તથા પ્રતિભયે તસ્મિન્દેવદાનવસંકુલે। ખાણ્ડવે યુધ્યમાનસ્ય કઃ સહાયસ્તદાવભવત્
એ જ રીતે, ખાંડવવનમાં દેવ-દાનવો વચ્ચેના ભયાનક યુદ્ધમાં, જ્યારે હું લડી રહ્યો હતો, ત્યારે મારી પાસે કોણ સહાય હતું?
નિવાતકવચૈર્યુદ્ધે કાલકેયૈશ્ચ દાનવૈઃ । તત્ર મે યુધ્યમાનસ્ય કઃ સહાયસ્તદાભવત્
નિવાતકવચો અને કાલકેય દાનવો સામેના યુદ્ધમાં પણ, જ્યારે હું લડી રહ્યો હતો, ત્યારે મારી સાથે કોણ ઊભું હતું?
તથા વિરાટનગરે કુરુભિઃ સહ સઙ્ગરે। યુધ્યતો બહુભિસ્તત્ર કઃ સહાયોઽભવન્મમ
એ જ રીતે, વિરાટનગરમાં કુરુઓ સામેના યુદ્ધમાં, જ્યારે હું ઘણાં શત્રુઓ સામે લડી રહ્યો હતો, ત્યારે મારું કોણ સહાય હતું?
ઉપજીવ્ય રણે રુદ્રં શક્રં વૈશ્રવણં યમમ્। વરુણં પાવકં ચૈવ કૃપં દ્રોણં ચ માધવમ્
યુદ્ધમાં રુદ્ર, ઇન્દ્ર, વૈશ્વરાણ, યમ, વરુણ, અગ્નિ, તેમજ કૃપ, દ્રોણ અને માધવ પર આધાર રાખીને—
ધારયન્ગાણ્ડિવં દિવ્યં ધનુસ્તેજોમયં દૃઢમ્ । અક્ષય્યશરસંયુક્તો દિવ્યાસ્ત્રપરિબૃંહિતઃ
દિવ્ય અને તેજસ્વી, અટૂટ ગાંડીવ ધનુષ ધારણ કરીને, અનંત તીરો અને દેવ શસ્ત્રોથી સજ્જ, અર્જુન ઉભો રહ્યો હતો.
કૌરવામાં કુલે જાતઃ પાણ્ડોઃ પુત્રો વિશેષતઃ । દ્રોણં વ્યપદિશઞ્છિષ્યો વાસુદેવસહાયવાન્
કૌરવ વંશમાં જન્મેલો, ખાસ કરીને પાંડુનો પુત્ર, દ્રોણાચાર્યનો શિષ્ય તરીકે ઓળખાતો અને વાસુદેવના સાથી તરીકે અર્જુન હતો.
કથમસ્મદ્વિધો બ્રૂયાદ્ભીતોઽસ્મીતિ યશોહરમ્ । વચનં નરશાર્દૂલ વજ્રાયુધસમસ્વનમ્
હે પુરુષશાર્દૂલ, મારા જેવા માણસે 'હું ડર્યો છું' એવા નામર્દી અને યશને બટાળતા શબ્દો કેમ બોલવા જોઈએ? એ તો વજ્રની ગર્જના જેવું લાગશે.
નાસ્મિ ભીતો મહાબાહો સહાયાર્થશ્ચ નાસ્તિ મે । યથાકામં યથાયોગં ગચ્છ વાત્રૈવ તિષ્ઠ વા
હું ડરતો નથી, હે મહાબાહુ, અને મને કોઈની મદદ પણ જોઈએ નથી. તું ઇચ્છા હોય તો જઈશ કે અહીં જ રહીશ, જે રીતે યોગ્ય લાગે તે કર.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વિજયસ્ય ચ ધીમતઃ ।' વિનિવર્ત્ય તતો રુક્મી સેનાં સાગરસંનિભામ્ । દુર્યોધનમુપાગચ્છત્તથૈવ ભરતર્ષભ
વિજયના આ બુદ્ધિશાળી શબ્દો સાંભળી, રુક્મીએ પોતાની સાગર જેવી સેના પાછી ફેરવી અને પછી ભરતવંશી, દુર્યોધન પાસે ગયો.
તથૈવ ચાભિગમ્યૈનમુવાચ વસુધાધિપઃ। પ્રત્યાખ્યાતશ્ચ તેનાપિ સ તદા શૂરમાનિના
પછી ધરતીના રાજાએ પણ એના પાસે જઈને વાત કરી, પણ એ શૂરવીર ગણાતા એણે પણ તેને અસ્વીકાર કર્યો.
દ્વાવેવ તુ મહારાજ તસ્માદ્યુદ્ધાદપેયતુઃ। રૌહિણેયશ્ચ વાર્ષ્ણેયો રુક્મી ચ વસુધાધિપ
હે મહારાજ, એ રીતે માત્ર બે જ યુદ્ધમાંથી પાછા ફર્યા: રોહિણીપુત્ર અને વૃષ્ણિવંશી, અને ધરતીના રાજા રુક્મી.
ગતે રામે તીર્થયાત્રાં ભીષ્મકસ્ય સુતે તથા। ઉપાવિશન્પાણ્ડવેયા મન્ત્રાય પુનરેવ ચ
ભીષ્મકપુત્ર રામ તીર્થયાત્રાએ ગયા પછી, પાંડુપુત્રો ફરી એકઠા મળીને મંત્રણા માટે બેઠા.
સમિતિર્ધર્મરાજસ્ય સા પાર્થિવસમાકુલા । શુશુભે તારકૈશ્ચિત્રા દ્યૌશ્ચન્દ્રેણેવ ભારત
ધર્મરાજની સભા રાજાઓથી ભરેલી એવી શોભી રહી હતી, જેમ કે તારાઓ અને ચાંદ્રથી શોભાયમાન આકાશ, હે ભરત.
તથા વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ કુરુક્ષેત્રે દ્વિજર્ષભ । કિમર્કુર્વંશ્ચ કુરવઃ કાલેનાભિપ્રચોદિતાઃ
કુરુક્ષેત્રમાં સેના ગોઠવાઈ ગઈ ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સમયના પ્રેરણે કૌરવો શું કરતા હતા?
તથા વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ યત્તેષુ ભરતર્ષભ। ધૃતરાષ્ટ્રો મહારાજ સઞ્જયં વાક્યમબ્રવીત્
સેનાઓ ગોઠવાઈ અને યુદ્ધ માટે તૈયાર હતી ત્યારે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ધૃતરાષ્ટ્ર મહારાજે સંજયને આ રીતે પૂછ્યું.
એહિ સઞ્જય સર્વ મે આચક્ષ્વાનવશેષતઃ । સેનાનિવેશે યદ્વૃત્તં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ
'આ સંજય, મારી પાસે આવ અને કુરુ તથા પાંડવોની સેના ગોઠવણીમાં જે થયું તે બધું વિગતે મને કહો.'
દિષ્ટમેવ પરં મન્યે પૌરુષં ચાપ્યનર્થકમ્ । યદહં બુદ્ધ્યમાનોઽપિ યુદ્ધદોષાન્ક્ષયોદયાન્
'હું તો વિધિને સર્વોચ્ચ માનું છું અને માનવ પ્રયત્નને નિષ્ફળ, કેમ કે હું યુદ્ધના દોષો અને પરિણામો જાણતો હોવા છતાં,'
તથાપિ નિકૃતિપ્રજ્ઞં પુત્રં દુર્દ્યૂતદેવિનમ્ । ન શક્નોમિ નિયન્તું વા કર્તું વા હિતમાત્મનઃ
'તોય, દૂષણમાં કુશળ અને દુષ્ટ જુગારનો આદી મારા પુત્રને હું રોકી શકતો નથી કે પોતાનું કલ્યાણ કરી શકતો નથી.'
ભવત્યેવ હિ મે સૂત બુદ્ધિર્દોષાનુદર્શિની । દુર્યોધનં સમાસાદ્ય પુનઃ સા પરિવર્તતે
'હા રથચાલક, મારી બુદ્ધિ હંમેશા દોષો જોઈ શકે છે, પણ જ્યારે દુર્યોધન સામે આવું છું ત્યારે એ ફરી વળી જાય છે.'
એવં ગતે વૈ યદ્ભાવિ તદ્ભવિષ્યતિ સઞ્જય । ક્ષત્રધર્મઃ કિલ રણે તનુત્યાગે હિ પૂજિતઃ
'હવે જે destined છે એ તો થશે જ, સંજય; કેમ કે યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયનું શરીર ત્યાગવું એ જ તેની મહિમા છે.'
ત્વદ્યુક્તોઽયમનુપ્રશ્નો મહારાજ યથેચ્છસિ। ન તુ દુર્યોધને દોષમિમમાધાતુમર્હસિ
'હે મહારાજ, તમારો પ્રશ્ન યોગ્ય છે, જેમ તમને ઇચ્છા હોય તેમ; પણ દુર્યોધન પર આ દોષ મૂકવો યોગ્ય નથી.'
શૃણુષ્વાનવશેષેણ વદતો મમ પાર્થિવ । ય આત્મનો દુશ્ચરિતાદશુભં પ્રાપ્નુયાન્નરઃ । ન સ કાલં ન વા દેવાનેનસા ગન્તુમર્હતિ
'હે રાજા, મારી વાત સંપૂર્ણ સાંભળો: જે મનુષ્ય પોતાના દુશ્ચરિત્રથી દુઃખ પામે છે, તેના પાપ માટે સમય કે દેવોને દોષ આપવો યોગ્ય નથી.'
મહારાજ મનુષ્યેષુ નિન્દ્યં યઃ સર્વમાચરેત્। સ વધ્યઃ સર્વલોકસ્ય નિન્દિતાનિ સમાચરન્
મહારાજા, જે મનુષ્ય બધાની નજરે નિંદનીય એવા બધા કામ કરે છે, એ સર્વે લોકોએ ત્યાજ્ય ગણાય છે અને એના માટે મૃત્યુ યોગ્ય છે.
નિકારા મનુજશ્રેષ્ઠ પાણ્ડવૈસ્ત્વત્પ્રતીક્ષયા । અનુભૂતાઃ સહામાત્યૈર્નિકૃતૈરધિદેવને
મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ પાંડવો, તારી રાહ જોઈને, પોતાના મંત્રીઓ સાથે, દ્યુતક્રીડામાં કપટથી થયેલા અપમાનો સહન કરી ચૂક્યા છે.
હયાનાં ચ ગજાનાં ચ રાજ્ઞાં ચામિતતેજસામ્ । વૈશસં સમરે વૃત્તં યત્તન્મે શૃણુ સર્વશઃ
મહાન શક્તિ ધરાવતા ઘોડા, હાથી અને રાજાઓ વચ્ચે યુદ્ધમાં જે વિનાશ થયો, એ બધું હું તને વિગતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
સ્થિરો ભૂત્વા મહાપ્રાજ્ઞ સર્વલોકક્ષયોદયમ્। યથાભૂતં મહાયુદ્ધે શ્રુત્વા મા વિમના ભવ
મહાજ્ઞાની, તું મનથી દૃઢ રહી, મહાયુદ્ધમાં જે કંઈ બન્યું એ બધું સાચું સાંભળ, અને મનમાં કોઈ દુઃખ કે ચિંતા રાખીશ નહીં.
ન હ્યેવ કર્તા પુરુષઃ કર્મણોઃ શુભપાપયોઃ । અસ્વતન્ત્રો હિ પુરુષઃ કાર્યતે દારુયન્ત્રવત્
મનુષ્ય પોતે સારા કે ખરાબ કર્મનો કર્તા નથી; કારણ કે એ સ્વતંત્ર નથી, એ તો લાકડાની ગુડિયા જેવો, બીજાની ઈચ્છાથી ચલાવવામાં આવે છે.
કેચિદીશ્વરનિર્દિષ્ટાઃ કેચિદેવ યદૃચ્છયા। પૂર્વકર્મભિરપ્યન્યે ત્રૈધમેતત્પ્રદૃશ્યતે। તસ્માદનર્થમાપન્નઃ સ્થિરો ભૂત્વા નિશામય
કેટલાક ઈશ્વરની todayથી, કેટલાક યથાસંભવ અને કેટલાક પોતાના પૂર્વકર્મથી કામ કરે છે – આ ત્રણ રીતે થાય છે. તેથી, દુઃખ આવી પડ્યું હોય તો પણ દૃઢ રહીને સાંભળ.
હિરણ્વત્યાં નિવિષ્ટેષુ પાણ્ડવેષુ મહાત્મસુ। ન્યવિશન્ત મહારાજ કૌરવેયા યથાવિધિ
પાંડવો, મહાન આત્માવાળા, હિરણ્વતી નદીના કિનારે પડાવ કર્યો ત્યારે, રાજા, કૌરવો પણ નિયમ મુજબ ત્યાં પડાવ કર્યા.
તત્ર દુર્યોધનો રાજા નિવેસ્ય બલમોજસા । સંમાનયિત્વા નૃપતીન્ન્યસ્ય ગુલ્માંસ્તથૈવ ચ
ત્યાં દુર્યોધન રાજાએ પોતાની સેના સજ્જ કરી, રાજાઓનું સન્માન કર્યું અને ગોળો ગોઠવી દીધો.