એતચ્છ્રુત્વા તુ રાધેયઃ ક્રોધાદુલ્ફાલ્ય લોચને । ઉવાચ ભીષ્મં રાધેયસ્તુદન્વાગ્ભિઃ પ્રતોદવત્
આ સાંભળી, રાધેય કર્ણ ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને ભીષ્મને વાંસણાં જેવી કઠોર વાણીથી જવાબ આપ્યો.
પિતામહ યથેષ્ટં માં વાક્શરૈરુપકૃન્તસિ । અનાગસં સદા દ્વેષાદેવમેવ પદેપદે
પિતામહ, તમે મને મનગમતાં શબ્દોથી હંમેશાં કાપો છો, કારણ વગર સતત દ્વેષ રાખો છો, દરેક પગલે.
મર્ષયામિ ચ તત્સર્વં દુર્યોધનકૃતેન વૈ । ત્વં તું માં માન્યસે મન્દં યથા કાપુરુષં તથા
હું આ બધું દુર્યોધન માટે સહન કરું છું; પણ તમે મને નકામો, કાયર સમાન જ માનો છો.
ભવાનર્ધરથો મહ્યં મતો વૈ નાત્ર સંશયઃ । સર્વસ્ય જગતશ્ચૈવ ગાઙ્ગેયો ન મૃષા વદેત્
મારે તો તમે અર્ધરથસ્વાર જ લાગે છો, તેમાં કોઈ શંકા નથી; અને ગાંગેયો આખા જગતમાં કદી અસત્ય બોલે નહીં.
કુરૂણામહિતો નિત્યં ન ચ રાજાઽવબુધ્યતે । કો હિ નામ સમાનેષુ રાજસૂદારકર્મસુ
એ હંમેશાં કુરુઓનો ભક્ત છે, પણ રાજા એ સમજતો નથી; સમાન વીરતાવાળાઓને કોણ રાજસૂયમાં નાશવા માંગે?
તેજોવધમિમં કુર્યાદ્વિભેદયિષુરાહવે । યથા ત્વં ગુણવિદ્વેષાદપરાગં ચિકીર્ષસિ
યુદ્ધમાં ફૂટ પાડવા ઈચ્છે એવો જ બીજાની મહિમા ઓછી કરવા તત્પર થાય, જેમ તમે ઈર્ષ્યાથી બીજાનું ગુણ ઓછું બતાવા ઈચ્છો છો.
ન હાયનૈર્ન પલિતૈર્ન વિત્તૈર્ન ચ બન્ધુભિઃ । મહારયત્વં સંખ્યાતું શક્યં ક્ષત્રસ્ય કૌરવ
હે કૌરવ, ક્ષત્રિય રાજાની મહાનતા વર્ષોથી, વાળ સફેદ થવાથી, ધનથી કે સંબંધીઓથી કદી માપી શકાય નહીં.
બલજ્યેષ્ઠં સ્મૃતં ક્ષત્રં મન્ત્રજ્યેષ્ઠા દ્વિજાતયઃ । ધનજ્યેષ્ઠાઃ સ્મૃતા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તુ વયસાઽધિકાઃ
શક્તિમાં ક્ષત્રિય શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, સલાહમાં દ્વિજ શ્રેષ્ઠ છે, ધનમાં વૈશ્ય શ્રેષ્ઠ છે અને વયમાં શૂદ્રો આગળ છે.
યથેચ્છકં સ્વયં બ્રૂયા રથાનતિરથાંસ્તથા। કામદ્વેષસમાયુક્તો મોહાત્પ્રકુરુતે ભવાન્
તમે રથીઓ અને અતિરથીઓ વિશે તમારી ઇચ્છા પ્રમાણે બોલો છો, રાગ-દ્વેષથી પ્રેરાઈને, અને મોહવશ એમ જ વર્તો છો.
દુર્યોધન મહાબાહો સાધુ સમ્યગવેક્ષ્યતામ્। ત્યજ્યતાં દુષ્ટભાવોઽયં ભીષ્મઃ કિલ્બિષકૃત્તવ
હે મહાબાહુ દુર્યોધન, બધું યોગ્ય રીતે તપાસો; આ દુષ્ટ ભાવ છોડો—ભીષ્મ હવે તને પાપ તરફ લઈ ગયો છે.
ભિન્ના હિ સેના નૃપતે દુઃસન્ધેયા ભવત્યુત। મૌલા હિ પુરુષવ્યાઘ્ર કિમુ નાનાસમુત્થિતાઃ
હે રાજા, ફાટી ગયેલી સેના ફરી એક થવી બહુ મુશ્કેલ છે; જો રાજકુળના લોકો જ અલગ પડે તો, અનેક જગ્યાથી ભેગા થયેલા લોકો તો કેટલીક વધુ વિખૂટા પડે, હે પુરુષશાર્દૂલ.
એષાં દ્વૈધં સમુત્પન્નં યોધાનાં યુધિ ભારત। તેજોવધો નઃ ક્રિયતે પ્રત્યક્ષેણ વિશેષતઃ
હે ભારત, યુદ્ધમાં યોદ્ધાઓમાં ફૂટ પડી છે; આપણું ઉત્સાહ આપણા જ આંખ સામે ખાસ કરીને ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે.
રથાનાં ક્વચ વિજ્ઞાનં ક્વચ ભીષ્મોઽલ્પચેતનઃ । અહમાવારયિષ્યામિ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્
રથીઓનું જ્ઞાન ક્યાં છે અને ભીષ્મ તો હવે બુદ્ધિમાં નબળા છે; હું પોતે પાંડવોની સેનાને રોકીશ.
આસાદ્ય મામમોઘેષું ગમિષ્યન્તિ દિશો દશ। પાણ્ડવાઃ સહપઞ્ચાલાઃ શાર્દૂલં વૃષભા ઇવ
જ્યારે મારા અચૂક બાણોનો સામનો કરશે, ત્યારે પાંડવો અને પંચાલો વાઘ સામે વાછરડાં જેમ દિશા-દિશામાં ભાગી જશે.
ક્વચ યુદ્ધં વિમર્દો વા મન્ત્રે સુવ્યાહૃતાનિ ચ। ક્વચભીષ્મો ગતવયામન્દાત્મા કાલચોદિતઃ
યુદ્ધ કે સ્પર્ધા ક્યાં છે, કે સારી સલાહ ક્યાં છે? અને ભીષ્મ તો હવે વૃદ્ધ અને મનથી નબળા, સમયના વશમાં છે.
એકાકી સ્પર્ધતિ નિત્યં સર્વેણ રમતા સહ । ન ચાન્યં પુરુષં કંચિન્મન્યતે મોઘદર્શનઃ
એ હંમેશા એકલો જ સ્પર્ધા કરે છે, બધાં સાથે આનંદ માણે છે, અને વ્યર્થ દૃષ્ટિથી બીજાને કશી ગણતરી જ આપતો નથી.
શ્રોતવ્યં ખલુ વૃદ્ધાનમિતિ શાસ્ત્રનિદર્શનમ્ । ન ત્વેવ હ્યતિવૃદ્ધાનાં પુનર્બાલાહિ તે મતાઃ
શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે વૃદ્ધોના વચન સાંભળવા જોઈએ; પણ તમે તો વધારે વૃદ્ધોને ફરી બાળક સમાન ગણો છો.
અહમેકો હનિષ્યામિ પાણ્ડવાનાનીકિનીમ્ । સુયુદ્ધે રાજ્યશાર્દૂલ યશો ભીષ્મં ગમિષ્યતિ
હું એકલો જ પાંડવોની સેનાને નાશ કરી દઈશ; સાચા યુદ્ધમાં, હે રાજશાર્દૂલ, યશ તો ભીષ્મને જ મળશે.
કૃતઃ સેનાપતિસ્ત્વેષ ત્વયા ભીષ્મો નરાધિપ। સેનાપતૌ યશો ગન્તા ન તુ યોધાન્કથઞ્ચન
ભીષ્મને તું જ સેનાપતિ બનાવ્યો છે, હે મનુષ્યાધિપતિ; સેનાપતિને જ યશ મળશે, યોદ્ધાઓને કદી નહીં.
નાહં જીવતિ ગાઙ્ગેયે યોત્સ્યે રાજન્કથઞ્ચન। હતે ભીષ્મે તુ યોદ્ધાઽસ્મિ સર્વૈરેવ મહારથૈઃ
હે રાજા, ગંગાપુત્ર જીવતો હોય ત્યાં સુધી હું કદી યુદ્ધ નહીં કરું; પણ ભીષ્મ મરે પછી, હું બધા મહારથીઓ સામે લડીશ.
સમુદ્યતોયં ભારો મે સુમહાન્સાગરોપમઃ। ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સંગ્રામે વર્ષપૂગાભિચિન્તિતઃ
મારા સામે જે ભાર ઊભો થયો છે, એ તો મહાસાગર જેટલો વિશાળ છે; ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોના યુદ્ધમાં, વર્ષો સુધી વિચારેલો છે.
તસ્મિન્નભ્યાગતે કાલે પ્રતપ્તે રોમહર્ષણે । મિથો ભેદો ન મે કાર્યસ્તેન જીવસિ સૂતજ
જ્યારે એ સમય આવશે, જે હૃદયને કંપાવનાર હશે, ત્યારે આપણે એકતા જાળવી રાખવી જોઈએ; એ માટે જ, હે રથચાલકપુત્ર, તું જીવતો છે.
ન હ્યહં ત્વદ્ય વિક્રમ્ય સ્થવિરોઽપિ શિશોસ્તવ। યુદ્ધશ્રદ્ધામહં છિન્દ્યાં જીવિતસ્ય ચ સૂતજ
હું વૃદ્ધ હોવા છતાં, તને જીતીને, હે પુત્ર, કદી પણ તારી યુદ્ધપ્રતિની શ્રદ્ધા કે તારો જીવ નષ્ટ કરતો નહીં.
જામદગ્ર્યેન રામેણ મહાસ્ત્રાણિ વિમુઞ્ચતા। ન મે વ્યથા કૃતા કાચિત્ત્વં તુ મે કિ કરિષ્યસિ
જ્યારે જમદગ્નિપુત્ર રામે મહાશસ્ત્રો છોડ્યા ત્યારે પણ મને કોઈ ભય લાગ્યો નહીં; તો તું મારા સામે શું કરી શકીશ?
કામં નૈતત્પ્રશંસન્તિ સન્તઃ સ્વબલસંસ્તવમ્। વક્ષ્યામિ તુ ત્વાં સન્તપ્તો નિહીન કુલપાંસન
સાચે, સારા માણસો પોતાનાં બળનું ગૌરવ કરતા નથી; પણ હું દુઃખી થઈને તને કહું છું, હે કુળને કલંકિત કરનાર.
સમેતં પાર્થિવં ક્ષત્રં કાશિરાજસ્વયંવરે । નિર્જિત્યૈકરથેનૈવ યાઃ કન્યાસ્તરસાહૃતાઃ
કાશીરાજના સ્વયંવરમાં એક જ રથમાં બેઠેલો હું બધા રાજાઓ અને યોદ્ધાઓને હરાવીને કન્યાઓને ઝડપથી લઈ ગયો હતો.
ઈદૃશાનાં સહસ્રાણિ વિશિષ્ટાનામથો પુનઃ । મયૈકેન નિરસ્તાનિ સસૈન્યાનિ રણાજિરે
આવા અનેક શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ અને તેમની સેના પણ મેં એકલાએ જ યુદ્ધમાં હરાવી છે.
ત્વાં પ્રાપ્ય વૈરપુરુષં કુરૂણામનયો મહાન્। ઉપસ્થિતો વિનાશાય યતસ્વ પુરુષો ભવ
હવે તને મળીને, હે કુરુઓના શત્રુ, મોટું દુઃખ આવી પડ્યું છે; તું પુરુષાર્થ કરી, સાચો પુરુષ બન.
યુધ્યસ્વ સમરે પાર્થં યેન વિસ્પર્ધસે સહ । દ્રક્ષ્યામિ ત્વાં વિનિર્મુક્તમસ્માદ્યુદ્ધાત્સુદુર્મતે
જે સાથે તું સ્પર્ધા કરે છે, એ પાર્થે સાથે યુદ્ધ કર; હું જોઉં કે તું આ યુદ્ધમાંથી કેવી રીતે બચી જાય છે, હે દુર્ભુદ્ધિ.
તમુવાચ તતો રાજા ધાર્તરાષ્ટ્રઃ પ્રતાપવાન્ । માં સમીક્ષસ્વ ગાઙ્ગેય કાર્યં હિ મહદુદ્યતમ્
પછી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર પરાક્રમી રાજાએ કહ્યું: 'મારે જો, હે ગાંગેય, કારણ કે મોટું કાર્ય હાથમાં છે.'