કો હ્યસ્તિ જીવિતાકાઙ્ક્ષી પ્રાપ્યેમમરિમર્દનમ્ । ગજો વાજી રથો વાપિ પુનઃ સ્વસ્તિ ગૃહાન્વ્રજેત્
જેને જીવવાનો ઈચ્છા હોય અને આ શત્રુવિનાશકનો સામનો કર્યો હોય, એ હાથી, ઘોડો કે રથ પર બેઠો હોય, તો પણ સુરક્ષિત ઘરે પાછો જઈ શકે એમ નથી.
કથમાભ્યામભિધ્યાતઃ સંસૃષ્ટો દારુણેન વા । રણે જીવન્વિમુચ્યેત પદા ભૂમિમુપસ્પૃશન્
યુદ્ધમાં અમારા બંનેના પ્રહારો કે ભયાનક શક્તિનો સામનો કરનાર, પગથી જમીન સ્પર્શી, જીવતો બચી શકે એ કેવી રીતે શક્ય છે?
કિં દુર્દુરઃ કૂપશયો યથેમાં ન બુધ્યમે રાજચમૂં સમેતામ્। દુરાધરષાં દેવચમૂપ્રકાશાં ગુપ્તાં નરેન્દ્રૈસ્ત્રિદશૈરિવ દ્યામ્
તને કેમ સમજાતું નથી કે રાજાઓની આ ભેગી થયેલી સેના દમન કરવી અઘરી છે, દેવોની સેના જેવો તેજ ધરાવે છે અને રાજાઓએ રક્ષાયેલ છે, જાણે અમરોએ સ્વર્ગની રક્ષા કરી હોય? શું તું ઊંડા કૂવામાં સૂઈ રહ્યો છે?
પ્રાચ્યૈઃ પ્રતીચ્યૈરથ દાક્ષિણાત્યૈ- રુદીચ્યકામ્ભોજશકૈઃ ખશૈશ્ચ। સાલ્વૈઃ સમત્સ્યૈઃ કુરુમુખ્યદેશ્યૈ- ર્મ્લેચ્છૈઃ પુલિન્દૈર્દ્રવિડાન્ધ્રકાઞ્ચ્યૈઃ
પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ, ઉત્તરના લોકો, કામ્બોજ, શક, ખશ, સાળ્વ, મત્સ્ય, મુખ્ય કુરુ, મ્લેચ્છ, પુલિન્દ, દ્રવિડ, આંધ્ર અને કાંચી લોકો સાથે—
નાનાજનૌઘં યુધિ સંપ્રવૃદ્ધં નાઙ્ગં યથા વેગમપારકણીયમ્। માં ચ સ્થિતં નાગબલસ્ય મધ્યે યુયુત્સમે મન્દ કિમલ્પબુદ્ધે
યુદ્ધમાં વધતી વિવિધ જાતિઓની આ ભીડ, વહેતી નદી જેવી, પાર કરવી અશક્ય છે; અને હું, હાથી સેનાની વચ્ચે ઊભો, યુદ્ધ માટે તત્પર છું—એમાં તું શું જોઈ રહ્યો છે, ઓ અલ્પબુદ્ધિ?
ઇત્યેવમુક્ત્વા રાજાનં ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્। અભ્યવૃત્ય પુનર્જિષ્ણુમુલૂકઃ પ્રત્યભાષત
આ રીતે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર રાજાને કહી, ઉલૂક ફરીથી જિષ્ણુ તરફ વળીને બોલ્યો.
અકત્થમાનો યુધ્યસ્વ કત્થેસેઽર્જુન કિં બહુ। પર્યાયાત્સિદ્ધિરેસ્ય નૈતત્સિધ્યતિ કત્થનાત્
અર્જુન, વધા બોલ્યા વિના યુદ્ધ કર; એટલું બધું કેમ બોલે છે? સફળતા તો પ્રયત્નથી મળે છે, ફક્ત ગર્વથી નહીં.
યદીદં કત્થનાલ્લોકે સિધ્યેત્કર્મ ધનઞ્જય । સર્વે ભવેયુઃ સિદ્ધાર્થાઃ કત્થને કો હિ દુર્ગતઃ
ધનંજય, જો દુનિયામાં ફક્ત ગર્વથી કામ પૂરું થઈ જાય તો બધાને સફળતા મળી જાય—કેમ કે ગર્વમાં તો કોઈ ગરીબ નથી.
જાનામિ તે વાસુદેવં સહાયં જાનામિ તે ગાણ્ડિવં તાલમાત્રમ્। જાનામ્યેતત્ત્વાદૃશો નાસ્તિ યોદ્ધા જાનાનસ્તે રાજ્યમેતદ્ધરામિ
મને ખબર છે કે તારો સહયોગી વાસુદેવ છે; તારો ગાંડીવ ધનુષ્ય પણ જાણું છું; તારા જેવો યુદ્ધમાં કોઈ નથી, એ પણ જાણું છું; આ બધું જાણીને જ હું તારા માટે આ રાજ્ય રાખું છું.
ન તુ પર્યાયધર્મેણ રાજ્યં પ્રાપ્નોતિ માનુષઃ । મનસૈવાનુકૂલાનિ વિધાતા કુરુતે વશે
પણ ફક્ત પરંપરાગત નિયમોથી માનવને રાજ્ય મળતું નથી; સર્જનહાર મનગમતાં લાભ પોતાની ઈચ્છાથી આપે છે.
ત્રયોદશ સમા ભુક્તં રાજ્યં વિલપતસ્તવ । ભૂયશ્ચૈવ પ્રશાસિષ્યે નિહત્ય ત્વાં સબાન્ધવમ્
તમે ત્રેવીસ વર્ષ રાજ્ય ભોગવ્યું અને દુઃખ વ્યક્ત કર્યું; હવે ફરીથી હું તને અને તારા સગાંને મારીને રાજ્ય કરીશ.
ક્વ તદા ગાણ્ડિવં તેઽભૂદ્યત્ત્વં દાસપણૈર્જિતઃ। ક્વ તદા ભીમસેનસ્ય બલમાસીચ્ચ ફાલ્ગુના
તારે જ્યારે પાંસામાં હાર્યા અને દાસ બન્યા ત્યારે તું તારો ગાંડીવ કયાં હતો? અને ફાલ્ગુન, ત્યારે ભીમસેનનું બળ કયાં હતું?
સગદાદ્ભીમસેનાદ્વા પાર્થાદ્વાપિ સગાણ્ડિવાત્ । ન વૈ મોક્ષસ્તદા વોભૂદ્વિના કૃષ્ણામનિન્દિતામ્
તે સમયે ભીમસેનના ગદા કે પાર્થના ગાંડીવથી પણ કોઈ બચી શક્યો નહીં—માત્ર નિર્દોષ કૃષ્ણા સિવાય.
સા વો દાસ્યે સમાપન્નાન્મોચયામાસ પાર્ષતી । અમાનુષ્યં સમાપન્નાન્દાસકર્મણ્યવસ્થિતાન્
પાર્ષતી દ્રૌપદી એ જ હતી, જેણે તમને દાસ્યમાં પડેલા, અમાનવીય સ્થિતિમાં, દાસનું કામ કરતા, ત્યાંથી મુક્ત કર્યા.
અવોચં યત્ષણ્ડતિલાનહં વસ્તથ્યમેવ તત્ । ધૃતા હિ વેણી પાર્થેન વિરાટનગરે તદા
હું જે કઠણ અને તલ વિશે કહ્યું હતું, એ બધું સાચું છે; કેમ કે એ સમયે વિરાટનગરમાં પાર્થ વળી વેણી જ બાંધતો હતો.
સૂદકર્મણિ ચ શ્રાન્તં વિરાટસ્ય મહાનસે । ભીમસેનેન કૌન્તેય યચ્ચ તન્મમ પૌરુષમ્
કુંતીપુત્ર, વિરાટના રસોડામાં ભીમસેન રસોઈનું કામ કરીને થાકી ગયો ત્યારે મેં જે બળ બતાવ્યું, એ પણ મારું જ છે.
એવમેતત્સદાં દણ્ડં ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયે દધુઃ । વેણીં કૃત્વા ષણ્ડવેષઃ કન્યાં નર્તિતવાનસિ
એ રીતે કશ્યપણે કશ્યપને સજા આપવી એ કશ્યપોની રીત રહી છે; તું વેણી બાંધી, શણ્ડનો વેશ ધારણ કર્યો અને કન્યાની જેમ નૃત્ય પણ કર્યું.
ન ભયાદ્વાસુદેવસ્ય ન ચાપિ તવ ફાલ્ગુન । રાજ્યં પ્રતિપ્રદાકસ્યામિ યુદ્ધ્યસ્વ સહકેશવઃ
ન તો વાસુદેવના ડરથી, ન તો તારા ડરથી, ફાલ્ગુન, હું રાજ્ય પાછું આપીશ નહિ; જો ઇચ્છા હોય તો કૃષ્ણ સાથે મળીને યુદ્ધ કર.
ન માયા હીન્દ્રજાલં વા કુહકા વાપિ ભીષણા । આત્તશસ્ત્રસ્ય મે યુદ્ધે વહન્તિ પ્રતિગર્જનાઃ
મારો શસ્ત્ર હાથમાં હોય ત્યારે મારી ગર્જના સામે કોઈ માયા, ઇન્દ્રજાલ કે ભયાનક જાદુ ટકી શકતું નથી.
વાસુદેવસહસ્રં વા ફાલ્ગુનાનાં શતાનિ વા। આસાદ્ય મામમોઘેષું દ્રવિષ્યન્તિ દિશો દશઃ
હજારો વાસુદેવો કે સૈંકડો ફાલ્ગુનો પણ સામે આવે તો પણ, મારા અચૂક બાણો સામે તેઓ દસેય દિશામાં ભાગી જશે.
સંયુગં ગચ્છ ભૂષ્મેણ ભિન્ધિ વા શિરસા ગિરિમ્। તરેમં વા મહાગાધં સૌમદત્તિતિમિઙ્ગિલમ્
ભીષ્મ સાથે યુદ્ધ કર, કે તારા માથાથી પર્વત તોડી નાખ, અથવા આ ઊંડા સાગરને, એટલે સૌમદત્તિ નામના મહાવડને પાર કરી બતાવ.
શારદ્વતમહામીનં વિવિંશતિમહોરગમ્ । બૃહદ્બલમહોદ્વેલં સૌમદત્તિકતિમિઙ્ગિતમ્
શારદ્વત જેવો મહામાછલી, વિવિંશતિ જેવો મહાનાગ, બૃહદ્બલ જેવો મહાતરંગ અને સૌમદત્તિ જેવો વડ, એ બધાને તું જીતીને બતાવ.
ભીષ્મવેગમપર્યન્તં દ્રોણગ્રાહદુરાસદમ્। કર્ણશલ્યઝષાવર્તં કામ્ભોજબડબાસુખમ્
ભીષ્મની અપર્યાપ્ત ગતિ, દ્રોણ જેવો ભયાનક ઘાયલ, કર્ણ અને શલ્ય જેવો ભયાનક ઘોળ, અને કામ્બોજો જેવો દહકતો અગ્નિ—આ બધાનો સામનો કર.
દુઃશાસનૌઘં શલશલ્યમત્સ્યં સુષેણચિત્રાયુધનાગનક્રમ્। જયદ્રથાદ્રિં પુરુમિત્રગાધં દુર્મર્ષણોદં શકુનિપ્રપાતમ્
દુઃશાસન જેવી લહેર, શલ અને શલ્ય જેવા માછલા, સુષેણ, ચિત્રાયુધ અને નાગનકર જેવા સાપ, જયદ્રથ જેવો પર્વત, પુરુમિત્ર જેવો ઊંડો પાણી, દુર્મર્ષણ જેવો ભયાનક પ્રવાહ અને શકુની જેવો અંધકુંડ—આ બધું તને ભોગવવું પડશે.
શસ્ત્રૌઘમક્ષય્યમતિપ્રવૃદ્ધં યદાવગાહ્ય શ્રમનષ્ટચેતાઃ। ભવિષ્યસિ ત્વં હતસર્વબાન્ધવ- સ્તદા મનસ્તે પરિતાપમેષ્યતિ
જ્યારે તું એ અખૂટ અને સતત વધતા શસ્ત્રોના વહેણમાં ડૂબીશ, થાકી જઈશ અને તારા બધા સગાં મરી જશે, ત્યારે તારા મનમાં ઘેરો દુઃખ છવાઈ જશે.
તદા મનસ્તે ત્રિદિવાદિવાશુચે- ર્નિવર્તિતા પાર્થ મહીપ્રશાસનાત્। પ્રશામ્ય રાજ્યં હિ સુદુર્લભં ત્વયા બુભૂષિતઃ સ્વર્ગ ઇવાતપસ્વિના
પાર્થ, ત્યારે તારો મન રાજસત્તા પરથી પાછું વળી જશે, જેમ આત્મા સ્વર્ગમાંથી પાછો વળી જાય છે; શાંત થા, કેમ કે જે રાજ્ય તું ઇચ્છે છે, એ તને મળવું એટલું જ મુશ્કેલ છે, જેટલું તપ વગર સ્વર્ગ મેળવવું.
ઉલૂકસ્ત્વર્જુનં ભૂયો યથોક્તં વાક્યમબ્રવીત્। આશીવિષમિવ ક્રુદ્ધં તુદન્વાક્યશલાકયા
પછી ઉલૂકાએ ફરીથી, જેમ કહેવામાં આવ્યું હતું એમ, અર્જુનને કઠોર શબ્દોથી ડંખ માર્યા જેમ ગુસ્સે ભરેલા સાપની જેમ બોલ્યો.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રુષિતાઃ પાણ્ડવા ભૃશમ્ । પ્રાગેવ ભૃશસંક્રુદ્ધાઃ કૈતવ્યેનાપિ ધર્ષિતાઃ
એના એ વચન સાંભળી પાંડવો ખૂબ ગુસ્સે થઈ ગયા; તેઓ પહેલેથી જ દુશ્મનના પુત્રે અપમાનિત થઈને ક્રોધમાં હતા.
આસનેષૂદતિષ્ઠન્ત બાહૂંશ્ચૈવ પ્રચિક્ષિપુઃ। આશીવિષા ઇવ ક્રુદ્ધા વીક્ષાઞ્ચક્રુઃ પરસ્પરમ્
તેઓ બેઠેલા બેઠેલા ઊભા થઈ ગયા અને હાથ ઉંચા કરીને લહેરાવ્યા; ગુસ્સે ભરેલા સાપની જેમ એકબીજાને તાકતા રહ્યા.
અવાક્છિરા ભીમસેનઃ સમુદૈક્ષત કૈતવમ્। નેત્રાભ્યાં લોહિતાન્તાભ્યામાશીવિષ ઇવ શ્વસન્
ભીમસેનએ માથું નીચે કરીને, લાલ લાલ આંખોથી દુશ્મનના પુત્રને ગુસ્સે ભરેલા સાપની જેમ તાક્યો અને જોરથી શ્વાસ લીધો.