સ ચાપરિમિતપ્રજ્ઞસ્તચ્છ્રુત્વા પાર્થભાષિતમ્ । કિમુક્તવાન્મહેષ્વાસો ભીષ્મઃ પ્રહરતાં વરઃ
અને અપરિમિત બુદ્ધિવાળા, યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મે, પાર્થના શબ્દો સાંભળીને શું કહ્યું?
સૈનાપત્યં ચ સંપ્રાપ્ય કૌરવાણાં ધુરંધરઃ । કિમચેષ્ટત ગાઙ્ગેયો મહાબુદ્ધિપરાક્રમઃ
કૌરવોની સેના વડપણ મળ્યા પછી, મહાન બુદ્ધિ અને પરાક્રમ ધરાવનાર ગંગાપુત્ર ભીષ્મે શું કર્યું?
તતસ્તત્સઞ્જયસ્તસ્મૈ સર્વમેવ ન્યવેદયત્। યથોક્તં કુરુવૃદ્ધેન ભીષ્મેણામિતતેજસા
પછી સંજયે, અમિત તેજવાળા કુરુવૃદ્ધ ભીષ્મે જે રીતે કહ્યું હતું, એ બધું જ એમને જણાવી દીધું.
સૈનાપત્યમનુપ્રાપ્ય ભીષ્મઃ શાન્તનવો નૃપ। દુર્યોધનમુવાચેદં વચનં હર્ષયન્નિવ
સેનાપતિપદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે દુર્યોધનને ખુશી થાય એ રીતે આ શબ્દો કહ્યા.
નમસ્કૃત્ય કુમારાય સેનાન્યે શક્તિપાણયે । અહં સેનાપતિસ્તેઽદ્ય ભવિષ્યામિ ન સંશયઃ
કુમારને વંદન કરીને, શસ્ત્રધારી સેનાપતિને કહ્યું: 'આજે હું નિશ્ચયે તારો સેનાપતિ બનિશ.'
સેનાકર્મણ્યિજ્ઞોઽસ્મિ વ્યૂહેષુ વિવિધેષુ ચ। કર્મ કારયિતું ચૈવ ભૃતાનપ્યભૃતાંસ્તથા
હું સેના સંભાળવાની ફરજ અને વિવિધ વ્યૂહ રચનામાં નિપુણ છું, અને પગારદાર તથા અપગારદાર બંને પ્રકારના યોદ્ધાઓને કામમાં લગાડવામાં પણ કુશળ છું.
યાત્રાયાને ચ યુદ્ધે ચ તથા પ્રશમનેષુ ચ । ભૃશં વેદ મહારાજ યથા વેદ બૃહસ્પતિઃ
યાત્રા, યુદ્ધ અને શાંતિ સ્થાપનામાં પણ, હે મહારાજ, હું બધું સારી રીતે જાણું છું, જેમ બૃહસ્પતિ જાણે છે.
વ્યૂહાનાં ચ સમારમ્ભાન્દૈવગાન્ધર્વમાનુષાન્। તૈરહં મોહયિષ્યામિ પાણ્ડવાન્વ્યેતુ તે જ્વરઃ
દૈવી, ગાંધર્વ અને માનવીય વ્યૂહોની રચનાઓથી હું પાંડવોને ભુલાવી દઈશ; તારા મનની ચિંતા દૂર થવા દે.
સોઽહં યોત્સ્યામિ તત્ત્વેન પાલયંસ્તવ વાહિનીમ્ । યથાવચ્છાસ્ત્રતો રાજન્વ્યેતુ તે માનસો જ્વરઃ
હું સાચા હૃદયથી તારી સેના રક્ષીશ અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે યુદ્ધ કરીશ, હે રાજા; તારી મનની વેદના દૂર થવા દે.
વિદ્યતે મે ન ગાઙ્ગેય ભયં દેવાસુરેષ્વપિ । સમસ્તેષુ મહાબાહો સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
હે મહાબાહુ, હું ગંગાપુત્રને દેવો કે અસુરો વચ્ચે પણ કોઈ ભય નથી; હું તને સાચું કહું છું.
કિં પુનસ્ત્વયિ દુર્ધર્પે સૈનાપત્યે વ્યવસ્થિતે। દ્રોણે ચ પુરુષવ્યાઘ્રે સ્થિતે યુદ્ધાભિનન્દિનિ
પછી જ્યારે તું દૃઢ નિશ્ચયથી સેનાપતિપદે છે અને પુરુષસિંહ દ્રોણ પણ યુદ્ધ માટે તત્પર છે, ત્યારે શું કહેવું?
ભવદ્ર્યાં પુરુષાગ્ર્યાભ્યાં સ્થિતાભ્યાં વિજયો મમ। ન દુર્લભં કુરુશ્રેષ્ઠ દેવરાજ્યમપિ ધ્રુવમ્
તારા અને દ્રોણ જેવા શ્રેષ્ઠ પુરુષો સાથે ઊભા રહીએ, તો હે કુરુશ્રેષ્ઠ, દેવરાજ્ય પણ મેળવવું મુશ્કેલ નથી.
રથસઙ્ખ્યાં તુ કાર્ત્સ્ન્યેન પરેષામાત્મનસ્તથા । તથૈવાતિરથાનાં ચ વેત્તુમિચ્છામિ કૌરવ
પણ, હે કૌરવ, હું બંને પક્ષની રથોની સંખ્યા અને મહારથીઓની ગણતરી વિગતે જાણવા ઇચ્છું છું.
પિતામહો હિ કુશલઃ પરેષામાત્મનસ્તથા । શ્રોતુમિચ્છામ્યહં સર્વૈઃ સહૈભિર્વસુધાધિપૈઃ
કારણ કે પિતામહ બંને પક્ષોની સેનામાં કુશળ છે; હું અને બધા રાજાઓ મળીને એ સાંભળવા માગીએ છીએ.
ગાન્ધારે શ્રૃણુ રાજેન્દ્ર રથસંખ્યાં સ્વકે બલે। યે રથાઃ પૃથિવીપાલ તથૈવાતિરથાશ્ચ યે
હે ગાંધારના રાજા, હવે તારી સેનામાં કેટલા રથો છે અને કેટલા મહારથીઓ છે, એ સંખ્યા સાંભળ.
બહૂનીહ સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ। રથાનાં તવ સેનાયાં યથામુખ્યં તુ મે શ્રુણુ
આ સેનામાં અનેક હજાર, લાખો અને દસ લાખો રથો છે; પણ મુખ્ય રથોની સંખ્યા હું તને કહું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળ.
ભવાનગ્રે રથોદારઃ સહ સર્વૈઃ સહોદરૈઃ । દુઃશાસનપ્રભૃતિભિર્ભ્રાતૃભિઃ શતસંમિતૈઃ
તમે આગળ-આગળ, ભવ્ય રથ પર, તમારા બધા ભાઈઓ સાથે — દુઃશાસન અને બીજા, જે બળમાં સો જેટલા છે — સાથે ઉભા છો.
સર્વે કૃતપ્રહરણાશ્છેદભેદવિશારદાઃ । રથોપસ્થે ગજસ્કન્ધે ગદાપ્રાસાસિચર્મણિ
બધા શસ્ત્રોથી સજ્જ, ભેદક અને તોડફોડમાં કુશળ, રથ પર, હાથીની પીઠ પર, ગદા, ભાલા અને ઢાલ લઈને તૈયાર છે.
સંયન્તારઃ પ્રહર્તારઃ કૃતાસ્ત્રા ભારસાધનાઃ । ઇષ્વસ્ત્રે દ્રોણશિષ્યાશ્ચ કૃપસ્ય ચ શરદ્વતઃ
એ બધા પકડી રાખનારા અને ઘાતક યોદ્ધા છે, શસ્ત્રકલા શીખેલા, ભારે શસ્ત્રો ધારણ કરનારા, અને દ્રોણ, કૃપા તથા શરદ્વતના શિષ્ય છે.
એતે હનિષ્યન્તિ રણે પાઞ્ચાલાન્યુદ્ધદુર્મદાન્ । કૃતકિલ્બિષાઃ પાણ્ડવેયૈર્ધાર્તરાષ્ટ્રા મનસ્વિનઃ
આ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો, જેઓએ પાંડવો સામે અણ્યાય કર્યા છે, યુદ્ધમાં અહંકાર ધરાવતા પાંચાલોને મારશે.
તથાઽહં ભરતશ્રેષ્ઠ સર્વસેનાપતિસ્તવ। શત્રૂન્વિધ્વંસયિષ્યામિ કદર્થીકૃત્ય પાણ્ડવાન્
એ જ રીતે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, હું પણ, તમારા સર્વસેનાપતિ તરીકે, પાંડવોને દબાવીને તમારા દુશ્મનોને સંપૂર્ણ નાશ કરીશ.
ન ત્વાત્મનો ગુણાન્વક્તુમર્હામિ વિદિતોઽસ્મિ તે। કૃતવર્મા ત્વયિરથો ભોજઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ
મારા ગુણોની વાત કરવાની જરૂર નથી, કેમ કે તમે મને સારી રીતે ઓળખો છો; કૃતવર્મા, ભોજ વંશનો શ્રેષ્ઠ યોદ્ધા પણ તમારી સાથે છે.
અર્થસિદ્ધિં તવ રણે કરિષ્યતિ ન સંશયઃ। શસ્ત્રવિદ્ભિરનાધૃષ્યો દૂરપાતી દૃઢાયુધઃ
એ ચોક્કસપણે યુદ્ધમાં તમારો વિજય સુનિશ્ચિત કરશે; શસ્ત્રકલા જાણનારો, અપરાજેય, દૂરથી ઘા મારનાર અને દૃઢ શસ્ત્રધારી છે.
હનિષ્યતિ ચમૂં તેષાં મહેન્દ્રો દાનવાનિવ । મદ્રરાજો મહેષ્વાસઃ શલ્યો મેઽતિરથો મતઃ
એ તમારા દુશ્મનોની સેના એમ નાશ કરશે જેમ મહેન્દ્રે દાનવોનો નાશ કર્યો હતો; મદ્રરાજ શલ્ય પણ મારા માટે મહાન રથીઓમાં ગણાય છે.
સ્પર્ધતે વાસુદેવેન નિત્યં યો વૈ રણેરણે। ભાગિનેયાન્નિજાંસ્ત્યક્ત્વા શલ્યસ્તેઽતિરથો મતઃ। એષ યોત્સ્યતિ સંગ્રામે પાણ્ડવાંશ્ચ મહારથાન્
જે હંમેશા યુદ્ધમાં વાસુદેવ સાથે સ્પર્ધા કરે છે, પોતાના સગાંને છોડીને તમારી તરફ છે, એ શલ્ય મહારથી ગણાય છે; એ પાંડવો અને તેમના મહાન રથીઓ સામે યુદ્ધ કરશે.
સાગરોર્મિસમૈર્બાણૈઃ પ્લાવયન્નિવ શાતવાન્ । ભૂરિશ્રવાઃ કૃતાસ્રશ્ચ તવ ચાપિ હિતઃ સુહૃત્
સમુદ્રની લહેર જેવી તીક્ષ્ણ બાણોથી એ દુશ્મનને ધોઈ નાંખશે; ભૂરિશ્રવાસ, શસ્ત્રકલા જાણનારો અને તમારો સ્નેહી મિત્ર પણ તમારી તરફ છે.
સૌમદત્તિર્મહેષ્વાસો રથયૂથપયૂથપઃ। વલક્ષયમમિત્રાણાં સુમહાન્તં કરિષ્યતિ
સૌમદત્તિ, મહાન ધનુર્ધર અને રથીઓનો નેતા, દુશ્મનો પર ભારે વિનાશ લાવશે.
સિન્ધુરાજો મહારાજ મતો મે દ્વિગુણો રથાઃ। યોત્સ્યતે સમરે રાજન્વિક્રાન્તો રથસત્તમઃ
સિંધી રાજા, હે મહારાજ, મારા માટે બે રથીઓ જેટલો બળવાન છે; એ યુદ્ધમાં શૂરવીરતાથી લડશે અને શ્રેષ્ઠ રથિયો છે.
દ્રૌપદીહરણે રાજન્પરિક્લિષ્ટશ્ચ પાણ્ડવૈઃ । સંસ્મરંસ્તં પરિક્લેશં યોત્સ્યતે પરવીરહા
દ્રૌપદીના અપહરણ વખતે પાંડવો દ્વારા જે દુઃખ મળ્યું હતું, એ યાદ કરીને, એ શૂરવીર દુશ્મન યોદ્ધાઓને મારવા યુદ્ધમાં ઉતરશે.
એતેન હિ તદા રાજંસ્તપ આસ્થાય દારુણમ્ । સુદુર્લભો વરો લબ્ધઃ પાણ્ડવાન્યોદ્ધ્રુમાહવે
ત્યારે, હે રાજા, એણે કઠોર તપ કરીને દુર્લભ વરદાન મેળવ્યું — પાંડવો સામે યુદ્ધ કરવાની શક્તિ.