ચિન્ત્યતામિદમેકાગ્રં મમ નિઃશ્રેયસં પરમ્। ઉભાવપિ ભવન્તૌ મે મહત્કર્મ કરિષ્યતઃ
મારા સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે તું એકાગ્ર ચિંતન કર; કેમ કે તમે બંને મારા માટે મહાન કાર્ય કરવા જઇ રહ્યા છો.
ભૂયશ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ પરેષાં રથસત્તમાન્ । યે ચૈવાતિથાસ્તત્ર યે ચૈવ રથયૂથપાઃ
હું ફરીથી સાંભળવા ઇચ્છું છું કે શત્રુ પક્ષના શ્રેષ્ઠ રથીઓ કોણ છે, અને ત્યાં આવેલા મહેમાનો તથા રથપતિઓ કોણ છે.
બલાબલમમિત્રાણાં શ્રોતુમિચ્છામિ કૌરવ । પ્રભાતાયાં રજન્યાં વૈ ઇદં યુદ્ધં ભવિષ્યતિ
હું સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે કૌરવ, શત્રુઓની તાકાત અને દુર્બળતા વિશે; કારણ કે સવારે જ યુદ્ધ થવાનું છે.
એતે રથાસ્તવાખ્યાતાસ્તથૈવાતિરથા નૃપ। યે ચાપ્યર્ધરથા રાજન્પાણ્ડવાનામતઃ શ્રૃણુ
આ રથીઓ અને મહારથીઓનું નામ લેવાયું છે, હે રાજા; હવે પાંડવોમાં અર્ધરથીઓ કોણ છે, તે સાંભળ.
યદિ કૌતૂહલં તેઽદ્ય પાણ્ડવાનાં બલે નૃપ । રથસંખ્યાં શૃણુષ્વ ત્વં સહૈભિર્વસુધાધિપૈઃ
જો તને આજે પાંડવોની સેનાની તાકાત જાણવા ઉત્સુકતા હોય, તો આ ભૂપતિઓ સાથે તેમના રથોની સંખ્યા સાંભળ.
સ્વયં રાજા રથોદારઃ પાણ્ડવઃ કુન્તનન્દનઃ । અગ્નિવત્સમરે તાત ચરિષ્યતિ ન સંશયઃ
પાંડુપુત્ર, કુંતીનંદન પોતે મહાન રથીઓમાં ગણાય છે; હે પિતા, યુદ્ધમાં એ અગ્નિ જેવો પ્રભાવ બતાવશે, એમાં શંકા નથી.
ભીમસેનસ્તુ રાજેન્દ્ર રથોઽષ્ટગુણસંમિતઃ । ન તસ્યાસ્તિ સમો યુદ્ધે ગદયા સાયકૈરપિ
ભીમસેન, હે રાજાધિરાજ, આઠ રથીઓ જેટલો બળવાન છે; યુદ્ધમાં ગદા કે તીરે, એની સમતા કોઈ કરી શકે નહીં.
નાગાયુતબલો માની તેજસા ન સ માનુષઃ । માદ્રીપુત્રો ચ રથિનૌ દ્વાવેવ પુરુષર્ષભૌ
દસ હજાર હાથીઓ જેટલું બળ ધરાવતો, ગૌરવશાળી અને તેજમાં માનવથી ઉપર, માદ્રીપુત્ર પણ રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે—એ બંને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
અશ્વિનાવિવ રૂપેણ તેજસા ચ સમન્વિતૌ। એતે ચમૂમુખગતાઃ સ્મરન્તઃ ક્લેશમુત્તમમ્
સુંદરતા અને તેજમાં એ અશ્વિનીકુમારો જેવા છે; એ લોકો સેનાના મથકે ઊભા રહીને પોતાના મોટાં દુઃખ યાદ કરે છે.
રુદ્રવત્પ્રચરિષ્યન્તિ તત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ । સર્વ એવ મહાત્માનઃ સાલસ્તમ્ભા ઇવોદ્ગતાઃ
યુદ્ધમાં એ રુદ્ર જેવો પ્રભાવ બતાવશે—મને એમાં શંકા નથી; બધા મહાત્મા છે, ડાળીઓવાળા સાલવૃક્ષ જેવાં ઊંચા ઊભેલા છે.
પ્રાદેશેનાધિકાઃ પુંભિરન્યૈસ્તે ચ પ્રમાણતઃ। સિંહસંહનનાઃ સર્વે પાણ્ડુપુત્રા મહાબલાઃ
દેખાવ અને માપમાં એ બીજા પુરુષોથી વધારે છે; બધા પાંડુપુત્ર સિંહ જેવી કાયાં ધરાવે છે અને બહુ બળવાન છે.
ચરિતબ્રહ્મચર્યાશ્ચ સર્વે તાત તપસ્વિનઃ। હ્રીમન્તઃ પુરુષવ્યાઘ્રા વ્યાઘ્રા ઇવ બલોત્કટાઃ
બધા બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર, તપસ્વી, લજ્જાશીલ અને પુરુષોમાં વાઘ જેવા છે; બળમાં પણ વાઘ જેવાં ભયાનક છે.
જવે પ્રહારે સંમર્દે સર્વ એવાતિમાનુષાઃ । સર્વૈર્જિતા મહીપાલા દિગ્જયે ભરતર્ષભ
યુદ્ધના જોર, પ્રહાર અને ગભરાટમાં, એ બધા માનવ શક્તિથી પણ ઉપર છે; દિશાઓ જીતવામાં બધા રાજાઓએ એમની સામે હાર માની છે, હે ભરતવંશી.
ન ચૈષાં પુરુષાઃ કેચિદાયુધાનિ ગદાઃ શરાન્। વિષહન્તિ સદા કર્તુમધિજ્યાન્યપિ કૌરવ
હે કૌરવ, એ લોકોમાં કોઈ પણ માણસ હંમેશા શસ્ત્રો, ગદા કે બાણો ચલાવી શકે એવો નથી, ધનુષ્ય પણ ચઢાવી શકે એવો નથી.
ઉદ્યન્તું વા ગદા ગુર્વીઃ શરાન્વા ક્ષેપ્તુમાહવે । જવે લક્ષ્યસ્ય હરણે ભોજ્યે પાંસુવિકર્ષણે
યુદ્ધમાં ભારે ગદા ઉઠાવવી હોય કે બાણ ચલાવવો હોય, ઝડપમાં, નિશાન ભેદવામાં, ખાવામાં કે રેત ખેંચવામાં પણ એ બધા આગળ છે.
બાલૈરપિ ભવન્તસ્તૈઃ સર્વ એવ વિશેષિતાઃ। એતત્સૈન્યં સમાસાદ્ય સર્વ એવ બલોત્કટાઃ
એ બાળકો દ્વારા પણ તમે બધા પાછળ પડી જાઓ છો; આ સેના સામે આવે ત્યારે બધા જ અતિશય બળવાન છે.
વિધ્વંસયિષ્યન્તિ રણે મા સ્મ તૈઃ સહ સંગમઃ । એકૈકશસ્ત સંમર્દે હન્યુઃ સર્વાન્મહીક્ષિતઃ
યુદ્ધમાં એ લોકો વિનાશ લાવશે; એમની સામે ટકાવું નહીં. ગભરાટમાં, એમાંથી દરેક જણ બધાં રાજાઓને મારી શકે.
પ્રત્યક્ષં તવ રાજેન્દ્ર રાજસૂયે યથાભવત્ । દ્રૌપદ્યાશ્ચ પરિક્લેશં દ્યૂતે ચ પરુષા ગિરઃ
હે રાજેન્દ્ર, રાજસૂય યજ્ઞમાં જે થયું, તું પોતે જોઈ ચૂક્યો છે; દ્રૌપદી પર થયેલા દુઃખ અને જુગારમાં બોલાયેલી કઠોર વાતો યાદ છે.
તે સ્મરન્તશ્ચ સઙ્ગ્રામે ચરિષ્યન્તિ ચ રુદ્રવત્ । લોહિતાક્ષો ગુડાકેશો નારાયણસહાયવાન્
એ બધું યાદ રાખીને, એ લોકો યુદ્ધમાં રુદ્ર જેવો લડશે; લાલ આંખોવાળો ગુડાકેશ, નારાયણની મદદથી.
ઉભોયોઃ સેનયોર્વીરો રથો નાસ્તીતિ તાદૃશઃ । ન હિ દેવેષુ વા પૂર્વં મનુષ્યેષૂરગેષુ ચ
બન્ને સેના વચ્ચે એવો રથ કોઈ પાસે નથી; દેવોમાં, મનુષ્યોમાં કે સાપોમાં પણ એવો રથ ક્યારેય નહોતો.
રાક્ષસેષ્વથ યક્ષેષુ નરેષુ કુત એવ તુ । ભૂતોથ વા ભવિષ્યો વા રથઃ કશ્ચિન્મયા શ્રુતઃ
રાક્ષસો, યક્ષો કે મનુષ્યોમાં તો ક્યાંથી હોય, ભૂતકાળ કે ભવિષ્યમાં પણ એવો રથ મેં ક્યારેય સાંભળ્યો નથી.
સમાયુક્તો મહારાજ રથઃ પાર્થસ્ય ધીમતઃ। વાસુદેવશ્ચ સંયન્તા યોદ્ધા ચૈવ ધનઞ્જયઃ
હે મહારાજ, પૃથાના પુત્રનો એ રથ સજ્જ છે; વાસુદેવ એનો સારથી છે અને ધનંજય એ રથ પર લડનાર છે.
ગાણ્ડીવં ચ ધનુર્દિવ્યં તે ચાશ્વા વાતરંહસઃ । અભેદ્યં કવચં દિવ્યમક્ષય્યૌ ચ મહેષુધી
એના પાસે દિવ્ય ગાંડીવ ધનુષ્ય છે, પવન જેવી ઝડપી ઘોડાઓ છે, અખંડિત દિવ્ય કવચ છે અને અક્ષય તીરોની તૂણીઓ છે.
અસ્ત્રગ્રામશ્ચ માહેન્દ્રો રૌદ્રઃ કૌબેર એવચ । યામ્યશ્ચ વારુણશ્ચૈવ ગદાશ્ચોગ્રપ્રદર્શનાઃ
એને ઇન્દ્ર, રુદ્ર, કુબેર, યમ અને વરુણના શસ્ત્રો છે, તથા ભયાનક દેખાવવાળી ગદાઓ છે.
વજ્રાદીનિ ચ મુખ્યાનિ નાનાપ્રહરણાનિ ચ । દાનવાનાં સહસ્રાણિ હિરણ્યપુરવાસિનામ્
વજ્ર જેવા મુખ્ય શસ્ત્રો અને અનેક પ્રકારના હથિયારો છે; હિરણ્યપુરમાં રહેતા દાનવોના હજારો પણ—
હતાન્યેકરથેનાજૌ કસ્તસ્ય સદૃશો રથઃ। એષ હન્યાદ્ધિ સંરમ્ભી બલવાન્સત્યવિક્રમઃ
યુદ્ધમાં એના એક જ રથથી માર્યા ગયા; એના જેવો રથ કોના પાસે છે? ક્રોધમાં, બળવાન અને વચન પાળનાર એ બધાને મારી શકે.
તવ સેનાં મહાબાહુઃ સ્વાં ચૈવ પરિપાલયન્। અહં ચૈનં પ્રત્યુદિયામાચાર્યો વા ધનઞ્જયમ્
એ મહાબાહુ, તારી અને પોતાની સેના બચાવતો, એના સામે હું અથવા આચાર્ય જ જઈ શકીએ.
ન તૃતીયોઽસ્તિ રાજેન્દ્ર સેનયોરુભયોરપિ । ય એનં શરવર્ષાણિ વર્ષન્તમુદિયાદ્રથી
હે રાજેન્દ્ર, બન્ને સેના વચ્ચે ત્રીજો કોઈ નથી, જે એના બાણોના વરસાદ સામે રથ લઈને જઈ શકે.
જીમૂત ઇવ ઘર્માન્તે મહાવાતસમીરિતઃ । સમાયુક્તસ્તુ કૌન્તેયો વાસુદેવસહાયવાન્ । તરુણશ્ચ કૃતી ચૈવ જીર્ણાવાવામુભાવપિ
ઉનાળાની ઋતુના અંતે પવનથી દોડતો મેઘ જેવો, પૃથાના પુત્ર વાસુદેવની મદદથી યુવાન અને કુશળ છે, જ્યારે અમે બંને વૃદ્ધ છીએ.
એતચ્છ્રુત્વા તુ ભીષ્મસ્ય રાજ્ઞાં દધ્વંસિરે તદા। કાઞ્ચનાઙ્ગદિનઃ પીના ભુજાશ્ચન્દનરૂષિતાઃ
ભીષ્મના આ વચન સાંભળીને, રાજાઓના મનમાં નિરાશા છવાઈ ગઈ; એમના મજબૂત હાથો પર સોનાની કડીઓ અને ચંદનનો સુગંધ હતો.