બાહ્લીકોઽતિરથશ્ચૈવ સમરે ચાનિવર્તનઃ । મમ રાજન્મતો યુદ્ધે શૂરો વૈવસ્વતોપમઃ
બાહ્લીક શ્રેષ્ઠ રથયોધા છે અને યુદ્ધમાં કદી પાછો ન ફરે; રાજા, મારી દૃષ્ટિએ એ યુદ્ધમાં વીર છે અને વૈવસ્વત સમાન છે.
ન હ્યેષ સમરં પ્રાપ્ય નિવર્તેત કથઞ્ચન। યથા સતતગો રાજન્સ હિ હન્યાત્પરાન્રણે
એ ક્યારેય યુદ્ધમાં પહોંચી પાછો ફરતો નથી, રાજા; જેમ સતતગા, એ પણ યુદ્ધમાં દુશ્મનોને સંહારશે.
સેનાપતિર્મહારાજ સત્યવાંસ્તે મહારથઃ । રણેષ્વદ્ભુતકર્મા ચ રથી પરરથારુજઃ
મહારાજા, તારો સેના અધ્યક્ષ સત્યવાન મહાન રથયોધા છે; યુદ્ધમાં અદ્દભુત કાર્યો કરે છે અને દુશ્મનના રથોને તોડી નાખે છે.
એતસ્ય સમરં દૃષ્ટ્વા ન વ્યથાસ્તિ કથઞ્ચન । ઉત્સ્મયન્નુત્પતત્યેષ પરાન્રથપથે સ્થિતાન્
યુદ્ધમાં એને જોઈને ક્યારેય કોઈને ભય રહેતો નથી; એ હસતો હસતો આગળ વધે છે અને દુશ્મનના રથમાર્ગ પર ઊભેલા લોકોને સંહારે છે.
એષ ચારિષુ વિક્રાન્તઃ કર્મ સત્પુરુષોચિતમ્ । કર્તા વિમર્દે સુમહત્ત્વદર્થે પુરુષોત્તમઃ
એ યોધાઓમાં પરાક્રમી છે અને સારા માણસોને શોભે એવા કાર્યો કરે છે; ભયાનક સંઘર્ષમાં તારા માટે મહાન કાર્ય કરશે, પુરુષોત્તમ.
અલમ્બુસો રાક્ષસેન્દ્રઃ ક્રૂરકર્મા મહારથઃ । હનિષ્યતિ પરાન્રાજન્પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્
અલંબુસ, રાક્ષસોના રાજા, ક્રૂર કર્મોવાળો અને મહાન રથયોધા છે; એ જુના વૈર યાદ રાખીને, રાજા, તારા દુશ્મનોને સંહારશે.
એષ રાક્ષસસૈન્યાનં સર્વેષાં રથસત્તમઃ । માયાવી દૃઢવૈરશ્ચ સમરે વિચરિષ્યતિ
આ રાક્ષસ સેના વચ્ચે શ્રેષ્ઠ રથયોધા છે; માયાવાન અને દૃઢ વૈરવાળો, એ યુદ્ધભૂમિમાં ફરશે.
પ્રાગ્જ્યોતિષાધિપો વીરો ભગદત્તઃ પ્રતાપવાન્ । ગજાઙ્કુશધરશ્રેષ્ઠો રથે ચૈવ વિશારદઃ
પ્રાગ્યોતિષનો સ્વામી, વીર ભગદત્ત, પરાક્રમમાં ભરપૂર છે; એ હાથીના અંકુશમાં શ્રેષ્ઠ અને રથયુદ્ધમાં પણ નિપુણ છે.
એતેન યુદ્ધમભવત્પુરા ગાણ્ડીવધન્વનઃ । દિવસાન્સુબહૂન્રાજન્નુભયોર્જયગૃદ્ધિનોઃ
પહેલાંના સમયમાં, રાજા, ગાંડીવધારી અને તેના વિરોધી વચ્ચે વિજયની લાલચમાં ઘણા દિવસો સુધી યુદ્ધ થયું હતું.
તતઃ સખાયં ગાન્ધારે માનયન્પાકશાસનમ્ । અકરોત્સંવિદં તેન પાણ્ડવેન મહાત્મના
પછી મહાન આત્માવાળા પાંડવે મિત્રતાપૂર્વક ગાંધારના રાજાને માન આપ્યો અને તેની સાથે સંમતિ કરી.
એષ યોત્સ્યતિ સઙ્ગ્રામે ગજસ્કન્ધવિશારદઃ । ઐરાવતગતો રાજા દેવાનામિવ વાસવઃ
આ રાજા હાથીની પીઠ પર લડવામાં કુશળ છે. એ એરાવત પર ચઢીને દેવોમાં ઇન્દ્ર જેવો યુદ્ધ કરશે.
અચલો વૃષકશ્ચૈવ સહિતૌ ભ્રાતરાવુભૌ । રથૌ તવ દુરાધર્ષૌ શત્રૂન્વિધ્વંસયિષ્યતઃ
અચલ અને વૃષક — બંને ભાઈઓ — તારા રથસ્વાર છે. એ બંને દુશ્મનોને હરાવવામાં અપરાજેય છે.
બલવન્તૌ નરવ્યાઘ્રૌ દૃઢક્રોધૌ પ્રહારિણૌ। ગાન્ધારમુખ્યૌ તરુણૌ દર્શનીયૌ મહાબલૌ
બલવાન, મનુષ્યોમાં વાઘ જેવા, કડક ક્રોધવાળા, યુદ્ધમાં પારંગત, ગાંધારોમાં મુખ્ય, યુવાન, સુંદર અને મહાબલી છે.
સખા તે દયિતો નિત્યં ય એષ રણકર્કશઃ । ઉત્સાહયતિ રાજંસ્ત્વાં વિગ્રહે પાણ્ડવૈઃ સહ
આ તારો હંમેશાં પ્રિય મિત્ર છે, યુદ્ધમાં કઠોર છે અને પાંડવો સામેના ઝઘડામાં તને હંમેશાં ઉત્સાહ આપે છે.
પરુષઃ કત્થનો નીચઃ કર્ણો વૈકર્તનસ્ત્રવ । મન્ત્રી નેતા ચ બન્ધુશ્ચ માની ચાત્યન્તમુચ્છ્રિતઃ
કર્ણ, વિકર્તનપુત્ર, કઠોર, ડંકો વગાડનાર, નીચ, છતાં તારો સલાહકાર, નેતા, સગો અને અત્યંત ગર્વી છે.
એષ નૈવ રથઃ પૂર્ણો ન ચાપ્યતિરથો રણે । વિયુક્તઃ કવચેનૈષ સહજેન વિચેતનઃ
યુદ્ધમાં એ પૂરતો રથસ્વાર નથી, મહારથી પણ નથી; જન્મજાત કવચ વિના એ ચિંતિત અને અસ્થિર છે.
કુણ્ડલાભ્યાં ચ દિવ્યાભ્યાં વિયુક્તઃ સતતં ઘૃણી । અભિશાપાચ્ચ રામસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય ચ ભાષણાત્
દિવ્ય કુંડળો હંમેશા ગુમાવનાર, દયાળુ, રામના શાપ અને બ્રાહ્મણના શબ્દોથી પીડિત છે.
કરણાનાં વિયોગાચ્ચ તેન મેઽર્થરથો મતઃ। નૈષ ફાલ્ગુનમાસાદ્ય પુનર્જીવન્વિમોક્ષ્યતે
મુખ્ય સાધનો ગુમાવવાને કારણે હું એને અર્ધરથસ્વાર જ માનું છું. એ ફાલ્ગુનને ભેગો થશે ત્યારે જીવતો બચી શકશે નહીં.
તતોઽબ્રવીત્પુનર્દ્રોણઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ। એવમેતદ્યથાઽઽત્થ ત્વં ન મિથ્યાસ્તિ કદાચન
પછી શસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણે ફરી કહ્યું: 'જેમ તું કહ્યું એ સાચું છે; તારા મોઢેથી કદી અસત્ય નીકળતું નથી.'
રણેરણેઽભિમાની ચ વિમુખશ્ચાપિ દૃશ્યતે। ઘૃણી કર્ણઃ પ્રમાદી ચ તેન મેઽર્ધરથો મતઃ
યુદ્ધ પછી યુદ્ધમાં કર્ણ ગર્વી પણ છે અને ઘણીવાર પીઠ ફેરવે છે; એ દયાળુ અને બેધ્યાન છે, તેથી હું એને અર્ધરથસ્વાર જ માનું છું.
એતચ્છ્રુત્વા તુ રાધેયઃ ક્રોધાદુલ્ફાલ્ય લોચને । ઉવાચ ભીષ્મં રાધેયસ્તુદન્વાગ્ભિઃ પ્રતોદવત્
આ સાંભળી, રાધેય કર્ણ ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને ભીષ્મને વાંસણાં જેવી કઠોર વાણીથી જવાબ આપ્યો.
પિતામહ યથેષ્ટં માં વાક્શરૈરુપકૃન્તસિ । અનાગસં સદા દ્વેષાદેવમેવ પદેપદે
પિતામહ, તમે મને મનગમતાં શબ્દોથી હંમેશાં કાપો છો, કારણ વગર સતત દ્વેષ રાખો છો, દરેક પગલે.
મર્ષયામિ ચ તત્સર્વં દુર્યોધનકૃતેન વૈ । ત્વં તું માં માન્યસે મન્દં યથા કાપુરુષં તથા
હું આ બધું દુર્યોધન માટે સહન કરું છું; પણ તમે મને નકામો, કાયર સમાન જ માનો છો.
ભવાનર્ધરથો મહ્યં મતો વૈ નાત્ર સંશયઃ । સર્વસ્ય જગતશ્ચૈવ ગાઙ્ગેયો ન મૃષા વદેત્
મારે તો તમે અર્ધરથસ્વાર જ લાગે છો, તેમાં કોઈ શંકા નથી; અને ગાંગેયો આખા જગતમાં કદી અસત્ય બોલે નહીં.
કુરૂણામહિતો નિત્યં ન ચ રાજાઽવબુધ્યતે । કો હિ નામ સમાનેષુ રાજસૂદારકર્મસુ
એ હંમેશાં કુરુઓનો ભક્ત છે, પણ રાજા એ સમજતો નથી; સમાન વીરતાવાળાઓને કોણ રાજસૂયમાં નાશવા માંગે?
તેજોવધમિમં કુર્યાદ્વિભેદયિષુરાહવે । યથા ત્વં ગુણવિદ્વેષાદપરાગં ચિકીર્ષસિ
યુદ્ધમાં ફૂટ પાડવા ઈચ્છે એવો જ બીજાની મહિમા ઓછી કરવા તત્પર થાય, જેમ તમે ઈર્ષ્યાથી બીજાનું ગુણ ઓછું બતાવા ઈચ્છો છો.
ન હાયનૈર્ન પલિતૈર્ન વિત્તૈર્ન ચ બન્ધુભિઃ । મહારયત્વં સંખ્યાતું શક્યં ક્ષત્રસ્ય કૌરવ
હે કૌરવ, ક્ષત્રિય રાજાની મહાનતા વર્ષોથી, વાળ સફેદ થવાથી, ધનથી કે સંબંધીઓથી કદી માપી શકાય નહીં.
બલજ્યેષ્ઠં સ્મૃતં ક્ષત્રં મન્ત્રજ્યેષ્ઠા દ્વિજાતયઃ । ધનજ્યેષ્ઠાઃ સ્મૃતા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તુ વયસાઽધિકાઃ
શક્તિમાં ક્ષત્રિય શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, સલાહમાં દ્વિજ શ્રેષ્ઠ છે, ધનમાં વૈશ્ય શ્રેષ્ઠ છે અને વયમાં શૂદ્રો આગળ છે.
યથેચ્છકં સ્વયં બ્રૂયા રથાનતિરથાંસ્તથા। કામદ્વેષસમાયુક્તો મોહાત્પ્રકુરુતે ભવાન્
તમે રથીઓ અને અતિરથીઓ વિશે તમારી ઇચ્છા પ્રમાણે બોલો છો, રાગ-દ્વેષથી પ્રેરાઈને, અને મોહવશ એમ જ વર્તો છો.
દુર્યોધન મહાબાહો સાધુ સમ્યગવેક્ષ્યતામ્। ત્યજ્યતાં દુષ્ટભાવોઽયં ભીષ્મઃ કિલ્બિષકૃત્તવ
હે મહાબાહુ દુર્યોધન, બધું યોગ્ય રીતે તપાસો; આ દુષ્ટ ભાવ છોડો—ભીષ્મ હવે તને પાપ તરફ લઈ ગયો છે.