રથસ્ય નાગાઃ પઞ્ચાશન્નાગસ્યાસઞ્શતં હયાઃ। હયસ્ય પુરુષાઃ સપ્ત ભિન્નસન્ધાનકારિણઃ
દરેક રથ માટે પચાસ હાથી, દરેક હાથી માટે એકસો ઘોડાં અને દરેક ઘોડા માટે સાત એવા માણસો, જે તૂટેલી પંક્તિઓ સુધારી શકે, રાખવામાં આવ્યા હતા.
સેના પઞ્ચશતં નાગા રથાસ્તાવન્ત એવ ચ। દશસેના ચ પૃતના પૃતના દશ વાહિની
એક સેના પાંચસો હાથી અને એટલાં જ રથો ધરાવે છે; દસ સેના મળીને એક પૃથક બને છે અને દસ પૃથક મળીને એક મોટી ટુકડી બને છે.
સેના ચ વાહિની ચૈવ પૃતના ધ્વજિની ચમૂઃ । અક્ષૌહિણીતિ પર્યાયૈર્નિરુક્તા ચ વરૂથિની
સેના, મોટી ટુકડી, પૃથક, ધ્વજવાળી ટુકડી અને બટાલિયન—આ બધા શબ્દો એક જ ગોઠવણી માટે વપરાય છે, જેને અક્ષૌહિણી પણ કહે છે.
એવં વ્યૂઢાન્યનીકાનિ કૌરવેયેણ ધીમતા। અક્ષૌહિણ્યો દશૈકા ચ સઙ્ખ્યાતાઃ સપ્ત ચૈવ હ
આ રીતે, બુદ્ધિશાળી કૌરવે સેનાની ગોઠવણી કરી; અગિયાર અક્ષૌહિણી ગણાઈ અને સાથે જ સાત પણ ગણાઈ.
અક્ષૌહિણ્યસ્તુ સપ્તૈવ પાણ્ડવાનામભૂદ્બલમ્ । અક્ષૌહિણ્યો દશૈકા ચ કૌરવાણામભૂદ્બલમ્
પાંડવોની પાસે સાત અક્ષૌહિણી સેનાશક્તિ હતી; કૌરવોની પાસે અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાશક્તિ હતી.
નરાણાં પઞ્ચપઞ્ચાશદેષા પત્તિર્વિધીયતે। સેનામુખં ચ તિસ્રસ્તા ગુલ્મ ઇત્યભિશબ્દિતમ્
પદાતી સૈનિકોની એક ટુકડી પચપન માણસની ગણાય છે; એવી ત્રણ ટુકડી મળીને એક ગુલ્મ બને છે, જેને ગુલ્મ કહે છે.
ત્રયો ગુલ્મા ગણસ્ત્વાસીદ્ગણાસ્ત્વયુતશોઽભવન્ । દુર્યોધનસ્ય સેનાસુ યોત્સ્યમાનાઃ પ્રહારિણઃ
દુર્યોધનની સેના ત્રણ વિભાગમાં વહેંચાઈ હતી અને દરેક વિભાગમાં દસ હજાર યોદ્ધાઓના જૂથો તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા, જે યુદ્ધ માટે સજ્જ અને લડવામાં કુશળ હતા.
તત્ર દુર્યોધનો રાજા શૂરાન્બુદ્ધિમતો નરાન્। પ્રસમીક્ષ્ય મહાબાહુશ્ચક્રે સેનાપતીંસ્તદા
ત્યાં રાજા દુર્યોધને, પોતાની શક્તિશાળી ભુજાઓ સાથે, બહાદુર અને બુદ્ધિશાળી પુરુષોને ધ્યાનપૂર્વક પસંદ કરીને, તે સમયે સેના માટે મુખ્ય અધિકારીઓ નિમ્યા.
પૃથગક્ષૌહિણીનાં ચ પ્રણેતૄન્નરસત્તમાન્ । વિધિવત્પૂર્વમાનીય પાર્થિવાનભ્યષેચયત્
પછી તેણે પ્રથાની મુજબ દરેક વિભાગ માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષોને આગેવાન તરીકે આગળ લાવ્યા અને રાજાઓને સેના પ્રમુખ તરીકે સ્થાપિત કર્યા.
કૃપં દ્રોણં ચ શલ્યં ચ સૈન્ધવં ચ જયદ્રથમ્ । સુદક્ષિણં ચ કામ્ભોજં કૃતવર્માણમેવ ચ
કૃપ, દ્રોણ, શલ્ય, સિંધુના રાજા જયદ્રથ, કામ્બોજના સુદક્ષિણ અને કૃતવર્મા—
દ્રોણપુત્રં ચ કર્ણં ચ ભૂરિશ્રવસમેવ ચ। શકુનિં સૌબલં ચૈવ બાહ્લીકં ચ મહાબલમ્
દ્રોણપુત્ર, કર્ણ, ભૂરિશ્રવ, સુબલપુત્ર શકુની અને મહાબળવાન બાહ્લીક—
દિવસે દિવસે તેષાં પ્રતિવેલં ચ ભારત। ચક્રે સ વિવિધાઃ પૂજાઃ પ્રત્યક્ષં ચ પુનઃ પુનઃ
હરેક દિવસે અને યોગ્ય સમયે, હે ભારત, દુર્યોધને તેમને વિવિધ રીતે વારંવાર અને ખુલ્લેઆમ સન્માન આપ્યું.
તથા વિનિયતાઃ સર્વે યે ચ તેષાં પદાનુગાઃ। બભૂવુઃ સૈનિકા રાજ્ઞાં પ્રિયં રાજ્ઞશ્ચિકીર્ષવઃ
આ રીતે, જે બધા નિમણૂક કરાયા અને તેમના અનુયાયીઓ પણ, રાજાઓના પ્રિય બન્યા અને રાજાને ખુશ કરવા આતુર રહ્યા.
તતઃ શાન્તનવં ભીષ્મં પ્રાઞ્જલિર્ધૃતરાષ્ટ્રજઃ। સહ સર્વૈર્મહીપાલૈરિદં વચનમબ્રવીત્
પછી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મને, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રે બંને હાથ જોડીને, બધા રાજાઓ સાથે મળીને આ રીતે સંબોધ્યા:
ઋતે સેનાપ્રણેતારં પૃતના સુમહત્યપિ । દીર્યતે યુદ્ધમાસાદ્ય પિપીલિકપુટં યથા
મૂખ્ય અધિકારી વિના—even મોટી સેના પણ યુદ્ધ સમયે તૂટી જાય છે, જેમ કે ચીંટીનું ગૂંજન વિખેરાઈ જાય છે.
નહિ જાતુ દ્વયોર્બુદ્ધિઃ સમા ભવતિ કર્હિચિત્ । શૌર્યં ચ વલનેતૄણાં સ્પર્ધતે ચ પરસ્પરમ્
ક્યારેય બે જણની બુદ્ધિ એકસરખી હોતી નથી અને આગેવાનોની શૌર્ય હંમેશા એકબીજાથી સ્પર્ધા કરે છે.
શ્રૂયતે ચ મહાપ્રાજ્ઞ હૈહયાનમિતૌજસઃ । અભ્યયુર્બ્રાહ્મણાઃ સર્વે સમુચ્છ્રિતકુશધ્વજાઃ
હે મહાપ્રજ્ઞ, કહેવામાં આવે છે કે—all બ્રાહ્મણો, ઊંચા કુશધ્વજ લઈને, શક્તિશાળી હૈહયો પાસે ગયા હતા.
તાનભ્યયુસ્તદા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચૈવ પિતામહ । એકતસ્તુ ત્રયો વર્ણા એકતઃ ક્ષત્રિયર્ષભાઃ
પછી વૈશ્ય અને શૂદ્રો પણ, હે પિતામહ, તેમને મળવા ગયા; ત્રણ વર્ણ એક બાજુ અને ક્ષત્રિય વીરો બીજી બાજુ હતા.
તે સ્મ યુદ્ધે પ્રભજ્યન્તે ત્રયો વર્ણાઃ પુનઃ પુનઃ । ક્ષત્રિયાશ્ચ જયન્ત્યેવ બહુલં ચૈકતો બલમ્
યુદ્ધમાં, એ ત્રણ વર્ણ વારંવાર તૂટી પડતા, જ્યારે ક્ષત્રિયોએ હંમેશા જીત મેળવી, કારણ કે તેમનું બળ એકઠું હતું.
તતસ્તે ક્ષત્રિયાનેવ પપ્રચ્છુર્દ્વિચસત્તમાઃ । તેભ્યઃ શશંસુર્ધર્મજ્ઞા યાથાતથ્યં પિતામહ
પછી એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ ક્ષત્રિયોને પૂછ્યું અને ધર્મજ્ઞ ક્ષત્રિયોએ તેમને સાચું કહ્યુ, હે પિતામહ.
વયમેકસ્ય શ્રૃણુમો મહાબુદ્ધિમતો રણે । ભવન્તસ્તુ પૃથક્સર્વે સ્વબુદ્ધિવશવર્તિનઃ
"અમે યુદ્ધમાં એક જ મહાબુદ્ધિશાળી પુરુષની આજ્ઞા માનીએ છીએ, જ્યારે તમે બધા અલગ-અલગ, પોતાની બુદ્ધિ પ્રમાણે વર્તો છો."
તતસ્તે બ્રાહ્મણાશ્ચક્રુરેકં સેનાપતિં દ્વિજમ્। નયે સુકુશલં શૂરમજયન્ક્ષત્રિયાંસ્તતઃ
પછી એ બ્રાહ્મણોએ એક કુશળ અને બહાદુર દ્વિજને પોતાનો સેના પ્રમુખ બનાવ્યો અને ત્યારબાદ ક્ષત્રિયોને હરાવ્યા.
એવં યે કુશલં શૂરં હિતેપ્સિતમકલ્પષમ્। સેનાપતિં પ્રકુર્વન્તિ તે જયન્તિ રણે રિપૂન્
જે લોકો પોતાના હિતમાં નિષ્ઠાવાન, કુશળ અને નિર્દોષ વ્યક્તિને સેના પ્રમુખ બનાવે છે, તેઓ યુદ્ધમાં દુશ્મનોને હરાવે છે.
ભવાનુશનસા તુલ્યો હિતૈષી ચ સદા મમ। અસંહાર્થઃ સ્થિતો ધર્મે સ નઃ સેનાપતિર્ભવ
તમે હંમેશા મારા હિતેચ્છુ છો, બુદ્ધિમાં ઉશનસ જેવાં છો, અને ધર્મમાં અડગ છો—તેથી અમારે માટે સેના પ્રમુખ બનો.
રશ્મીવતામિવાદિત્યો વીરુધામિવ ચન્દ્રમાઃ । કુબેર ઇવ યક્ષાણાં દેવાનામિવ વાસવઃ
જેમ રશ્મિ ધરાવનારા વચ્ચે સૂર્ય, વનસ્પતિઓમાં ચંદ્ર, યક્ષોમાં કુબેર અને દેવોમાં ઇન્દ્ર સર્વોપરી છે,
પર્વતાનાં યથા મેરુઃ સુપર્ણઃ પક્ષિણાં યથા। કુમાર ઇવ દેવાનાં વસૂનામિવ હવ્યવાટ્
તેમ જ પર્વતોમાં મેરુ, પક્ષીઓમાં સુપર્ણ, દેવોમાં કુમાર અને વસુઓમાં હવ્યવાહન સર્વમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
ભવતા હિ વયં ગુપ્તાઃ શત્રેણેવ દિવૌકસઃ । અનાધૃષ્યા ભવિષ્યામસ્ત્રિદશાનામપિ ધ્રુવમ્
તમારા કારણે અમે સુરક્ષિત છીએ, જેમ સ્વર્ગવાસીઓ પોતાના શત્રુથી સુરક્ષિત રહે છે; અમારે તો દેવોમાં પણ કોઈ હરાવી શકે તેમ નહીં, એ નિશ્ચિત છે.
પ્રયાતુ નો ભવાનગ્રે દેવાનામિવ પાવકિઃ । વયં ત્વામનુયાસ્યામઃ સૌરભેયા ઇવર્ષભમ્
જેમ દેવોમાં અગ્નિ આગળ ચાલે છે, તેમ તમે અમારે માટે આગળ જાઓ; અમે તો ગાયોની જેમ વાછરડા પાછળ ચાલીએ તેમ, તમારા પાછળ ચાલશું.
એવમેતન્મહાબાહો યથા વદસિ ભારત। યથૈવ હિ ભવન્તો મે તથૈવ મમ પાણ્ડવાઃ
મહાબાહુ, તમે જે કહ્યો તે સાચું છે, હે ભારત; તમે મારા માટે જેવો છો, પાંડવો પણ મારા માટે એ જ છે.
અપિ ચૈવ મયા શ્રોયો વાચ્યં તેષાં નરાધિપ । સંયોદ્ધવ્યં તવાર્થાય યથા મે સમયઃ કૃતઃ
અને રાજાઓને પણ હું શ્રેયસ્કર વાત કહું છું; જેમ મેં વચન આપ્યું છે તેમ, તમારી خاطر યુદ્ધ કરવું જ પડશે.