શ્રૂયતે હિ પુરા ગીતઃ શ્લોકોઽયં ભરતર્ષભ । પ્રહ્લાદેનાથ ભદ્રં તે હૃતે રાજ્યે તુ દૈવતૈઃ
હે ભરતવંશી, પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે પ્રહલાદનું રાજ્ય દેવતાઓએ લઈ લીધું, ત્યારે પ્રહલાદે આ શ્લોક ગાયો હતો—એવું સાંભળવામાં આવે છે. ભગવાન તારો કલ્યાણ કરે.
યસ્ય ધર્મધ્વજો નિત્યં સુરા ધ્વજ ઇવોચ્છ્રિતઃ। પ્રચ્છન્નાનિ ચ પાપાનિ બૈડાલં નામ તદ્બ્રતમ્
જેનું ધર્મનું ધ્વજ હંમેશા ઊંચું ફરે છે, પણ અંદરખાને પાપ છુપાયેલી હોય—એવું વર્તન બિલાડીના વ્રત જેવું કહેવાય છે.
અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ આખ્યાનમિદમુત્તમમ્ । કથિતં નારદેનેહ પિતુર્મમ નરાધિપ
હવે હું તને એ ઉત્તમ કથા કહું છું, જે નારદજીએ અહીં મારા પિતાશ્રીને કહેલી હતી, હે રાજા.
માર્જારઃ કિલ દુષ્ટાત્મા નિશ્ચેષ્ટઃ સર્વકર્મસુ। ઊર્ધ્વબાહુઃ સ્થિતો રાજન્ ગઙ્ગાતીર કદાચન
એક વખત, ગંગાના કિનારે એક દુષ્ટ સ્વભાવની બિલાડી, બધાં કામોમાં નિષ્ક્રિય રહી, હાથ ઊંચા કરીને ઊભી રહી હતી, હે રાજન.
સ વૈ કૃત્વા મનઃશુદ્ધિં પ્રત્યયાર્થં શરીરિણામ્ । કરોમિ ધર્મમિત્યાહ સર્વાનેવ શરીરિણઃ
એ બિલાડીએ મન શુદ્ધ કરીને, જીવજંતુઓનો વિશ્વાસ મેળવવા માટે બધાને કહ્યું—'હું ધર્મનું પાલન કરું છું.'
તસ્ય કાલેન મહતા વિસ્ત્રમ્યં જગ્મુરણ્ડજાઃ। સમેત્ય ચ પ્રશંસન્તિ માર્જારં તં વિશાંપતે
સમય જતાં ત્યાં અનેક પક્ષીઓ ભેગા થયા અને બધા મળીને એ બિલાડીની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા, હે પ્રજાપતિ.
પૂજ્યમાનસ્તુ તૈઃ સર્વૈઃ પક્ષિભિઃ પક્ષિભોજનઃ। આત્મકાર્યં કૃતં મેને ચાર્યાયાશ્ચ કૃતં ફલમ્
બધા પક્ષીઓએ એ બિલાડીને માન આપ્યો, અને એ પક્ષી ખાવાવાળી બિલાડી માની ગઈ કે પોતાનું કામ અને વ્રતનું ફળ બંને મળી ગયું.
અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય તં દેશં મૂષિકા યયુઃ। દદૃશુસ્તં ચ તે તત્ર ધાર્મિકં વ્રતચારિણમ્
પછી લાંબા સમય પછી, એ જગ્યાએ ઉંદરો આવ્યા અને ત્યાં એ ધર્મનિષ્ઠ અને વ્રતવાળી બિલાડી જોઈ.
કાર્યેણ મહતા યુક્તં દમ્ભયુક્તેન ભારત । તેષાં મતિરિયં રાજન્નાસીત્તત્ર વિનિશ્ચયે
એ બિલાડી મોટું કામ કરતી હોય એમ દેખાતી, પણ અંદરથી કપટથી ભરેલી હતી—એવું ઉંદરોએ વિચાર્યું, હે ભરતવંશી.
બહુમિત્રા વયં સર્વે તેષાં નો માતુલો હ્યયમ્ । રક્ષાં કરોતુ સતતં વૃદ્ધબાલસ્ય સર્વશઃ
'અમે બધા એકબીજાના સારા મિત્ર છીએ અને એ તો આપણો મામા છે; એ જ આપણાં બધાના, નાના-મોટાના, હંમેશા રક્ષણ કરે.'
ઉપગમ્ય તુ તે સર્વે બિડાલમિદમબ્રુવન્ । ભવત્પ્રસાદાદિચ્છામશ્ચર્તું ચૈવ યથાસુખમ્
પછી બધા ઉંદરો એ બિલાડી પાસે ગયા અને કહ્યું—'તમારી કૃપાથી અમે આનંદથી જ્યાં ઇચ્છીએ ત્યાં ફરવા માંગીએ છીએ.'
ભવાન્નો ગતિરવ્યગ્રા ભવાન્નઃ પરમઃ સુહૃત્। તે વયં સહિતાઃ સર્વે ભવન્તં શરણં ગતાઃ
'તમે અમારો નિર્ભય આશરો છો, તમે અમારો સર્વોત્તમ મિત્ર છો; એટલે અમે બધા મળીને તમારો આશરો લીધો છે.'
ભવાન્ધર્મપરો નિત્યં ભવાન્ધર્મે વ્યવસ્થિતઃ। સ નો રક્ષ મહાપ્રજ્ઞ ત્રિદશાનિવ વજ્રભૃત્
'તમે હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર છો, ધર્મને પાળો છો; મહાપંડિત, અમારું રક્ષણ કરો—જેમ ઇન્દ્ર દેવતાઓનું કરે છે.'
એવમુક્તસ્તુ તૈઃ સર્વૈર્મૂષિકૈઃ સ વિશાંપતે। પ્રત્યુવાચ તતઃ સર્વાન્મૂષિકાન્મૂષિકાન્તકૃત્
બધા ઉંદરોએ આવું કહ્યું ત્યારે, હે પ્રજાપતિ, ઉંદરખોર બિલાડીએ પછી બધાં ઉંદરોએ જવાબ આપ્યો.
દ્વયોર્યોગં ન પશ્યામિ તપસો રક્ષણસ્ય ચ। અવશ્યં તુ મયા કાર્યં વચનં ભવતાં હિતમ્
'મારે તપ અને રક્ષણ બંને એકસાથે કેવી રીતે થાય એ સમજાતું નથી; પણ તમારું કલ્યાણ થાય એ માટે હું જરૂર કંઈક કહિશ.'
યુષ્માભિરપિ કર્તવ્યં વચનં મમ નિત્યશઃ। તપસાસ્મિ પરિશ્રાન્તો દૃઢં નિયમામાસ્થિતઃ
'તમારે પણ હંમેશા મારી વાત માનવી પડશે; હું તપસ્યા કરીને થાકી ગયો છું અને નિયમમાં મજબૂત છું.'
ન ચાપિ ગમને શક્તિં કાંચિત્પશ્યામિ ચિન્તયન્। સોસ્મિ નેયઃ સદા તાતા નદીકૂલમિતઃપરમ્
'હવે વિચારું છું તો ચાલવાની શક્તિ પણ મારી પાસે રહી નથી; એટલે મિત્રો, મને હંમેશા નદીના કિનારે લઈ જવું પડશે.'
તથેતિ તં પ્રતિજ્ઞાય મૂષિકા ભરતર્ષભ । વૃદ્ધબાલમથો સર્વં માર્જારાય ન્યવેદયન્
હે ભરતવંશી, ઉંદરોએ આ વાત માની લીધી અને પછી નાના-મોટા બધાએ બિલાડીને આ વાત કહી દીધી.
તતઃ સ પાપો દુષ્ટાત્મા મૂષિકાનથ ભક્ષયન્। પીવરશ્ચ સુવર્ણશ્ચ દૃઢબન્ધશ્ચ જાયતે
પછી એ પાપી, દુષ્ટ મનવાળો બિલાડી, ઉંદર ભક્ષી ભક્ષી, મોટો અને પોળો થઈ જાય છે, અને મજબૂત રીતે બંધાઈ જાય છે.
મૂષિકાણાં ગણશ્ચાત્ર ભૃશં સંક્ષીયતેઽથ સઃ। માર્જારો વર્ધતે ચાપિ તેજોબલસમન્વિતઃ
ત્યાં ઉંદરનો જૂથ બહુ ઓછો થઈ જાય છે, જ્યારે એ બિલાડી તેજ અને બળથી ભરાઈ વધે છે.
તતસ્તે મૂષિકાઃ સર્વે સમેત્યાન્યોન્યમબ્રુવન્ । માતુલો વર્ધતે નિત્યં વયં ક્ષીયામહે ભૃશમ્
પછી બધા ઉંદરો ભેગા મળીને એકબીજાને કહ્યું: 'અમારો મામા રોજે રોજ વધારે મજબૂત થાય છે અને આપણે બહુ ઓછા થઈ ગયા છીએ.'
તતઃ પ્રાજ્ઞતમઃ કશ્ચિડ્ડિણ્ડિકો નામ મૂષિકઃ। અબ્રવીદ્વચનં રાજન્મૂષિકાણાં મહાગણમ્
પછી એમાં સૌથી બુદ્ધિશાળી, ડિંડિકા નામનો ઉંદર, રાજા, બધા ઉંદરોએ ભેગા થયા ત્યારે એમને કહ્યું.
ગચ્છતાં વો નદીતીરં સહિતાનાં વિશેષતઃ। પૃષ્ઠતોઽહં ગમિષ્યામિ સહૈવ માતુલેન તુ
'ચાલો આપણે બધા ખાસ કરીને એકસાથે નદીના કાંઠે જઈએ; હું પાછળથી, મામા સાથે જ જઈશ.'
સાધુ સાધ્વિતિ તે સર્વે પૂજયાઞ્ચક્રિરે તદા। ચક્રુશ્ચૈવ યથાન્યાયં ડિણ્ડિકસ્ય વચોઽર્થવત્
બધાએ એ વાતને સારું કહી પ્રશંસા કરી, 'સાચું કહ્યું, સાચું કહ્યું' એમ કહ્યું અને ડિંડિકાની વાત પ્રમાણે યોગ્ય રીતે કાર્ય કર્યું.
અવિજ્ઞાનાત્તતઃ સોઽથ ડિણ્ડિકં હ્યુપભુક્તવાન્। તતસ્તે સહિતાઃ સર્વે મન્ત્રયામાસુરઞ્જસા
પણ અજ્ઞાનતાથી એ બિલાડી એ પછી ડિંડિકાને ખાઈ ગઈ; તો બધા ઉંદરોએ તરત જ ભેગા મળીને ચર્ચા કરી.
તત્ર વૃદ્ધતમઃ કશ્ચિત્કોલિકો નામ મૂષિકઃ । અબ્રવીદ્વચનં રાજઞ્જ્ઞાતિમધ્યે યથાતથમ્
ત્યાં સૌથી વૃદ્ધ, કોલિકા નામનો ઉંદર, રાજા, સગાં વચ્ચે સાચી વાત કહી.
ન માતુલો ધર્મકામશ્છદ્મમાત્રં કૃતા શિખા। ન મૂલફલભક્ષસ્ય વિષ્ઠા ભવતિ લોમશા
'મામાને ધર્મની ઈચ્છા નથી; એની શિખા ફક્ત દેખાડા માટે છે. જે મૂળ અને ફળ ખાય છે, એની બરડી વાળવાળી હોતી નથી.'
અસ્ય ગાત્રાણિ વર્ધન્તે ગણશ્ચ પરિહીયતે । અદ્ય સપ્તાષ્ટદિવસાન્ડિણ્ડિકોપિ ન દૃશ્યતે
એના શરીરનો કદ વધે છે અને આપણો જૂથ ઘટે છે; આજે સાત-આઠ દિવસ થઈ ગયા, ડિંડિકા પણ દેખાતો નથી.
એતચ્છ્રુત્વા વચઃ સર્વે મૂષિકા વિપ્રદુદ્રુવુઃ। બિડાલોપિ સ દુષ્ટાત્મા જગામૈવ યથાગતમ્
આ વાત સાંભળી બધા ઉંદરો અલગ અલગ દિશામાં ભાગી ગયા; અને એ દુષ્ટ મનવાળો બિલાડી પણ જેમ આવ્યો હતો તેમ પાછો ગયો.
તથા ત્વમપિ દુષ્ટાત્મન્બૈડાલં વ્રતમાસ્થિતઃ। ચરસિ જ્ઞાતિષુ સદા બિડાલોમૂષિકેષ્વિવ
એજ રીતે, તું પણ દુષ્ટ મનવાળો, બિલાડી જેવું વર્તન ધારણ કરીને, હંમેશા પોતાના સગાંમાં બિલાડી અને ઉંદર જેવા વર્તે છે.