષુમથો દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણં ક્ષત્રબન્ધુવત્। યો હન્યાત્સમરે ક્રુદ્ધં યુધ્યન્તમપલાયિનમ્
પણ જો બ્રાહ્મણ શસ્ત્ર ઉઠાવીને ક્ષત્રિયની જેમ યુદ્ધ કરે, તો જે કોઈ તેને યુદ્ધમાં, ગુસ્સામાં કે ભાગતો હોય ત્યારે પણ મારી નાખે—
બ્રહ્મહત્યા ન તસ્ય સ્યાદિતિ ધર્મેષુ નિશ્ચયઃ । ક્ષત્રિયાણાં સ્થિતો ધર્મ ક્ષત્રિયોઽસ્મિ તપોધન
તો તેને બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લાગતું નથી—ધર્મમાં એ નક્કી છે; ક્ષત્રિય માટે એ જ ધર્મ છે, અને હું ક્ષત્રિય છું, હે તપસ્વી.
યો યથા વર્તતે યસ્મિંસ્તસ્મિન્નેવ પ્રવર્તયન્ । નાધર્મં સમવાપ્નોતિ ન ચાશ્રેયશ્ચ વિન્દતિ
જેવો બીજો વ્યક્તિ વર્તે, તેવો જ જવાબ આપનારને અધર્મ લાગતો નથી અને તે શ્રેયથી પણ વંચિત થતો નથી.
અર્થે વા યદિ વા ધર્મે સમર્થો દેશકાલવિત્ । અર્થસંશયમાપન્નઃ શ્રોયાન્નિઃસંશયો નરઃ
લાભ માટે કે ધર્મ માટે, જે વ્યક્તિ યોગ્ય સમય અને સ્થળ જાણે છે અને શક્તિશાળી છે, તે જો સંશયમાં હોય તો નિશ્ચિત માર્ગ પસંદ કરવો જોઈએ.
યસ્માત્સંશયિતેઽપ્યર્થેઽયથાન્યાયં પ્રવર્તસે । તસ્માદ્યોત્સ્યામિ સહિતસ્ત્વયા રામ મહાહવે
કારણ કે તું સંશયજનક બાબતમાં પણ અયોગ્ય રીતે વર્તે છે, તેથી, હે રામ, હું આ મહાયુદ્ધમાં તારી સામે લડીશ.
પશ્ય મે બાહુવીર્યં ચ વિક્રમં ચાતિમાનુષમ્ । એવં ગતેઽપિ તુ મયા યચ્છક્યં ભૃગુનન્દન
મારા બાહુબળ અને અતિમાનવીય પરાક્રમને જો; છતાં, હે ભૃગુનંદન, હાલની પરિસ્થિતિમાં જે શક્ય છે, તે હું કરીશ.
તત્કરિષ્યે કુરુક્ષેત્રે યોત્સ્યે વિપ્ર ત્વયા સહ । દ્વન્દ્વે રામ યથેષ્ટં મે સઞ્જીભવ મહાદ્યુતે
કુરુક્ષેત્રમાં હું એ જ કરીશ—હું તારી સાથે, હે બ્રાહ્મણ, યુદ્ધ કરીશ; દ્વંદ્વયુદ્ધમાં, હે રામ, તું મનથી તૈયાર થઈ જા, હે મહાબળવાન.
તત્ર ત્વં નિહતો રામ મયા શરશતાર્દિતઃ । પ્રાપ્સ્યસે નિર્જિતાઁલ્લોકાઞ્શસ્ત્રપૂતો મહારણે
ત્યાં, હે રામ, હું તને શરોથી ભેદી ને પરાજિત કરીશ; અને તું શસ્ત્રથી પવિત્ર થયેલા વિજયી લોકોએ પ્રાપ્ત કરશે.
સ ગચ્છ વિનિવર્તસ્વ કુરુક્ષોત્રં રણપ્રિય । તત્રૈષ્યામિ મહાબાહો યુદ્ધાય ત્વાંતપોધન
હવે તું પાછું ફરીને, હે યુદ્ધપ્રેમી, કુરુક્ષેત્ર જા; ત્યાં, હે મહાબાહુ તપસ્વી, હું તારી સામે યુદ્ધ કરવા આવીશ.
અપિ યત્ર ત્વયા રામ કૃતં શૌચં પુરા પિતુઃ । તત્રાહમપિ હત્વા ત્વાં શૌચં કર્તાસ્મિ ભાર્ગવ
અને જ્યાં, હે રામ, તું તારા પિતાના અંત્યક્રિયા કરી હતી, ત્યાં જ, હે ભાર્ગવ, તને મારીને હું પણ તે ક્રિયા કરીશ.
તત્ર રામ સમાગચ્છ ત્વરિતં યુદ્ધદુર્મદ । વ્યપનેષ્યામિ તે દર્પં પૌરાણં બ્રાહ્મણબ્રુવ
ત્યાં, હે રામ, તું યુદ્ધના ઉન્માદમાં ઝડપથી આવી જા; હું તારો એ પ્રાચીન બ્રાહ્મણ અભિમાન દૂર કરી દઈશ.
યચ્ચાપિ કત્થસે રામ બહુશઃ પરિવત્સરે । નિર્જિતાઃ ક્ષત્રિયા લોકે મયૈકેનેતિ તચ્છ્રુણુ
અને તું વર્ષો સુધી જે ગર્વથી કહે છે કે દુનિયાના ક્ષત્રિયોને એકલા મેં જીત્યા છે—હે રામ, હવે તેની સાચી વાત સાંભળ.
ન તદા જાતવાન્ભીષ્મઃ ક્ષત્રિયો વાપિ મદ્વિધઃ । પઞ્ચાઞ્ચાતાનિ તેજાંસિ તૃણેષુ જ્વલિતં ત્વયા
એ સમયે તો ભીષ્મ કે મારા જેવા કોઈ ક્ષત્રિય જન્મ્યા જ નહોતા; તું જે પાંચ અગ્નિઓ પ્રગટાવ્યા, એ તો સુકા ઘાસમાં જ બળ્યા હતા.
યસ્તે યુદ્ધમયં દર્પં કામં ચ વ્યપનાશયેત્। સોઽહં જાતો મહાબાહો ભીષ્મઃ પરપુરંજયઃ। વ્યપનેષ્યામિ તે દર્પં યુદ્ધે રામ ન સંશયઃ
હે મહાબાહુ, હું ભીષ્મ છું, દુશ્મનના શહેરો પર વિજય મેળવનારો. હું તારી યુદ્ધની ગર્વ અને લડવાની ઈચ્છા દૂર કરવા માટે જન્મ્યો છું. હે રામ, યુદ્ધમાં હું તારો ગર્વ ચોક્કસપણે તોડી નાખીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તતો મામબ્રવીદ્રામઃ પ્રહસન્નિવ ભારત। દિષ્ટ્યા ભીષ્મ મયા સાર્ધં યોદ્ધુમિચ્છસિ સંગરે
પછી રામે મને, હે ભારત, હસતાં હસતાં કહ્યું: 'ભાગ્ય છે કે ભીષ્મ, તું મારી સાથે યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે છે.'
અયં ગચ્છામિ કૌરવ્ય કુરુક્ષેત્રં ત્વયા સહ। ભાષિતં તે કરિષ્યામિ તત્રાગચ્છ પરંતપ
હે કૌરવ, હવે હું તારી સાથે કુરુક્ષેત્ર જાઉં છું. તું જે કહ્યું છે, એ હું ત્યાં જઈને કરીશ—હે દુશ્મનોને તપાવનાર, તું પણ ત્યાં આવજે.
તત્ર ત્વાં નિહતં માતા મયા શરશતાચિતમ્ । જાહ્નવી પશ્યતાં ભીષ્મ ગૃધ્રકઙ્કબલાશનમ્
હે ભીષ્મ, ત્યાં તારી માતા જોઈ લેશે કે હું તને શતાવધ બાણોથી ઢાંકીને મારી નાખ્યો છું અને ગંગા તને ગિધ અને કાગડાઓના ખોરાક તરીકે જુએ છે.