અક્ષૌહિણ્યા મહાવીર્યઃ પાણ્ડવાન્ક્ષિપ્રમાગમત્। તતઃ સ કવચી ધન્વી તલી ખઙ્ગી શરાસની
મહાન પરાક્રમી એક અક્ષૌહિણી સેના સાથે તે ઝડપથી પાંડવો પાસે આવ્યો; પછી કવચ, ધનુષ્ય, તલવાર અને ઢાળ સાથે સજ્જ થયો.
રથેનાદિત્યવર્ણેન પ્રવિવેશ મહાચમૂમ્ । વિદિતઃ પાણ્ડવેયાનાં વાસુદેવપ્રિયેપ્સયા
સૂર્ય સમાન તેજસ્વી રથમાં ચઢીને, પાંડવપુત્રોમાં વાસુદેવપ્રેમ માટે પ્રસિદ્ધ, તે મહાસેનામાં પ્રવેશ્યો.
યુધિષ્ઠિરસ્તુ તં રાજા પ્રત્યુદ્ગમ્યાભ્યપૂજયત્। સ પૂજિતઃ પાણ્ડુપુત્રૈર્યથાન્યાયં સુસંસ્તુતઃ
યુધિષ્ઠિર રાજાએ આગળ જઈને તેની પૂજા કરી; પાંડુપુત્રોએ નિયમ પ્રમાણે તેને સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કર્યું.
પ્રતિગૃહ્ય તુ તાન્સર્વાન્વિશ્રાન્તઃ સહસૈનિકઃ । ઉવાચ મધ્યે વીરાણાં કુન્તીપુત્રં ધનઞ્જયમ્
બધાના આવકાર સ્વીકારી, પોતાની સેના સાથે આરામ કર્યા પછી, તેણે વીરોએ વચ્ચે કુંતીપુત્ર ધનંજયને કહ્યું.
સહાયોસ્મિ સ્થિતો યુદ્ધે યદિ ભીતોસિ પાણ્ડવ । કરિષ્યામિ રણે સાહ્યમસહ્યં તવ શત્રુભિઃ
હે પાંડવ, હું યુદ્ધમાં તારી સાથે સહાય માટે તૈયાર છું; જો તને ડર લાગે છે, તો હું એવા સહાય કરીશ કે તારા શત્રુઓ સહન કરી શકશે નહીં.
ન હિ મે વિક્રમે તુલ્યઃ પુમાનસ્તીહ કશ્ચન। હનિષ્યામિરણે ભાગં યન્મે દાસ્યસિ પાણ્ડવ
અહીં મારા પરાક્રમને બરાબર કોઈ નથી; હે પાંડવ, તું જે ભાગ મને આપશે, તે portionના શત્રુઓને યુદ્ધમાં હું નાશ કરી નાખીશ.
અપિ દ્રોણકૃપૌ વીરૌ ભીષ્મકર્ણાવથો પુનઃ । અથવા સર્વ એવૈતે તિષ્ઠન્તુ વસુધાધિપાઃ
ભલે દ્રોણ અને કૃપ, ભીષ્મ અને કર્ણ, અથવા બધા પૃથ્વીપતિઓ પણ સામે ઊભા રહે—
નિહત્ય સમરે શત્રૂંસ્તવ દાસ્યામિ મેદિનીમ્ । ઇત્યુક્તો ધર્મરાજસ્ય કેશવસ્ય ચ સંનિધૌ
યુદ્ધમાં તારા શત્રુઓને મારી, હું તને ધરતી આપી દઈશ. એમ તેણે ધર્મરાજ અને કેશવની હાજરીમાં કહ્યું.
શ્રૃણ્વતાં પાર્થિવેન્દ્રાણામન્યેષાં ચૈવ સર્વશઃ । વાસુદેવમભિપ્રેક્ષ્ય ધર્મરાજં ચ પાણ્ડવમ્। ઉવાચ ધીમાન્કૌન્તેયઃ પ્રહસ્ય સખિપૂર્વકમ્
બધા રાજાઓ અને અન્ય લોકો સાંભળતા, વાસુદેવ અને ધર્મરાજ તરફ જોઈ, કુંતીપુત્ર ધીરસહીત હસતાં પોતાના મિત્રને કહ્યું:
યુધ્યમાનસ્ય મે વીર ગન્ધર્વૈઃ સુમહાબલૈઃ । સહાયો ઘોષયાત્રાયાં કસ્તદાસીત્સખા મમ
હે વીર, ગૌચોરી વખતે જ્યારે હું મહાબલી ગંધર્વો સામે લડ્યો, ત્યારે મારું કોણ મિત્ર અને સહાય બન્યું હતું?
તથા પ્રતિભયે તસ્મિન્દેવદાનવસંકુલે। ખાણ્ડવે યુધ્યમાનસ્ય કઃ સહાયસ્તદાવભવત્
એ જ રીતે, ખાંડવવનમાં દેવ-દાનવો વચ્ચેના ભયાનક યુદ્ધમાં, જ્યારે હું લડી રહ્યો હતો, ત્યારે મારી પાસે કોણ સહાય હતું?
નિવાતકવચૈર્યુદ્ધે કાલકેયૈશ્ચ દાનવૈઃ । તત્ર મે યુધ્યમાનસ્ય કઃ સહાયસ્તદાભવત્
નિવાતકવચો અને કાલકેય દાનવો સામેના યુદ્ધમાં પણ, જ્યારે હું લડી રહ્યો હતો, ત્યારે મારી સાથે કોણ ઊભું હતું?
તથા વિરાટનગરે કુરુભિઃ સહ સઙ્ગરે। યુધ્યતો બહુભિસ્તત્ર કઃ સહાયોઽભવન્મમ
એ જ રીતે, વિરાટનગરમાં કુરુઓ સામેના યુદ્ધમાં, જ્યારે હું ઘણાં શત્રુઓ સામે લડી રહ્યો હતો, ત્યારે મારું કોણ સહાય હતું?
ઉપજીવ્ય રણે રુદ્રં શક્રં વૈશ્રવણં યમમ્। વરુણં પાવકં ચૈવ કૃપં દ્રોણં ચ માધવમ્
યુદ્ધમાં રુદ્ર, ઇન્દ્ર, વૈશ્વરાણ, યમ, વરુણ, અગ્નિ, તેમજ કૃપ, દ્રોણ અને માધવ પર આધાર રાખીને—
ધારયન્ગાણ્ડિવં દિવ્યં ધનુસ્તેજોમયં દૃઢમ્ । અક્ષય્યશરસંયુક્તો દિવ્યાસ્ત્રપરિબૃંહિતઃ
દિવ્ય અને તેજસ્વી, અટૂટ ગાંડીવ ધનુષ ધારણ કરીને, અનંત તીરો અને દેવ શસ્ત્રોથી સજ્જ, અર્જુન ઉભો રહ્યો હતો.
કૌરવામાં કુલે જાતઃ પાણ્ડોઃ પુત્રો વિશેષતઃ । દ્રોણં વ્યપદિશઞ્છિષ્યો વાસુદેવસહાયવાન્
કૌરવ વંશમાં જન્મેલો, ખાસ કરીને પાંડુનો પુત્ર, દ્રોણાચાર્યનો શિષ્ય તરીકે ઓળખાતો અને વાસુદેવના સાથી તરીકે અર્જુન હતો.
કથમસ્મદ્વિધો બ્રૂયાદ્ભીતોઽસ્મીતિ યશોહરમ્ । વચનં નરશાર્દૂલ વજ્રાયુધસમસ્વનમ્
હે પુરુષશાર્દૂલ, મારા જેવા માણસે 'હું ડર્યો છું' એવા નામર્દી અને યશને બટાળતા શબ્દો કેમ બોલવા જોઈએ? એ તો વજ્રની ગર્જના જેવું લાગશે.
નાસ્મિ ભીતો મહાબાહો સહાયાર્થશ્ચ નાસ્તિ મે । યથાકામં યથાયોગં ગચ્છ વાત્રૈવ તિષ્ઠ વા
હું ડરતો નથી, હે મહાબાહુ, અને મને કોઈની મદદ પણ જોઈએ નથી. તું ઇચ્છા હોય તો જઈશ કે અહીં જ રહીશ, જે રીતે યોગ્ય લાગે તે કર.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વિજયસ્ય ચ ધીમતઃ ।' વિનિવર્ત્ય તતો રુક્મી સેનાં સાગરસંનિભામ્ । દુર્યોધનમુપાગચ્છત્તથૈવ ભરતર્ષભ
વિજયના આ બુદ્ધિશાળી શબ્દો સાંભળી, રુક્મીએ પોતાની સાગર જેવી સેના પાછી ફેરવી અને પછી ભરતવંશી, દુર્યોધન પાસે ગયો.
તથૈવ ચાભિગમ્યૈનમુવાચ વસુધાધિપઃ। પ્રત્યાખ્યાતશ્ચ તેનાપિ સ તદા શૂરમાનિના
પછી ધરતીના રાજાએ પણ એના પાસે જઈને વાત કરી, પણ એ શૂરવીર ગણાતા એણે પણ તેને અસ્વીકાર કર્યો.
દ્વાવેવ તુ મહારાજ તસ્માદ્યુદ્ધાદપેયતુઃ। રૌહિણેયશ્ચ વાર્ષ્ણેયો રુક્મી ચ વસુધાધિપ
હે મહારાજ, એ રીતે માત્ર બે જ યુદ્ધમાંથી પાછા ફર્યા: રોહિણીપુત્ર અને વૃષ્ણિવંશી, અને ધરતીના રાજા રુક્મી.
ગતે રામે તીર્થયાત્રાં ભીષ્મકસ્ય સુતે તથા। ઉપાવિશન્પાણ્ડવેયા મન્ત્રાય પુનરેવ ચ
ભીષ્મકપુત્ર રામ તીર્થયાત્રાએ ગયા પછી, પાંડુપુત્રો ફરી એકઠા મળીને મંત્રણા માટે બેઠા.
સમિતિર્ધર્મરાજસ્ય સા પાર્થિવસમાકુલા । શુશુભે તારકૈશ્ચિત્રા દ્યૌશ્ચન્દ્રેણેવ ભારત
ધર્મરાજની સભા રાજાઓથી ભરેલી એવી શોભી રહી હતી, જેમ કે તારાઓ અને ચાંદ્રથી શોભાયમાન આકાશ, હે ભરત.
તથા વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ કુરુક્ષેત્રે દ્વિજર્ષભ । કિમર્કુર્વંશ્ચ કુરવઃ કાલેનાભિપ્રચોદિતાઃ
કુરુક્ષેત્રમાં સેના ગોઠવાઈ ગઈ ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સમયના પ્રેરણે કૌરવો શું કરતા હતા?
તથા વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ યત્તેષુ ભરતર્ષભ। ધૃતરાષ્ટ્રો મહારાજ સઞ્જયં વાક્યમબ્રવીત્
સેનાઓ ગોઠવાઈ અને યુદ્ધ માટે તૈયાર હતી ત્યારે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ધૃતરાષ્ટ્ર મહારાજે સંજયને આ રીતે પૂછ્યું.
એહિ સઞ્જય સર્વ મે આચક્ષ્વાનવશેષતઃ । સેનાનિવેશે યદ્વૃત્તં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ
'આ સંજય, મારી પાસે આવ અને કુરુ તથા પાંડવોની સેના ગોઠવણીમાં જે થયું તે બધું વિગતે મને કહો.'
દિષ્ટમેવ પરં મન્યે પૌરુષં ચાપ્યનર્થકમ્ । યદહં બુદ્ધ્યમાનોઽપિ યુદ્ધદોષાન્ક્ષયોદયાન્
'હું તો વિધિને સર્વોચ્ચ માનું છું અને માનવ પ્રયત્નને નિષ્ફળ, કેમ કે હું યુદ્ધના દોષો અને પરિણામો જાણતો હોવા છતાં,'
તથાપિ નિકૃતિપ્રજ્ઞં પુત્રં દુર્દ્યૂતદેવિનમ્ । ન શક્નોમિ નિયન્તું વા કર્તું વા હિતમાત્મનઃ
'તોય, દૂષણમાં કુશળ અને દુષ્ટ જુગારનો આદી મારા પુત્રને હું રોકી શકતો નથી કે પોતાનું કલ્યાણ કરી શકતો નથી.'
ભવત્યેવ હિ મે સૂત બુદ્ધિર્દોષાનુદર્શિની । દુર્યોધનં સમાસાદ્ય પુનઃ સા પરિવર્તતે
'હા રથચાલક, મારી બુદ્ધિ હંમેશા દોષો જોઈ શકે છે, પણ જ્યારે દુર્યોધન સામે આવું છું ત્યારે એ ફરી વળી જાય છે.'
એવં ગતે વૈ યદ્ભાવિ તદ્ભવિષ્યતિ સઞ્જય । ક્ષત્રધર્મઃ કિલ રણે તનુત્યાગે હિ પૂજિતઃ
'હવે જે destined છે એ તો થશે જ, સંજય; કેમ કે યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયનું શરીર ત્યાગવું એ જ તેની મહિમા છે.'