સર્વથા ભાગધેયાનિ સ્વાનિ પ્રાપ્નોતિ માનવઃ । અનયસ્યાસ્ય તુ મુખં ભીષ્મઃ શાન્તનવો મમ
દરેકને પોતાનું ભાગ્ય જ મળે છે; પણ મારા માટે આ દુઃખનું મૂળ તો શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મ છે.
સા ભીષ્મે પ્રતિકર્તવ્યમહં પશ્યામિ સાંપ્રતમ્ । તપસા વા યુધા વાપિ દુઃખહેતુઃ સ મે મતઃ
હવે મને સ્પષ્ટ દેખાય છે કે ભીષ્મ સામે કંઈક કરવું જ પડશે, પછી એ તપથી હોય કે યુદ્ધથી; કારણ કે મારા દુઃખનો કારણ એ જ છે.
કો નુ ભીષ્મં યુધા જેતુમુત્સહેત મહીપતિઃ । એવં સા પરિનિશ્ચિત્ય જગામ નગરાદ્બહિઃ
કયો રાજા ભીષ્મને યુદ્ધમાં હરાવી શકે? આમ નક્કી કરીને, એ શહેરમાંથી બહાર નીકળી ગઈ.
આશ્રમં પુણ્યશીલાનાં તાપસાનાં મહાત્મનામ્ । તતસ્તામવસદ્રાત્રિં તાપસૈઃ પરિવારિતા
પછી એ ધર્મનિષ્ઠ મહાન ઋષિઓના આશ્રમમાં ગઈ; ત્યાં એ રાત્રિભર તપસ્વીઓની વચ્ચે રહી.
આચખ્યૌ ચ યથાવૃત્તં સર્વમાત્મનિ ભારત । વિસ્તરેણ મહાબાહો નિખિલેન શુચિસ્મિતા । હરણં ચ વિસર્ગં ચ સાલ્વેન ચ વિસર્જનમ્
હે ભારત, એ પવિત્ર સ્મિત સાથે, એણે તપસ્વીઓને પોતાની સાથે જે થયું એ બધું વિગતે કહ્યું—કઈ રીતે અપહરણ થયું, છોડવામાં આવી, અને સાલ્વે પણ કેવી રીતે ત્યજી દીધી.
તતસ્તત્ર મહાનાસીદ્બ્રાહ્મણઃ સંશિતવ્રતઃ । શૈખાવત્યસ્તપોબૃદ્ધઃ શાસ્ત્રે ચારણ્યકે ગુરુઃ
ત્યાં એક મહાન બ્રાહ્મણ હતા, જે કઠોર વ્રતવાળા, શૈખાવત્યોમાં તપમાં પ્રગટ અને આરણ્યક શાસ્ત્રોમાં ગુરુ હતા.
આર્તા તામાહ સ મુનિઃ શૈખાવત્યો મહાતપાઃ । નિઃશ્વસન્તીં સતીં બાલાં દુઃખશોકપરાયણામ્
એ દુઃખી યુવતીને જોઈ, એ મહાતપસ્વી શૈખાવત્ય મુનિએ, જે દુઃખ અને શોકમાં ડૂબેલી ઊંડી શ્વાસ લેતી હતી, તેને સમજાવ્યું.
એવં ગતે તુ કિં ભદ્રે શક્યં કર્તું તપસ્વિભિઃ । આશ્રમસ્થૈર્મહાભાગે તપોયુક્તૈર્મહાત્મભિઃ
"હે સુભાગ્યવતી, આવી સ્થિતિમાં આશ્રમમાં રહેતા મહાત્મા તપસ્વીઓ તારી માટે શું કરી શકે?"
સા ત્વેનમબ્રવીદ્રાજન્ક્રિયતાં મદનુગ્રહઃ । પ્રાવ્રાજ્યમહમિચ્છામિ તપસ્તપ્સ્યામિ દુશ્ચરમ્
એણે જવાબ આપ્યો: "હે રાજન, કૃપા કરીને મારા પર દયા કરો; હું સંસાર છોડીને કઠિન તપ કરવા માંગું છું."
મયૈવ યાનિ કર્માણિ પૂર્વદેહે તુ મૂઢયા। કૃતાનિ નૂનં પાપાનિ તેષામેતત્ફલં ધ્રુવમ્
"નક્કી છે કે મેં પૂર્વ જન્મમાં અજ્ઞાનતાથી જે પાપ કર્યા હશે, એનું જ આ ફળ મને આજે મળ્યું છે."
નોત્સહે તુ પુનર્ગન્તું સ્વજનં પ્રતિ તાપસાઃ । પ્રત્યાખ્યાતા નિરાનન્દા સાલ્વેન ચ નિરાકૃતા
"હું ફરીથી મારા પોતાના લોકો પાસે જઈ શકતી નથી, હે તપસ્વીઓ; કારણ કે હું તો સર્વે તરફથી ત્યજી દેવાઈ છું અને સાલ્વે પણ મને અસ્વીકારી છે."
ઉપદિષ્ટમિહેચ્છામિ તાપસ્યં વીતકલ્મષાઃ । યુષ્માભિર્દેવસંકાશૈઃ કૃપા ભવતુ વો મયિ
"હું અહીં તપસ્યાનું શિક્ષણ મેળવવા માંગું છું, હે પાપરહિતો; તમે દેવ સમાન છો, કૃપા કરીને મારા પર દયા કરો."
સ તામાશ્વાસયત્કન્યાં દૃષ્ટાન્તાગમહેતુભિઃ । સાન્ત્વયામાસ કાર્યં ચ પ્રતિજજ્ઞે દ્વિજૈઃ સહ
એ મહાત્માએ દૃષ્ટાંતો અને સમજાવટથી એ કન્યાને ધીરજ આપી, અને બ્રાહ્મણો સાથે મળીને જે યોગ્ય હોય એ કરવાનું વચન આપ્યું.
તતસ્તે તાપસાઃ સર્વે કાર્યવન્તોઽભવંસ્તદા। તાં કન્યાં ચિન્તયન્તસ્તે કિંકાર્યમિતિ ધર્મિણઃ
પછી બધા તપસ્વીઓએ એ કન્યાના હિત માટે શું કરવું એ વિચાર્યું અને ધર્મ પ્રમાણે કાર્ય કરવા માટે તત્પર થયા.
કેચિદાહુઃ પિતુર્વેશ્મ નીયતામિતિ તાપસાઃ । કેચિદસ્યદુમાલમ્ભે મતિં ચક્રુર્હિ તાપસાઃ
કેટલાંક તપસ્વીઓએ કહ્યું કે, 'આમ્બાને તેના પિતાના ઘરે લઈ જવી જોઈએ.' જ્યારે બીજા તપસ્વીઓએ વિચાર્યું કે, 'એ અશ્રમમાં જ રહેવી જોઈએ.'
કેચિત્સાલ્વપતિં ગત્વા નિયોજ્યમિતિ મેનિરે। નેતિ કેચિદ્વ્યવસ્યન્તિ પ્રત્યાખ્યાતા હિ તેન સા
કેટલાંકએ વિચાર્યું કે, 'એને સાલ્વરાજ પાસે મોકલવી જોઈએ.' પણ બીજા તપસ્વીઓએ એ વાતને નકારી, કારણ કે એ રાજાએ એમ્બાને સ્વીકારી નહોતી.
એવં ગતે તુ કિં શક્યં ભદ્રે કર્તું મનીષિભિઃ । પુનરૂચુશ્ચ તાં સર્વે તાપસાઃ સંશિતવ્રતાઃ
હવે સ્થિતિ આવી ગઈ છે, તો બુદ્ધિશાળી લોકો શું કરી શકે? પછી બધા તપસ્વીઓએ, પોતાના વ્રતમાં દૃઢ રહી, એમ્બાને ફરીથી કહ્યું.
અલં પ્રવ્રજિતેનેહ ભદ્રે શ્રૃણુ હિતં વચઃ। ઇતો ગચ્છસ્વ ભદ્રં તે પિતુરેવ નિવેશનમ્
હવે અહીં વધુ ભટકવાની જરૂર નથી, સુમને! અમારો કલ્યાણકારક ઉપદેશ સાંભળ; અહીંથી તારા પિતાના ઘરે જા, તારો કલ્યાણ થાય.
પ્રતિપસ્ત્યતિ રાજા સ પિતા તે યદનન્તરમ્ । તત્ર વત્સ્યસિ કલ્યાણિ સુખં સર્વગુણાન્વિતા
તારો પિતા રાજા તને તરત સ્વીકારી લેશે; ત્યાં તું સુખથી અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત રહીશ, સુમંગલિ.
ન ચ તેઽન્યા ગતિર્ન્યાય્યા ભવેદ્ભદ્રે યથા પિતા । પતિર્વાપિ ગતિર્નાર્યાઃ પિતા વા વરવર્ણિનિ । ગતિઃ પતિઃ સમસ્થાયા વિષમે ચ પિતા ગતિઃ
સુમને, તારા માટે પિતા સિવાય બીજું કોઈ યોગ્ય આશ્રય નથી; સ્ત્રી માટે પતિ કે પિતા જ આશ્રય હોય છે. પતિ હોય ત્યારે એ આશ્રય છે, અને મુશ્કેલીમાં પિતા આશ્રય બને છે.
પ્રવ્રજ્યા હિ સુદુઃખેયં સુકુમાર્યા વિશેષતઃ । રાજપુત્ર્યાઃ પ્રકૃત્યા ચક કુમાર્યાસ્તવ ભામિનિ
સુંદરિ, તપસ્વી જીવન તો બહુ કઠિન છે, ખાસ કરીને નાજુક સ્ત્રી માટે, અને રાજકન્યા માટે તો સ્વભાવથી જ વધુ મુશ્કેલ છે.
ભદ્રે દોષા હિ વિદ્યન્તે બહવો વરવર્ણિનિ । આશ્રમે વૈ વસન્ત્યાસ્તે ન ભવેયુઃ પિતુર્ગૃહે
સુમને, આશ્રમમાં રહેતી સુંદર સ્ત્રી માટે ઘણા દુર્ગુણો થાય છે; પણ પિતાના ઘરે એ બધું નથી રહેતું.
તતસ્ત્વન્યેઽબ્રુવન્વાક્યં તાપસાસ્તાં તપસ્વિનીમ્
પછી બીજા તપસ્વીઓએ પણ એ તપસ્વિ સ્ત્રીને શબ્દો કહ્યા.
ત્વામિહૈકાકિનીં દૃષ્ટ્વા નિર્જને ગહને વને। પ્રાર્થયિષ્યન્તિરાજાનસ્તસ્માન્મૈવં મનઃ કૃથાઃ
તને આ એકાંત, ઘન જંગલમાં એકલી જોઈને રાજાઓ તારી ઈચ્છા કરશે; એટલે તું આવું મનમાં ન લાવ.
ન શક્યં કાશિનગરં પુનર્ગન્તું પિતુર્ગૃહાન્। અવજ્ઞાતા ભવિષ્યામિ બાન્ધવાનાં ન સંશયઃ
હું ફરી કાશીનગર કે પિતાના ઘરે જઈ શકીશ નહીં; મારા સંબંધીઓ મને અવગણશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ઉષિતાસ્મિ તથા બાલ્યે પિતુર્વેશ્મનિ તાપસાઃ । નાહં ગમિષ્યે ભદ્રં વસ્તત્ર યત્ર પિતા મમ। તપસ્તપ્તુમભીપ્સામિ તાપસૈઃ પરિરક્ષિતા
હું બાળપણમાં પિતાના ઘરે રહી ચૂકી છું, તપસ્વીઓ; હવે હું ત્યાં જવા માગતી નથી. હું તપસ્યા કરવા ઈચ્છું છું, અને તપસ્વીઓની રક્ષા હેઠળ રહીશ.
યથા પરેઽપિ મે લોકે ન સ્યાદેવં મહાત્યયઃ । દૌર્ભાગ્યં તાપસશ્રેષ્ઠાસ્તસ્માત્તપ્સ્યામ્યહં તપઃ
મારે આવું મોટું દુર્ભાગ્ય બીજાં જન્મમાં પણ ન આવે, એ માટે, હે શ્રેષ્ઠ તપસ્વીઓ, હું તપસ્યા કરવી છું.
ઇત્યેવં તેષુ વિપ્રેષુ ચિન્તયન્સુ યથાતથમ્। રાજર્ષિસ્તદ્વનં પ્રાપ્તસ્તપસ્વી હોત્રવાહનઃ । `તાં તથા ભાવિનીં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચોદ્વિગ્રમાનસઃ
ત્યાં બ્રાહ્મણો એમ વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે તપસ્વી રાજર્ષિ હોત્રવાહન એ વનમાં આવ્યા. એમ્બાને એ રીતે જોઈ અને સાંભળી, તેમનું મન ચિંતા થી ભરાઈ ગયું.
તતસ્તે તાપસાઃ સર્વે પૂજયન્તિ સ્મ તં નૃપમ્ । પૂજાભિઃ સ્વાગતાદ્યાભિરાસનેનોદકેન ચ
પછી બધા તપસ્વીઓએ એ રાજાને સન્માનપૂર્વક આવકાર, બેઠક અને પાણી આપી સન્માન કર્યો.
તસ્યોપવિષ્ટસ્ય સતો વિશ્રાન્તસ્યોપશ્રૃણ્વતઃ। પુનરેવ કથાં ચક્રુઃ કન્યાં પ્રતિ વનૌકસઃ
રાજા બેઠા, આરામ કર્યો અને સાંભળતા હતા, ત્યારે વનવાસીઓએ ફરી કન્યા વિશે વાત શરૂ કરી.