અપશ્યમાનસ્તમૃષિં તથા ચોક્તસ્તયા ચ સઃ। તાં દૃષ્ટ્વા ચ વરારોહાં શ્રીમતીં ચારુહાસિનીમ્
ઋષિને ન જોઈ શક્યા, અને એ કન્યાએ આવું કહ્યું, ત્યારે રાજાએ એ સુંદર, તેજસ્વી અને મીઠા સ્મિતવાળી કન્યાને જોયા.
વિભ્રાજમાનાં વપુષા તપસા ચ દમેન ચ। રૂપયૌવનસંપન્નામિત્યુવાચ મહીપતિઃ
તે કન્યા રૂપ, તપ અને સંયમથી તેજમય હતી, યુવાની અને સૌંદર્યથી ભરપૂર હતી. રાજાએ તેને કહ્યું:
કા ત્વં કસ્યાસિ સુશ્રોણિ કિમર્થં ચાગતા વનમ્। એવંરૂપગુણોપેતા કુતસ્ત્વમસિ શોભને
'તમે કોણ છો, સુંદર નિતંબવાળી? તમે કોની દીકરી છો અને વનમાં કેમ આવી છો? આવું રૂપ અને ગુણ ધરાવતી, સુંદર, તમે ક્યાંથી આવી છો?'
દર્શનાદેવ હિ શુભે ત્વયા મેઽપહૃતં મનઃ। ઇચ્છામિ ત્વામહં જ્ઞાતું તન્મમાચક્ષ્વ શોભને
'શુભે, તમને જોઈને જ મારું મન તમારી તરફ ખેંચાઈ ગયું છે. હું તમને જાણવા ઈચ્છું છું—મને કહો, સુંદરે.'
સ્થિતોસ્મ્યમિતસૌભાગ્યે વિવક્ષુશ્ચાસ્મિ કિંચન। શૃણુ મે નાગનાસોરુ વચનં મત્તકાશિનિ
'હું અહીં ઊભો છું, સુમેરા ભાગ્યવાળી, અને કંઈક કહેવા માંગું છું; મારા શબ્દો સાંભળો, નાગની જેવી નિતંબવાળી, મદમસ્ત હાથી જેવી તેજસ્વિ.'
રાજર્ષેરન્વયે જાતઃ પૂરોરસ્મિ વિશેષતઃ। વૃણ્વે ત્વામદ્ય સુશ્રોણિ દુષ્યન્તો વરવર્ણિનિ
'હું રાજર્ષિ પૌરુવંશમાં જન્મેલો છું. આજે, સુંદર નિતંબવાળી અને તેજસ્વિ, દુષ્યંતે તમને પસંદ કરી છે.'
ન મેઽન્યત્ર ક્ષત્રિયાયા મનો જાતુ પ્રવર્તતે। ઋષિપુત્રીષુ ચાન્યાસુ નાવરાસુ પરાસુ ચ
'મારું મન બીજું ક્યાંય, બીજી ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓ કે ઋષિ પુત્રીઓ તરફ, ન તો નીચી કે ઊંચી તરફ, ક્યારેય વળતું નથી.'
તસ્માત્પ્રણિહિતાત્માનં વિદ્દિ માં કલભાષિણિ। યસ્યાં મે ત્વયિ ભાવોઽસ્તિ ક્ષત્રિયા હ્યસિ કા વદા
'એથી, કલભા જેવી મીઠી બોલનારી, જાણો કે મારું મન તમારા પર સ્થિર છે. તમે ક્ષત્રિય છો—મને કહો, તમે કોણ છો?'
ન હિ મે ભીરુ વિપ્રાયાં મનઃ પ્રસહતે ગતિમ્। ભજે ત્વામાયતાપાઙ્ગે ભક્તં ભજિતુમર્હસિ। ભુઙ્ક્ષ રાજ્યં વિશાલાક્ષિ બુદ્ધિં માત્વન્યથા કૃથાઃ
'ડરપોક, મારું મન બ્રાહ્મણ કન્યાઓ તરફ ક્યારેય વળતું નથી. હું તમને પસંદ કરું છું, વિશાળ આંખવાળી; તમે ભક્તને સ્વીકારો. રાજ્ય ભોગવો, વિશાળ આંખવાળી, અને બીજું કશું વિચારશો નહીં.'
એવમુક્તા તુ સા કન્યા તેન રાજ્ઞા તમાશ્રમે। ઉવાચ હસતી વાક્યમિદં સુમધુરાક્ષરમ્
રાજાએ આશ્રમમાં આવું કહ્યું ત્યારે, એ કન્યાએ હસીને મીઠા અને કોમળ શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
કણ્વસ્યાહં ભગવતો દુષ્યન્ત દુહિતા મતા। તપસ્વિનો ધૃતિમતો ધર્મજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ
'હું મહાન ઋષિ, ધૈર્યવાન અને ધર્મજ્ઞ કણ્વની પુત્રી માનવામાં આવું છું, દુષ્યંત.'
અસ્વતન્ત્રાસ્મિ રાજેન્દ્ર કાશ્યપો મે ગુરુઃ પિતા। તમેવ પ્રાર્થય સ્વાર્થં નાયુક્તં કર્તુમર્હસિ
'હું સ્વતંત્ર નથી, રાજેન્દ્ર; કાશ્યપ જ મારા ગુરુ અને પિતા છે. તમારો હિત તેમને જ કહો; બીજું કરવું યોગ્ય નથી.'
ઊર્ધ્વરેતા મહાભાગે ભગવાઁલ્લોકપૂજિતઃ। ચલેદ્ધિ વૃત્તાદ્ધર્મોપિ ન ચલેત્સંશિતવ્રતઃ
'મારા પિતા, મહાન અને સર્વે જગતમાં પૂજ્ય, ઉર્ધ્વરેતસ છે. ધર્મ કદી ડગે તો પણ, તેઓ પવિત્ર વ્રતમાંથી કદી ડગતા નથી.'
કથં ત્વં તસ્ય દુહિતા સંભૂતા વરવર્ણિની। સંશયો મે મહાનત્ર તન્મે છેત્તુમિહાર્હસિ
'સુંદરે, તમે કેવી રીતે તેમની પુત્રી બની? મને આ વિષયમાં મોટો સંશય છે—મહેરબાની કરીને એ દૂર કરો.'
યથાઽયમાગમો મહ્યં યથા ચેદમભૂત્પુરા। `અન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા સત્સુ ભાષતે
જેમ આ ઘટના મારી સાથે બની છે અને પહેલાં પણ આવી હતી, એ જ રીતે એ પોતાનું સ્વરૂપ એકલું હોય ત્યારે જુદું બતાવે છે, પણ બીજાઓ વચ્ચે જુદું બોલે છે.
સ પાપેનાવૃતો મૂર્ખસ્તેન આત્માપહારકઃ।' શૃણુ રાજન્યથાતત્ત્વં યથાઽસ્મિ દુહિતા મુનેઃ
એ પાપથી ઢંકાયેલો મૂર્ખ છે અને એ રીતે પોતાનું જ નુકસાન કરનાર છે. રાજા, હવે સાચી વાત સાંભળો કે હું ઋષિની દીકરી કેવી રીતે છું.
ઋષિઃ કશ્ચિદિહાગમ્ય મમ જન્માભ્યચોદયત્। `ઊર્ધ્વરેતા યથાસિ ત્વં કુતસ્ત્વેયં શકુન્તલા
ક્યારેક એક ઋષિ અહીં આવ્યા અને મને જન્મ વિશે પૂછ્યું: 'તમે તો ઉર્ધ્વરેતાસ છો, તો પછી શકુન્તલા તમારી કેવી રીતે થઈ?'
પુત્રી ત્વત્તઃ કથં જાતા તત્ત્વં મે બ્રૂહિ કાશ્યપ।' તસ્મૈ પ્રોવાચ ભગવાન્યથા તચ્છૃણુ પાર્થિવા
'તમારી દીકરી કેવી રીતે જન્મી? સાચું કહો, કશ્યપ.' ત્યારે ભગવાને તેને સાચી વાત કહી. એ વાત સાંભળો, રાજા.
તપ્યમાનઃ કિલ પુરા વિશ્વામિત્રો મહત્તપઃ। સુભૃશં તાપયામાસ શક્રં સુરગણેશ્વરમ્
પહેલાં વિશ્વામિત્ર મહાન તપસ્યામાં લીન હતા અને એમણે પોતાની કઠોર તપથી ઈન્દ્ર, દેવતાઓના રાજાને ખૂબ જ દુઃખ આપ્યું.
તપસા દીપ્તવીર્યોઽયં સ્થાનાન્માં ચ્યાવયેદિતિ। ભીતઃ પુરન્દરસ્તસ્માન્મેનકામિદમબ્રવીત્
'આ વિશ્વામિત્રના તેજસ્વી તપથી કદાચ એ મને મારા સ્થાન પરથી હટાવી દેશે,' એમ ડરીને પુરંદરે મેનકાને કહ્યું.
ગુણૈરપ્સરસાં દિવ્યૈર્મેનકે ત્વં વિશિષ્યસે। શ્રેયો મે કુરુ કલ્યાણિ યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ
'દેવકન્યાઓમાં તું, મેનકા, ગુણોમાં સર્વોપરી છે. મારી એક મદદ કર, શુભે, હું જે કહું એ ધ્યાનથી સાંભળ.'
અસાવાદિત્યશઙ્કાશો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। તપ્યમાનસ્તપો ઘોરં મમ કમ્પયતે મનઃ
'એ મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે, કઠોર તપ કરી રહ્યો છે અને એના કારણે મારું મન કંપી ઉઠ્યું છે.'
મેનકે તવ ભારોઽયં વિશ્વામિત્રઃ સુમધ્યમે। શંસિતાત્મા સુદુર્ધર્ષ ઉગ્રે તપસિ વર્તતે
'મેનકા, વિશ્વામિત્રને વિઘ્ન પાડવાનો કામ તારો છે. એ સુડોળ કટિવાળી, દૃઢ નિશ્ચયવાળો અને કઠોર તપમાં સ્થિર છે.'
સ માં ન ચ્યાવયેત્સ્થાનાત્તં વૈ ગત્વા પ્રલોભય। ચર તસ્ય તપોવિઘ્નં કુરુ મે પ્રિયમુત્તમમ્
'તુ જા અને એને લલચાવ, જેથી એ મને મારા સ્થાન પરથી હટાવી ન શકે. એના તપમાં વિઘ્ન પાડી અને મારી આ મોટી ઈચ્છા પૂરી કર.'
રૂપયૌવનમાધુર્યચેષ્ટિતસ્મિતભાષણૈઃ। લોભયિત્વા વરારોહે તપસસ્તં નિવર્તય
'સુંદરતા, યુવાની, મીઠાશ, હાવભાવ, સ્મિત અને વાતચીતથી, સુશોભિત કટિવાળી, એને લલચાવ અને એના તપથી દુર કર.'
મહાતેજાઃ સ ભગવાંસ્તથૈવ ચ મહાતપાઃ। કોપનશ્ચ તથા હ્યેનં જાનાતિ ભગવાનપિ
'એ મહાન તેજવાળો અને મહાન તપસ્વી છે, અને જલ્દી ગુસ્સે થાય છે; ભગવાન પણ એના સ્વભાવને જાણે છે.'
તેજસ્તપસશ્ચૈવ કોપસ્ય ચ મહાત્મનઃ। ત્વમપ્યુદ્વિજસે યસ્ય નોદ્વિજેયમહં કથમ્
'એના તેજ, તપ અને ગુસ્સાથી તું પણ ડરે છે, તો પછી હું કેમ ન ડરું?'
મહાભાગં વસિષ્ઠં યઃ પુત્રૈરિષ્ટૈર્વ્યયોજયત્। ક્ષત્રજાતશ્ચ યઃ પૂર્વમભવદ્બ્રાહ્મણો બલાત્
'જે વિશ્વામિત્રે મહાભાગ્યશાળી વશિષ્ઠના પ્રિય પુત્રોને છીનવી લીધા, અને જે પહેલાં ક્ષત્રિય હતો પણ બળપૂર્વક બ્રાહ્મણ બની ગયો.'
શૌચાર્થં યો નદીં ચક્રે દુર્ગમાં બહુભિર્જલૈઃ। યાં તાં પુણ્યતમાં લોકે કૌશિકીતિ વિદુર્જનાઃ
'જેને પવિત્રતાના હેતુથી પાણીથી ભરેલી, દુર્ગમ નદી બનાવી, જેને દુનિયામાં સૌ પવિત્ર કૌશિકી તરીકે ઓળખે છે.'
બભાર યત્રાસ્ય પુરા કાલે દુર્ગે મહાત્મનઃ। દારાન્મતઙ્ગો ધર્માત્મા રાજર્ષિર્વ્યાધતાં ગતઃ
'જે સ્થળે, પહેલાં, એ મહાત્માના દુર્ગમ કાળમાં, તેની પત્ની મતંગ રાજર્ષિ, જે પછી શિકારી બન્યા, એના આશ્રયમાં રહી.'