એષ યોત્સ્યતિ સઙ્ગ્રામે ગજસ્કન્ધવિશારદઃ । ઐરાવતગતો રાજા દેવાનામિવ વાસવઃ
આ રાજા હાથીની પીઠ પર લડવામાં કુશળ છે. એ એરાવત પર ચઢીને દેવોમાં ઇન્દ્ર જેવો યુદ્ધ કરશે.
અચલો વૃષકશ્ચૈવ સહિતૌ ભ્રાતરાવુભૌ । રથૌ તવ દુરાધર્ષૌ શત્રૂન્વિધ્વંસયિષ્યતઃ
અચલ અને વૃષક — બંને ભાઈઓ — તારા રથસ્વાર છે. એ બંને દુશ્મનોને હરાવવામાં અપરાજેય છે.
બલવન્તૌ નરવ્યાઘ્રૌ દૃઢક્રોધૌ પ્રહારિણૌ। ગાન્ધારમુખ્યૌ તરુણૌ દર્શનીયૌ મહાબલૌ
બલવાન, મનુષ્યોમાં વાઘ જેવા, કડક ક્રોધવાળા, યુદ્ધમાં પારંગત, ગાંધારોમાં મુખ્ય, યુવાન, સુંદર અને મહાબલી છે.
સખા તે દયિતો નિત્યં ય એષ રણકર્કશઃ । ઉત્સાહયતિ રાજંસ્ત્વાં વિગ્રહે પાણ્ડવૈઃ સહ
આ તારો હંમેશાં પ્રિય મિત્ર છે, યુદ્ધમાં કઠોર છે અને પાંડવો સામેના ઝઘડામાં તને હંમેશાં ઉત્સાહ આપે છે.
પરુષઃ કત્થનો નીચઃ કર્ણો વૈકર્તનસ્ત્રવ । મન્ત્રી નેતા ચ બન્ધુશ્ચ માની ચાત્યન્તમુચ્છ્રિતઃ
કર્ણ, વિકર્તનપુત્ર, કઠોર, ડંકો વગાડનાર, નીચ, છતાં તારો સલાહકાર, નેતા, સગો અને અત્યંત ગર્વી છે.
એષ નૈવ રથઃ પૂર્ણો ન ચાપ્યતિરથો રણે । વિયુક્તઃ કવચેનૈષ સહજેન વિચેતનઃ
યુદ્ધમાં એ પૂરતો રથસ્વાર નથી, મહારથી પણ નથી; જન્મજાત કવચ વિના એ ચિંતિત અને અસ્થિર છે.
કુણ્ડલાભ્યાં ચ દિવ્યાભ્યાં વિયુક્તઃ સતતં ઘૃણી । અભિશાપાચ્ચ રામસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય ચ ભાષણાત્
દિવ્ય કુંડળો હંમેશા ગુમાવનાર, દયાળુ, રામના શાપ અને બ્રાહ્મણના શબ્દોથી પીડિત છે.
કરણાનાં વિયોગાચ્ચ તેન મેઽર્થરથો મતઃ। નૈષ ફાલ્ગુનમાસાદ્ય પુનર્જીવન્વિમોક્ષ્યતે
મુખ્ય સાધનો ગુમાવવાને કારણે હું એને અર્ધરથસ્વાર જ માનું છું. એ ફાલ્ગુનને ભેગો થશે ત્યારે જીવતો બચી શકશે નહીં.
તતોઽબ્રવીત્પુનર્દ્રોણઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ। એવમેતદ્યથાઽઽત્થ ત્વં ન મિથ્યાસ્તિ કદાચન
પછી શસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણે ફરી કહ્યું: 'જેમ તું કહ્યું એ સાચું છે; તારા મોઢેથી કદી અસત્ય નીકળતું નથી.'
રણેરણેઽભિમાની ચ વિમુખશ્ચાપિ દૃશ્યતે। ઘૃણી કર્ણઃ પ્રમાદી ચ તેન મેઽર્ધરથો મતઃ
યુદ્ધ પછી યુદ્ધમાં કર્ણ ગર્વી પણ છે અને ઘણીવાર પીઠ ફેરવે છે; એ દયાળુ અને બેધ્યાન છે, તેથી હું એને અર્ધરથસ્વાર જ માનું છું.
એતચ્છ્રુત્વા તુ રાધેયઃ ક્રોધાદુલ્ફાલ્ય લોચને । ઉવાચ ભીષ્મં રાધેયસ્તુદન્વાગ્ભિઃ પ્રતોદવત્
આ સાંભળી, રાધેય કર્ણ ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને ભીષ્મને વાંસણાં જેવી કઠોર વાણીથી જવાબ આપ્યો.
પિતામહ યથેષ્ટં માં વાક્શરૈરુપકૃન્તસિ । અનાગસં સદા દ્વેષાદેવમેવ પદેપદે
પિતામહ, તમે મને મનગમતાં શબ્દોથી હંમેશાં કાપો છો, કારણ વગર સતત દ્વેષ રાખો છો, દરેક પગલે.
મર્ષયામિ ચ તત્સર્વં દુર્યોધનકૃતેન વૈ । ત્વં તું માં માન્યસે મન્દં યથા કાપુરુષં તથા
હું આ બધું દુર્યોધન માટે સહન કરું છું; પણ તમે મને નકામો, કાયર સમાન જ માનો છો.
ભવાનર્ધરથો મહ્યં મતો વૈ નાત્ર સંશયઃ । સર્વસ્ય જગતશ્ચૈવ ગાઙ્ગેયો ન મૃષા વદેત્
મારે તો તમે અર્ધરથસ્વાર જ લાગે છો, તેમાં કોઈ શંકા નથી; અને ગાંગેયો આખા જગતમાં કદી અસત્ય બોલે નહીં.
કુરૂણામહિતો નિત્યં ન ચ રાજાઽવબુધ્યતે । કો હિ નામ સમાનેષુ રાજસૂદારકર્મસુ
એ હંમેશાં કુરુઓનો ભક્ત છે, પણ રાજા એ સમજતો નથી; સમાન વીરતાવાળાઓને કોણ રાજસૂયમાં નાશવા માંગે?
તેજોવધમિમં કુર્યાદ્વિભેદયિષુરાહવે । યથા ત્વં ગુણવિદ્વેષાદપરાગં ચિકીર્ષસિ
યુદ્ધમાં ફૂટ પાડવા ઈચ્છે એવો જ બીજાની મહિમા ઓછી કરવા તત્પર થાય, જેમ તમે ઈર્ષ્યાથી બીજાનું ગુણ ઓછું બતાવા ઈચ્છો છો.
ન હાયનૈર્ન પલિતૈર્ન વિત્તૈર્ન ચ બન્ધુભિઃ । મહારયત્વં સંખ્યાતું શક્યં ક્ષત્રસ્ય કૌરવ
હે કૌરવ, ક્ષત્રિય રાજાની મહાનતા વર્ષોથી, વાળ સફેદ થવાથી, ધનથી કે સંબંધીઓથી કદી માપી શકાય નહીં.
બલજ્યેષ્ઠં સ્મૃતં ક્ષત્રં મન્ત્રજ્યેષ્ઠા દ્વિજાતયઃ । ધનજ્યેષ્ઠાઃ સ્મૃતા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તુ વયસાઽધિકાઃ
શક્તિમાં ક્ષત્રિય શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, સલાહમાં દ્વિજ શ્રેષ્ઠ છે, ધનમાં વૈશ્ય શ્રેષ્ઠ છે અને વયમાં શૂદ્રો આગળ છે.
યથેચ્છકં સ્વયં બ્રૂયા રથાનતિરથાંસ્તથા। કામદ્વેષસમાયુક્તો મોહાત્પ્રકુરુતે ભવાન્
તમે રથીઓ અને અતિરથીઓ વિશે તમારી ઇચ્છા પ્રમાણે બોલો છો, રાગ-દ્વેષથી પ્રેરાઈને, અને મોહવશ એમ જ વર્તો છો.
દુર્યોધન મહાબાહો સાધુ સમ્યગવેક્ષ્યતામ્। ત્યજ્યતાં દુષ્ટભાવોઽયં ભીષ્મઃ કિલ્બિષકૃત્તવ
હે મહાબાહુ દુર્યોધન, બધું યોગ્ય રીતે તપાસો; આ દુષ્ટ ભાવ છોડો—ભીષ્મ હવે તને પાપ તરફ લઈ ગયો છે.
ભિન્ના હિ સેના નૃપતે દુઃસન્ધેયા ભવત્યુત। મૌલા હિ પુરુષવ્યાઘ્ર કિમુ નાનાસમુત્થિતાઃ
હે રાજા, ફાટી ગયેલી સેના ફરી એક થવી બહુ મુશ્કેલ છે; જો રાજકુળના લોકો જ અલગ પડે તો, અનેક જગ્યાથી ભેગા થયેલા લોકો તો કેટલીક વધુ વિખૂટા પડે, હે પુરુષશાર્દૂલ.
એષાં દ્વૈધં સમુત્પન્નં યોધાનાં યુધિ ભારત। તેજોવધો નઃ ક્રિયતે પ્રત્યક્ષેણ વિશેષતઃ
હે ભારત, યુદ્ધમાં યોદ્ધાઓમાં ફૂટ પડી છે; આપણું ઉત્સાહ આપણા જ આંખ સામે ખાસ કરીને ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે.
રથાનાં ક્વચ વિજ્ઞાનં ક્વચ ભીષ્મોઽલ્પચેતનઃ । અહમાવારયિષ્યામિ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્
રથીઓનું જ્ઞાન ક્યાં છે અને ભીષ્મ તો હવે બુદ્ધિમાં નબળા છે; હું પોતે પાંડવોની સેનાને રોકીશ.
આસાદ્ય મામમોઘેષું ગમિષ્યન્તિ દિશો દશ। પાણ્ડવાઃ સહપઞ્ચાલાઃ શાર્દૂલં વૃષભા ઇવ
જ્યારે મારા અચૂક બાણોનો સામનો કરશે, ત્યારે પાંડવો અને પંચાલો વાઘ સામે વાછરડાં જેમ દિશા-દિશામાં ભાગી જશે.
ક્વચ યુદ્ધં વિમર્દો વા મન્ત્રે સુવ્યાહૃતાનિ ચ। ક્વચભીષ્મો ગતવયામન્દાત્મા કાલચોદિતઃ
યુદ્ધ કે સ્પર્ધા ક્યાં છે, કે સારી સલાહ ક્યાં છે? અને ભીષ્મ તો હવે વૃદ્ધ અને મનથી નબળા, સમયના વશમાં છે.
એકાકી સ્પર્ધતિ નિત્યં સર્વેણ રમતા સહ । ન ચાન્યં પુરુષં કંચિન્મન્યતે મોઘદર્શનઃ
એ હંમેશા એકલો જ સ્પર્ધા કરે છે, બધાં સાથે આનંદ માણે છે, અને વ્યર્થ દૃષ્ટિથી બીજાને કશી ગણતરી જ આપતો નથી.
શ્રોતવ્યં ખલુ વૃદ્ધાનમિતિ શાસ્ત્રનિદર્શનમ્ । ન ત્વેવ હ્યતિવૃદ્ધાનાં પુનર્બાલાહિ તે મતાઃ
શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે વૃદ્ધોના વચન સાંભળવા જોઈએ; પણ તમે તો વધારે વૃદ્ધોને ફરી બાળક સમાન ગણો છો.
અહમેકો હનિષ્યામિ પાણ્ડવાનાનીકિનીમ્ । સુયુદ્ધે રાજ્યશાર્દૂલ યશો ભીષ્મં ગમિષ્યતિ
હું એકલો જ પાંડવોની સેનાને નાશ કરી દઈશ; સાચા યુદ્ધમાં, હે રાજશાર્દૂલ, યશ તો ભીષ્મને જ મળશે.
કૃતઃ સેનાપતિસ્ત્વેષ ત્વયા ભીષ્મો નરાધિપ। સેનાપતૌ યશો ગન્તા ન તુ યોધાન્કથઞ્ચન
ભીષ્મને તું જ સેનાપતિ બનાવ્યો છે, હે મનુષ્યાધિપતિ; સેનાપતિને જ યશ મળશે, યોદ્ધાઓને કદી નહીં.
નાહં જીવતિ ગાઙ્ગેયે યોત્સ્યે રાજન્કથઞ્ચન। હતે ભીષ્મે તુ યોદ્ધાઽસ્મિ સર્વૈરેવ મહારથૈઃ
હે રાજા, ગંગાપુત્ર જીવતો હોય ત્યાં સુધી હું કદી યુદ્ધ નહીં કરું; પણ ભીષ્મ મરે પછી, હું બધા મહારથીઓ સામે લડીશ.