અતીતકાલે દુર્ભિક્ષે અભ્યેત્ય પુનરાક્ષમમ્। મુનિઃ પારેતિ નદ્યા વૈ નામ ચક્રે તદા પ્રભુઃ
'જ્યારે દુર્ભિક્ષ પસાર થયું, ત્યારે ઋષિ ફરી અક્ષમ પાસે આવ્યા અને ત્યાં નદીના કાંઠે એ પ્રભુએ તેનું નામ પારેતી રાખ્યું.'
મતઙ્ગં યાજયાઞ્ચક્રે યત્ર પ્રીતમનાઃ સ્વયમ્। ત્વં ચ સોમં ભયાદ્યસ્ય ગતઃ પાતું સુરેશ્વર
'ત્યાં, આનંદથી, એણે મતંગને યજ્ઞ કરાવ્યો અને તું, દેવોના રાજા, ભયના કારણે ત્યાં સોમપાન કરવા ગયો.'
ચકારાન્યં ચ લોકં વૈ ક્રુદ્ધો નક્ષત્રસંપદા। પ્રતિશ્રવણપૂર્વાણિ નક્ષત્રાણિ ચકાર યઃ। ગુરુશાપહતસ્યાપિ ત્રિશઙ્કોઃ શરણં દદૌ
ક્રોધમાં, તેણે બીજું જગત બનાવ્યું, જેમાં તારાઓની શોભા હતી; શ્રવણથી શરૂ થતા નક્ષત્રો પણ તેણે રચ્યા અને ગુરુના શાપથી પીડાતા ત્રિશંકુને પણ આશરો આપ્યો.
બ્રહ્મર્ષિશાપં રાજર્ષિઃ કથં મોક્ષ્યતિ કૌશિકઃ। અવમત્ય તદા દેવૈર્યજ્ઞાઙ્ગં તદ્વિનાશિતમ્
બ્રહ્મર્ષિના શાપમાંથી કૌશિક રાજર્ષિ કેવી રીતે મુક્ત થઈ શકે, જ્યારે દેવતાઓએ તેને અવગણીને યજ્ઞનો ભાગ નષ્ટ કરી નાખ્યો હતો?
અન્યાનિ ચ મહાતેજા યજ્ઞાઙ્ગાન્યસૃજત્પ્રભુઃ। નિનાય ચ તદા સ્વર્ગં ત્રિશઙ્કું સ મહાતપાઃ
એ મહાતપસ્વીએ બીજા યજ્ઞાંગો પણ ઊભા કર્યા અને એ સમયે ત્રિશંકુને સ્વર્ગમાં લઈ ગયો.
એતાનિ યસ્ય કર્માણિ તસ્યાહં ભૃશમુદ્વિજે। યથાઽસૌ ન દહેત્ક્રુદ્ધસ્તથાઽઽજ્ઞાપય માં વિભો
જેના આવા કાર્યો છે, એનો મને ખૂબ ભય લાગે છે; હે પ્રભુ, તમે મને એવી રીતે કહો કે એ ક્રોધે મને દાઝી ન નાખે.
તેજસા નિર્દહેલ્લોકાન્કમ્પયેદ્ધરણીં પદા। સંક્ષિપેચ્ચ મહામેરું તૂર્ણમાવર્તયેદ્દિશઃ
એના તેજથી એ આખા લોકને ભસ્મ કરી શકે, પગથી પૃથ્વીને હલાવી શકે, મહામેરુને તરત જ સંકોચી શકે અને દિશાઓને ફેરવી શકે.
તાદૃશં તપસા યુક્તં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્। કથમસ્મદ્વિધા નારી જિતેન્દ્રિયમભિસ્પૃશેત્
એવો તપશ્ચર્યાથી યુક્ત, અગ્નિ જેવો પ્રજ્વલિત અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવનાર, એવા મહાન પુરુષ પાસે મારી જેવી સ્ત્રી કેવી રીતે જઈ શકે?
હુતાશનમુખં દીપ્તં સૂર્યચન્દ્રાક્ષિતારકમ્। કાલજિહ્વં સુરશ્રેષ્ઠ કથમસ્મદ્વિધા સ્પૃશેત્
જેનું મુખ અગ્નિ જેવું તેજસ્વી છે, આંખો સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાઓ જેવી છે, અને જિહ્વા કાળ જેવી છે, એવા દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરુષને મારી જેવી સ્ત્રી કેવી રીતે સ્પર્શી શકે?
યમશ્ચ સોમશ્ચ મહર્ષયશ્ચ સાધ્યા વિશ્વે વાલસ્વિલ્યાશ્ચ સર્વે। એતેઽપિ યસ્યોદ્વિજન્તે પ્રભાવા- ત્તસ્માત્કસ્માન્માદૃશી નોદ્વિજેત
યમ, સોમ, મહર્ષિઓ, સાધ્યદેવો, વિશ્વદેવો અને બધા વાલખિલ્ય પણ જેના પ્રભાવથી ડરે છે, તો મારી જેવી સ્ત્રીને કેમ ડર ન લાગે?
ત્વયૈવમુક્તા ચ કથં સમીપ- મૃષેર્ન ગચ્છેયમહં સુરેન્દ્ર। રક્ષાં ચ મે ચિન્તય દેવરાજ યથા ત્વદર્થં રક્ષિતાઽહં ચરેયમ્
હે દેવરાજ, તમે આમ કહ્યાબાદ હું એ ઋષિ પાસે કેવી રીતે જઈ શકું? મારી રક્ષા માટે વિચાર કરો, જેથી હું તમારી خاطر સુરક્ષિત રહીને કામ કરી શકું.
કામં તુ મે મારુતસ્તત્ર વાસઃ પ્રક્રીડિતાયા વિવૃણોતુ દેવ। ભવેચ્ચ મે મન્મથસ્તત્ર કાર્યે સહાયભૂતસ્તુ તવ પ્રસાદાત્
હે દેવ, મારી ઇચ્છા મુજબ ત્યાં મારી રમણ માટે વાયુદેવ રહેવાનું સ્થાન આપે અને તમારો આશીર્વાદથી કામદેવ પણ એ કાર્યમાં મારું સહાય કરે.
વનાચ્ચ વાયુઃ સુરભિઃ પ્રવાયા- ત્તસ્મિન્કાલે તમૃષિં લોભયન્ત્યાઃ। તથેત્યુક્ત્વા વિહિતે ચૈવ તસ્મિં- સ્તતો યયૌ સાઽઽશ્રમં કૌશિકસ્ય
પછી વનમાંથી સુગંધિત પવન વળવા લાગ્યો, જે એ સમયે ઋષિને લલચાવતો હતો; બધું યોગ્ય રીતે નક્કી થયા પછી, એ કૌશિકના આશ્રમ તરફ ગઈ.
એવમુક્તસ્તયા શક્રઃ સંદિદેશ સદાગતિમ્। પ્રાતિષ્ઠત તદા કાલે મેનકા વાયુના સહ
એવી રીતે તેની વાત સાંભળીને ઇન્દ્રે તેને વારંવાર આવવાની આજ્ઞા આપી; પછી યોગ્ય સમયે મેનકા વાયુ સાથે રવાના થઈ.
અથાપશ્યદ્વરારોહા તપસા દગ્ધકિલ્બિષમ્। મિશ્વામિત્રં તપ્યમાનં મેનકા ભીરુરાશ્રમે
પછી સુંદર અંગવાળી અને મનમાં ડરી ગયેલી મેનકાએ, તપથી પાપ દહાય ગયેલા અને તપમાં લીન એવા વિશ્વામિત્રને આશ્રમમાં જોયા.
અભિવાદ્ય તતઃ સા તં પ્રાક્રીડદૃષિસન્નિધૌ। અપોવાહ ચ વાસોઽસ્યા મારુતઃ શશિસંનિભમ્
પછી તેણે ઋષિને વંદન કર્યું અને એની હાજરીમાં રમવા લાગી; અને પવનએ ચાંદની જેવું એની વસ્ત્ર ઉડીને લઈ ગયું.
સાગચ્છત્ત્વરિતા ભૂમિં વાસસ્તદભિલિપ્સતી। કુત્સયન્તીવ સવ્રીડં મારુતં વરવર્ણિની
એ પછી તે ઝડપથી જમીન પર ગઈ, પોતાનું વસ્ત્ર લેવા માટે, અને લજ્જા સાથે પવનને જાણે ઠપકો આપતી હોય એમ આગળ વધી.
પશ્યતસ્તસ્ય રાજર્ષેરપ્યગ્નિસમતેજસઃ। વિશ્વામિત્રસ્તતસ્તાં તુ વિષમસ્થામનિન્દિતામ્
અગ્નિ સમાન તેજ ધરાવતા એ રાજર્ષિ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, વિશ્વામિત્રે મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી, નિર્દોષ મેનકાને જોયી.
ગૃદ્ધાં વાસસિ સંભ્રાન્તાં મેનકાં મુનિસત્તમઃ। અનિર્દેશ્યવયોરૂપામપશ્યદ્વિવૃતાં તદા
મહાન ઋષિએ વસ્ત્ર માટે આતુર અને ગભરાયેલી, અનિર્દેશ્ય વય અને રૂપવાળી, એવી ખુલ્લી મેનકાને જોયી.
તસ્યા રૂપગુણાન્દૃષ્ટ્વા સ તુ વિપ્રર્ષભસ્તદા। ચકાર ભાવં સંસર્ગે તયા કામવશં ગતઃ
એ સમયે એ મહાન બ્રાહ્મણે મેનકાનું રૂપ અને ગુણ જોઈને, કામના વશ થઈને, એના સંગ માટે મનમાં ઇચ્છા કરી.
ન્યમન્ત્રયત ચાપ્યેનાં સા ચાપ્યૈચ્છદનિન્દિતા। તૌ તત્ર સુચિરં કાલમુભૌ વ્યવહરતાં તદા
તેણે તેને આમંત્રણ આપ્યું અને નિર્દોષ મેનકા પણ તેને ઇચ્છતી હતી; બંને ત્યાં બહુ લાંબા સમય સુધી સાથે રહ્યા.
રમમાણૌ યથાકામં યતૈકદિવસં તથા। `એવં વર્ષસહસ્રાણામતીતં નાન્વચિન્તયત્
બન્ને પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે આનંદ માણતા, જાણે એક જ દિવસ જવો, એમ હજારો વર્ષ વીતી ગયા અને તેમને ખબર પણ ન પડી.
કામક્રોધાવજિતવાન્મુનિર્નિત્યં સમાહિતઃ। ચિરાર્જિતસ્ય તપસઃ ક્ષયં સ કૃતવાન્મુનિઃ
મુનિ હંમેશાં શાંત અને કામ-ક્રોધને જીતનાર હતા, છતાં લાંબા સમયથી કરેલું તપ તેમણે છોડી દીધું.
તપસઃ સંક્ષયાદેવ મુનિર્મોહં સમાવિશત્। મોહાભિભૂતઃ ક્રોધાત્મા ગ્રસન્મૂલફલાન્મુનિઃ
તપ ક્ષીણ થતાં મુનિ મોહમાં આવી ગયા; મોહ અને ક્રોધથી ઘેરાઈને તેઓ મૂળ અને ફળ ખાવા લાગ્યા.
પાદૈર્જલરવં કૃત્વા અન્તર્દ્વીપે કુટીં ગતઃ। મેનકા ગન્તુકામા તુ શુશ્રાવ જલનિસ્વનમ્
પગથી પાણીમાં અવાજ કરતા, તેઓ દ્વીપની અંદર પોતાની ઝૂંપડીમાં ગયા; મેનકા જવા માંગતી હતી ત્યારે તેને પાણીનો અવાજ સંભળાયો.
તપસા દીપ્તવીર્યોઽસાવાકાશાદેતિ યાતિ ચ। અદ્ય સંજ્ઞાં વિજાનામિ યયાઽદ્ય તપસઃ ક્ષયઃ
તપથી તેજસ્વી થયેલી તેની શક્તિ આકાશમાં આવતી-જતી રહે છે; આજે મને એ નિશાની સમજાઈ કે તેનું તપ હવે પૂરૂં થયું છે.
ગન્તું ન યુક્તમિત્યુક્ત્વા ઋતુસ્નાતાથ મેનકા। કામરાગાભિભૂતસ્ય મુનેઃ પાર્સ્વં જગામ હ
'હવે જવું યોગ્ય નથી' એમ કહી મેનકાએ ઋતુસ્નાન કર્યા પછી, કામ અને રાગથી ઘેરાયેલા મુનિ પાસે ગઈ.
જનયામાસ સ મુનિર્મેનકાયાં શકુન્તલામ્। પ્રસ્થે હિમવતો રમ્યે માલિનીમભિતો નદીમ્
એ મુનિએ મેનકામાં શકુન્તળાનું જન્મ આપ્યું, હિમવંતના સુંદર ઢોળાણે, માલિની નદીની નજીક.
દેવગર્ભોપમાં બાલાં સર્વાભરણભૂષિતામ્। શયાનાં શયને રમ્યે મેનકા વાક્યમબ્રવીત્
દેવકન્યાની જેમ સુંદર, સર્વાંગે આભૂષણોથી શોભાયમાન એ બાળા સુંદર શય્યામાં સુતી હતી; ત્યારે મેનકાએ તેને કહ્યું.
મહર્ષેરુગ્રતપસસ્તેજસ્ત્વમસિ ભામિનિ। તસ્માત્સ્વર્ગં ગમિષ્યામિ દેવકાર્યાર્થમાગતા
'હે તેજસ્વિ, તું મહર્ષિનું તપથી પ્રાપ્ત તેજ ધરાવે છે; હવે હું સ્વર્ગે જઈશ, કેમ કે હું દેવકાર્ય માટે અહીં આવી હતી.'