ભિન્ના હિ સેના નૃપતે દુઃસન્ધેયા ભવત્યુત। મૌલા હિ પુરુષવ્યાઘ્ર કિમુ નાનાસમુત્થિતાઃ
હે રાજા, ફાટી ગયેલી સેના ફરી એક થવી બહુ મુશ્કેલ છે; જો રાજકુળના લોકો જ અલગ પડે તો, અનેક જગ્યાથી ભેગા થયેલા લોકો તો કેટલીક વધુ વિખૂટા પડે, હે પુરુષશાર્દૂલ.
એષાં દ્વૈધં સમુત્પન્નં યોધાનાં યુધિ ભારત। તેજોવધો નઃ ક્રિયતે પ્રત્યક્ષેણ વિશેષતઃ
હે ભારત, યુદ્ધમાં યોદ્ધાઓમાં ફૂટ પડી છે; આપણું ઉત્સાહ આપણા જ આંખ સામે ખાસ કરીને ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે.
રથાનાં ક્વચ વિજ્ઞાનં ક્વચ ભીષ્મોઽલ્પચેતનઃ । અહમાવારયિષ્યામિ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્
રથીઓનું જ્ઞાન ક્યાં છે અને ભીષ્મ તો હવે બુદ્ધિમાં નબળા છે; હું પોતે પાંડવોની સેનાને રોકીશ.
આસાદ્ય મામમોઘેષું ગમિષ્યન્તિ દિશો દશ। પાણ્ડવાઃ સહપઞ્ચાલાઃ શાર્દૂલં વૃષભા ઇવ
જ્યારે મારા અચૂક બાણોનો સામનો કરશે, ત્યારે પાંડવો અને પંચાલો વાઘ સામે વાછરડાં જેમ દિશા-દિશામાં ભાગી જશે.
ક્વચ યુદ્ધં વિમર્દો વા મન્ત્રે સુવ્યાહૃતાનિ ચ। ક્વચભીષ્મો ગતવયામન્દાત્મા કાલચોદિતઃ
યુદ્ધ કે સ્પર્ધા ક્યાં છે, કે સારી સલાહ ક્યાં છે? અને ભીષ્મ તો હવે વૃદ્ધ અને મનથી નબળા, સમયના વશમાં છે.
એકાકી સ્પર્ધતિ નિત્યં સર્વેણ રમતા સહ । ન ચાન્યં પુરુષં કંચિન્મન્યતે મોઘદર્શનઃ
એ હંમેશા એકલો જ સ્પર્ધા કરે છે, બધાં સાથે આનંદ માણે છે, અને વ્યર્થ દૃષ્ટિથી બીજાને કશી ગણતરી જ આપતો નથી.
શ્રોતવ્યં ખલુ વૃદ્ધાનમિતિ શાસ્ત્રનિદર્શનમ્ । ન ત્વેવ હ્યતિવૃદ્ધાનાં પુનર્બાલાહિ તે મતાઃ
શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે વૃદ્ધોના વચન સાંભળવા જોઈએ; પણ તમે તો વધારે વૃદ્ધોને ફરી બાળક સમાન ગણો છો.
અહમેકો હનિષ્યામિ પાણ્ડવાનાનીકિનીમ્ । સુયુદ્ધે રાજ્યશાર્દૂલ યશો ભીષ્મં ગમિષ્યતિ
હું એકલો જ પાંડવોની સેનાને નાશ કરી દઈશ; સાચા યુદ્ધમાં, હે રાજશાર્દૂલ, યશ તો ભીષ્મને જ મળશે.
કૃતઃ સેનાપતિસ્ત્વેષ ત્વયા ભીષ્મો નરાધિપ। સેનાપતૌ યશો ગન્તા ન તુ યોધાન્કથઞ્ચન
ભીષ્મને તું જ સેનાપતિ બનાવ્યો છે, હે મનુષ્યાધિપતિ; સેનાપતિને જ યશ મળશે, યોદ્ધાઓને કદી નહીં.
નાહં જીવતિ ગાઙ્ગેયે યોત્સ્યે રાજન્કથઞ્ચન। હતે ભીષ્મે તુ યોદ્ધાઽસ્મિ સર્વૈરેવ મહારથૈઃ
હે રાજા, ગંગાપુત્ર જીવતો હોય ત્યાં સુધી હું કદી યુદ્ધ નહીં કરું; પણ ભીષ્મ મરે પછી, હું બધા મહારથીઓ સામે લડીશ.
સમુદ્યતોયં ભારો મે સુમહાન્સાગરોપમઃ। ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સંગ્રામે વર્ષપૂગાભિચિન્તિતઃ
મારા સામે જે ભાર ઊભો થયો છે, એ તો મહાસાગર જેટલો વિશાળ છે; ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોના યુદ્ધમાં, વર્ષો સુધી વિચારેલો છે.
તસ્મિન્નભ્યાગતે કાલે પ્રતપ્તે રોમહર્ષણે । મિથો ભેદો ન મે કાર્યસ્તેન જીવસિ સૂતજ
જ્યારે એ સમય આવશે, જે હૃદયને કંપાવનાર હશે, ત્યારે આપણે એકતા જાળવી રાખવી જોઈએ; એ માટે જ, હે રથચાલકપુત્ર, તું જીવતો છે.
ન હ્યહં ત્વદ્ય વિક્રમ્ય સ્થવિરોઽપિ શિશોસ્તવ। યુદ્ધશ્રદ્ધામહં છિન્દ્યાં જીવિતસ્ય ચ સૂતજ
હું વૃદ્ધ હોવા છતાં, તને જીતીને, હે પુત્ર, કદી પણ તારી યુદ્ધપ્રતિની શ્રદ્ધા કે તારો જીવ નષ્ટ કરતો નહીં.
જામદગ્ર્યેન રામેણ મહાસ્ત્રાણિ વિમુઞ્ચતા। ન મે વ્યથા કૃતા કાચિત્ત્વં તુ મે કિ કરિષ્યસિ
જ્યારે જમદગ્નિપુત્ર રામે મહાશસ્ત્રો છોડ્યા ત્યારે પણ મને કોઈ ભય લાગ્યો નહીં; તો તું મારા સામે શું કરી શકીશ?
કામં નૈતત્પ્રશંસન્તિ સન્તઃ સ્વબલસંસ્તવમ્। વક્ષ્યામિ તુ ત્વાં સન્તપ્તો નિહીન કુલપાંસન
સાચે, સારા માણસો પોતાનાં બળનું ગૌરવ કરતા નથી; પણ હું દુઃખી થઈને તને કહું છું, હે કુળને કલંકિત કરનાર.
સમેતં પાર્થિવં ક્ષત્રં કાશિરાજસ્વયંવરે । નિર્જિત્યૈકરથેનૈવ યાઃ કન્યાસ્તરસાહૃતાઃ
કાશીરાજના સ્વયંવરમાં એક જ રથમાં બેઠેલો હું બધા રાજાઓ અને યોદ્ધાઓને હરાવીને કન્યાઓને ઝડપથી લઈ ગયો હતો.
ઈદૃશાનાં સહસ્રાણિ વિશિષ્ટાનામથો પુનઃ । મયૈકેન નિરસ્તાનિ સસૈન્યાનિ રણાજિરે
આવા અનેક શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ અને તેમની સેના પણ મેં એકલાએ જ યુદ્ધમાં હરાવી છે.
ત્વાં પ્રાપ્ય વૈરપુરુષં કુરૂણામનયો મહાન્। ઉપસ્થિતો વિનાશાય યતસ્વ પુરુષો ભવ
હવે તને મળીને, હે કુરુઓના શત્રુ, મોટું દુઃખ આવી પડ્યું છે; તું પુરુષાર્થ કરી, સાચો પુરુષ બન.
યુધ્યસ્વ સમરે પાર્થં યેન વિસ્પર્ધસે સહ । દ્રક્ષ્યામિ ત્વાં વિનિર્મુક્તમસ્માદ્યુદ્ધાત્સુદુર્મતે
જે સાથે તું સ્પર્ધા કરે છે, એ પાર્થે સાથે યુદ્ધ કર; હું જોઉં કે તું આ યુદ્ધમાંથી કેવી રીતે બચી જાય છે, હે દુર્ભુદ્ધિ.
તમુવાચ તતો રાજા ધાર્તરાષ્ટ્રઃ પ્રતાપવાન્ । માં સમીક્ષસ્વ ગાઙ્ગેય કાર્યં હિ મહદુદ્યતમ્
પછી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર પરાક્રમી રાજાએ કહ્યું: 'મારે જો, હે ગાંગેય, કારણ કે મોટું કાર્ય હાથમાં છે.'
ચિન્ત્યતામિદમેકાગ્રં મમ નિઃશ્રેયસં પરમ્। ઉભાવપિ ભવન્તૌ મે મહત્કર્મ કરિષ્યતઃ
મારા સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે તું એકાગ્ર ચિંતન કર; કેમ કે તમે બંને મારા માટે મહાન કાર્ય કરવા જઇ રહ્યા છો.
ભૂયશ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ પરેષાં રથસત્તમાન્ । યે ચૈવાતિથાસ્તત્ર યે ચૈવ રથયૂથપાઃ
હું ફરીથી સાંભળવા ઇચ્છું છું કે શત્રુ પક્ષના શ્રેષ્ઠ રથીઓ કોણ છે, અને ત્યાં આવેલા મહેમાનો તથા રથપતિઓ કોણ છે.
બલાબલમમિત્રાણાં શ્રોતુમિચ્છામિ કૌરવ । પ્રભાતાયાં રજન્યાં વૈ ઇદં યુદ્ધં ભવિષ્યતિ
હું સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે કૌરવ, શત્રુઓની તાકાત અને દુર્બળતા વિશે; કારણ કે સવારે જ યુદ્ધ થવાનું છે.
એતે રથાસ્તવાખ્યાતાસ્તથૈવાતિરથા નૃપ। યે ચાપ્યર્ધરથા રાજન્પાણ્ડવાનામતઃ શ્રૃણુ
આ રથીઓ અને મહારથીઓનું નામ લેવાયું છે, હે રાજા; હવે પાંડવોમાં અર્ધરથીઓ કોણ છે, તે સાંભળ.
યદિ કૌતૂહલં તેઽદ્ય પાણ્ડવાનાં બલે નૃપ । રથસંખ્યાં શૃણુષ્વ ત્વં સહૈભિર્વસુધાધિપૈઃ
જો તને આજે પાંડવોની સેનાની તાકાત જાણવા ઉત્સુકતા હોય, તો આ ભૂપતિઓ સાથે તેમના રથોની સંખ્યા સાંભળ.
સ્વયં રાજા રથોદારઃ પાણ્ડવઃ કુન્તનન્દનઃ । અગ્નિવત્સમરે તાત ચરિષ્યતિ ન સંશયઃ
પાંડુપુત્ર, કુંતીનંદન પોતે મહાન રથીઓમાં ગણાય છે; હે પિતા, યુદ્ધમાં એ અગ્નિ જેવો પ્રભાવ બતાવશે, એમાં શંકા નથી.
ભીમસેનસ્તુ રાજેન્દ્ર રથોઽષ્ટગુણસંમિતઃ । ન તસ્યાસ્તિ સમો યુદ્ધે ગદયા સાયકૈરપિ
ભીમસેન, હે રાજાધિરાજ, આઠ રથીઓ જેટલો બળવાન છે; યુદ્ધમાં ગદા કે તીરે, એની સમતા કોઈ કરી શકે નહીં.
નાગાયુતબલો માની તેજસા ન સ માનુષઃ । માદ્રીપુત્રો ચ રથિનૌ દ્વાવેવ પુરુષર્ષભૌ
દસ હજાર હાથીઓ જેટલું બળ ધરાવતો, ગૌરવશાળી અને તેજમાં માનવથી ઉપર, માદ્રીપુત્ર પણ રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે—એ બંને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
અશ્વિનાવિવ રૂપેણ તેજસા ચ સમન્વિતૌ। એતે ચમૂમુખગતાઃ સ્મરન્તઃ ક્લેશમુત્તમમ્
સુંદરતા અને તેજમાં એ અશ્વિનીકુમારો જેવા છે; એ લોકો સેનાના મથકે ઊભા રહીને પોતાના મોટાં દુઃખ યાદ કરે છે.
રુદ્રવત્પ્રચરિષ્યન્તિ તત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ । સર્વ એવ મહાત્માનઃ સાલસ્તમ્ભા ઇવોદ્ગતાઃ
યુદ્ધમાં એ રુદ્ર જેવો પ્રભાવ બતાવશે—મને એમાં શંકા નથી; બધા મહાત્મા છે, ડાળીઓવાળા સાલવૃક્ષ જેવાં ઊંચા ઊભેલા છે.