આરક્ષસ્ય વિધિં કૃત્વા યોધાનાં તત્ર ભારત । કર્ણં દુઃશાસનં ચૈવ શકુનિં ચાપિ સૌબલમ્
ત્યાં યુદ્ધમાં લડવાવાળાઓની સુરક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરી, અને કર્ણ, દુઃશાસન અને સૌબલપુત્ર શકુનિ ને જવાબદાર બનાવ્યા.
આનાય્ય નૃપતિસ્તત્ર મન્ત્રયામાસ ભારત। તત્ર દુર્યોધનો રાજા કર્ણેન સહ ભારત
પછી રાજાએ બધાને બોલાવીને મંત્રણા કરી; ત્યાં દુર્યોધન અને કર્ણે સાથે મળીને ચર્ચા કરી.
સૌબલેન ચ રાજેન્દ્ર મન્ત્રયિત્વા નરર્ષભ । આહૂયોપહ્વરે રાજન્નુલૂકમિદમબ્રવીત્
પછી રાજાએ સૌબલપુત્ર સાથે મંત્રણા કરીને, એકાંતમાં ઉલૂકાને બોલાવીને એને કહ્યું.
ઉલૂક ગચ્છ કૈતવ્ય પાણ્ડવાન્સહસોમકાન્। ગત્વા મમ વચો બ્રૂહિ વાસુદેવસ્ય શ્રૃણ્વતઃ
ઉલૂક, તું કૌટિલ્યપૂત્ર, પાંડવો અને સોમકો પાસે જઈ, વાસુદેવની હાજરીમાં મારા શબ્દો એમને કહેજે.
ઇદં તત્સમનુપ્રાપ્તં વર્ષપૂગાભિચિન્તિતમ્ । પાણ્ડવાનાં કુરૂણાં ચ યુદ્ધં લોકભયઙ્કરમ્
પાંડવો અને કૌરવો માટે વર્ષો સુધી વિચારેલું અને જગતને ભય પેદા કરનારું યુદ્ધ હવે આવી પહોંચ્યું છે.
યદેતત્કત્થનાવાક્યં સઞ્જયો મહદબ્રવીત્। વાસુદેવસહાયસ્ય ગર્જતઃ સાનુજસ્ય તે
સંજયએ જે ઘમંડભર્યું વચન કહ્યું, તું અને વાસુદેવ તથા તારા ભાઈઓ સાથે જે ધમકી આપી છે, એ બધું યાદ રાખ.
મધ્યે કરૂણાં કૌન્તેય તસ્ય કાલોયમાગતઃ । યથાવત્સંપ્રતિજ્ઞાતં તત્સર્વં ક્રિયતામિતિ
કુંતીપુત્ર, કૌરવોની વચ્ચે, જે જે વચન આપ્યા હતા એ બધું હવે સાચું કરવાની ઘડી આવી છે.
જ્યેષ્ઠં તથૈવ કૌન્તેયં બ્રૂયાસ્ત્યં વચનાન્મમ
એ જ રીતે, મારા શબ્દો કુંતીના જ્યેષ્ઠ પુત્ર સુધી પહોંચાડજે.
ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ સર્વૈઃ સોમકૈશ્ચ સકેકયૈઃ। કથં વા ધાર્મિકો ભૂત્વા ત્વમધર્મે મનઃ કૃથાઃ। ય ઇચ્છસિ જગત્સર્વં નશ્યમાનં નૃશંસવત્
તારા બધા ભાઈઓ, સોમકો અને કૈકયો સાથે રહીને, તું પોતે ધર્મી કહેવાય છે, તો પછી અધર્મમાં મન કેમ લગાવ્યું છે? તું આખું જગત નાશ પામે એવી ઇચ્છા કેમ રાખે છે?
અભયં સર્વભૂતેભ્યો પાતા ત્વમિતિ મે મતિઃ
મારી સમજ પ્રમાણે, તારે બધા જીવોને નિર્ભયતા આપવી જોઈએ અને યુદ્ધથી પાછો હટવું જોઈએ.
શ્રૂયતે હિ પુરા ગીતઃ શ્લોકોઽયં ભરતર્ષભ । પ્રહ્લાદેનાથ ભદ્રં તે હૃતે રાજ્યે તુ દૈવતૈઃ
હે ભરતવંશી, પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે પ્રહલાદનું રાજ્ય દેવતાઓએ લઈ લીધું, ત્યારે પ્રહલાદે આ શ્લોક ગાયો હતો—એવું સાંભળવામાં આવે છે. ભગવાન તારો કલ્યાણ કરે.
યસ્ય ધર્મધ્વજો નિત્યં સુરા ધ્વજ ઇવોચ્છ્રિતઃ। પ્રચ્છન્નાનિ ચ પાપાનિ બૈડાલં નામ તદ્બ્રતમ્
જેનું ધર્મનું ધ્વજ હંમેશા ઊંચું ફરે છે, પણ અંદરખાને પાપ છુપાયેલી હોય—એવું વર્તન બિલાડીના વ્રત જેવું કહેવાય છે.
અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ આખ્યાનમિદમુત્તમમ્ । કથિતં નારદેનેહ પિતુર્મમ નરાધિપ
હવે હું તને એ ઉત્તમ કથા કહું છું, જે નારદજીએ અહીં મારા પિતાશ્રીને કહેલી હતી, હે રાજા.
માર્જારઃ કિલ દુષ્ટાત્મા નિશ્ચેષ્ટઃ સર્વકર્મસુ। ઊર્ધ્વબાહુઃ સ્થિતો રાજન્ ગઙ્ગાતીર કદાચન
એક વખત, ગંગાના કિનારે એક દુષ્ટ સ્વભાવની બિલાડી, બધાં કામોમાં નિષ્ક્રિય રહી, હાથ ઊંચા કરીને ઊભી રહી હતી, હે રાજન.
સ વૈ કૃત્વા મનઃશુદ્ધિં પ્રત્યયાર્થં શરીરિણામ્ । કરોમિ ધર્મમિત્યાહ સર્વાનેવ શરીરિણઃ
એ બિલાડીએ મન શુદ્ધ કરીને, જીવજંતુઓનો વિશ્વાસ મેળવવા માટે બધાને કહ્યું—'હું ધર્મનું પાલન કરું છું.'
તસ્ય કાલેન મહતા વિસ્ત્રમ્યં જગ્મુરણ્ડજાઃ। સમેત્ય ચ પ્રશંસન્તિ માર્જારં તં વિશાંપતે
સમય જતાં ત્યાં અનેક પક્ષીઓ ભેગા થયા અને બધા મળીને એ બિલાડીની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા, હે પ્રજાપતિ.
પૂજ્યમાનસ્તુ તૈઃ સર્વૈઃ પક્ષિભિઃ પક્ષિભોજનઃ। આત્મકાર્યં કૃતં મેને ચાર્યાયાશ્ચ કૃતં ફલમ્
બધા પક્ષીઓએ એ બિલાડીને માન આપ્યો, અને એ પક્ષી ખાવાવાળી બિલાડી માની ગઈ કે પોતાનું કામ અને વ્રતનું ફળ બંને મળી ગયું.
અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય તં દેશં મૂષિકા યયુઃ। દદૃશુસ્તં ચ તે તત્ર ધાર્મિકં વ્રતચારિણમ્
પછી લાંબા સમય પછી, એ જગ્યાએ ઉંદરો આવ્યા અને ત્યાં એ ધર્મનિષ્ઠ અને વ્રતવાળી બિલાડી જોઈ.
કાર્યેણ મહતા યુક્તં દમ્ભયુક્તેન ભારત । તેષાં મતિરિયં રાજન્નાસીત્તત્ર વિનિશ્ચયે
એ બિલાડી મોટું કામ કરતી હોય એમ દેખાતી, પણ અંદરથી કપટથી ભરેલી હતી—એવું ઉંદરોએ વિચાર્યું, હે ભરતવંશી.
બહુમિત્રા વયં સર્વે તેષાં નો માતુલો હ્યયમ્ । રક્ષાં કરોતુ સતતં વૃદ્ધબાલસ્ય સર્વશઃ
'અમે બધા એકબીજાના સારા મિત્ર છીએ અને એ તો આપણો મામા છે; એ જ આપણાં બધાના, નાના-મોટાના, હંમેશા રક્ષણ કરે.'
ઉપગમ્ય તુ તે સર્વે બિડાલમિદમબ્રુવન્ । ભવત્પ્રસાદાદિચ્છામશ્ચર્તું ચૈવ યથાસુખમ્
પછી બધા ઉંદરો એ બિલાડી પાસે ગયા અને કહ્યું—'તમારી કૃપાથી અમે આનંદથી જ્યાં ઇચ્છીએ ત્યાં ફરવા માંગીએ છીએ.'
ભવાન્નો ગતિરવ્યગ્રા ભવાન્નઃ પરમઃ સુહૃત્। તે વયં સહિતાઃ સર્વે ભવન્તં શરણં ગતાઃ
'તમે અમારો નિર્ભય આશરો છો, તમે અમારો સર્વોત્તમ મિત્ર છો; એટલે અમે બધા મળીને તમારો આશરો લીધો છે.'
ભવાન્ધર્મપરો નિત્યં ભવાન્ધર્મે વ્યવસ્થિતઃ। સ નો રક્ષ મહાપ્રજ્ઞ ત્રિદશાનિવ વજ્રભૃત્
'તમે હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર છો, ધર્મને પાળો છો; મહાપંડિત, અમારું રક્ષણ કરો—જેમ ઇન્દ્ર દેવતાઓનું કરે છે.'
એવમુક્તસ્તુ તૈઃ સર્વૈર્મૂષિકૈઃ સ વિશાંપતે। પ્રત્યુવાચ તતઃ સર્વાન્મૂષિકાન્મૂષિકાન્તકૃત્
બધા ઉંદરોએ આવું કહ્યું ત્યારે, હે પ્રજાપતિ, ઉંદરખોર બિલાડીએ પછી બધાં ઉંદરોએ જવાબ આપ્યો.
દ્વયોર્યોગં ન પશ્યામિ તપસો રક્ષણસ્ય ચ। અવશ્યં તુ મયા કાર્યં વચનં ભવતાં હિતમ્
'મારે તપ અને રક્ષણ બંને એકસાથે કેવી રીતે થાય એ સમજાતું નથી; પણ તમારું કલ્યાણ થાય એ માટે હું જરૂર કંઈક કહિશ.'
યુષ્માભિરપિ કર્તવ્યં વચનં મમ નિત્યશઃ। તપસાસ્મિ પરિશ્રાન્તો દૃઢં નિયમામાસ્થિતઃ
'તમારે પણ હંમેશા મારી વાત માનવી પડશે; હું તપસ્યા કરીને થાકી ગયો છું અને નિયમમાં મજબૂત છું.'
ન ચાપિ ગમને શક્તિં કાંચિત્પશ્યામિ ચિન્તયન્। સોસ્મિ નેયઃ સદા તાતા નદીકૂલમિતઃપરમ્
'હવે વિચારું છું તો ચાલવાની શક્તિ પણ મારી પાસે રહી નથી; એટલે મિત્રો, મને હંમેશા નદીના કિનારે લઈ જવું પડશે.'
તથેતિ તં પ્રતિજ્ઞાય મૂષિકા ભરતર્ષભ । વૃદ્ધબાલમથો સર્વં માર્જારાય ન્યવેદયન્
હે ભરતવંશી, ઉંદરોએ આ વાત માની લીધી અને પછી નાના-મોટા બધાએ બિલાડીને આ વાત કહી દીધી.
તતઃ સ પાપો દુષ્ટાત્મા મૂષિકાનથ ભક્ષયન્। પીવરશ્ચ સુવર્ણશ્ચ દૃઢબન્ધશ્ચ જાયતે
પછી એ પાપી, દુષ્ટ મનવાળો બિલાડી, ઉંદર ભક્ષી ભક્ષી, મોટો અને પોળો થઈ જાય છે, અને મજબૂત રીતે બંધાઈ જાય છે.
મૂષિકાણાં ગણશ્ચાત્ર ભૃશં સંક્ષીયતેઽથ સઃ। માર્જારો વર્ધતે ચાપિ તેજોબલસમન્વિતઃ
ત્યાં ઉંદરનો જૂથ બહુ ઓછો થઈ જાય છે, જ્યારે એ બિલાડી તેજ અને બળથી ભરાઈ વધે છે.