ચતુર્યુજો રથાઃ સર્વે સર્વે ચોત્તમવાજિનઃ । સપ્રાસઋષ્ટિકાઃ સર્વે સર્વે શતશરાસનાઃ
બધા રથો ચાર ચકકા વાળા હતા, બધા ઉત્તમ ઘોડાં જોડાયેલા હતા, બધા ભાલા અને ભાલાંથી સજ્જ હતા અને દરેક પાસે સો તીરોવાળા ધનુષ હતા.
ધુર્યયોર્હકયયોરેકસ્તથાન્યૌ પર્ષ્ણિસારથી । તૌ ચાપિ રથિનાં શ્રેષ્ઠૌ રથી ચ હયવિત્તથા
દરેક રથમાં એક જણ લગામ પકડીને, બીજો પાછળથી રથ સંભાળતો; બંને શ્રેષ્ઠ રથચાલક હતા અને રથચાલક ઘોડાંની જાણકાર પણ હતો.
નગરાણીવ ગુપ્તાનિ દુરાધર્ષાણિ શત્રુભિઃ । આસન્રથસહસ્રાણિ હેમમાલીનિ સર્વશઃ
શહેર જેવું સુરક્ષિત, દુશ્મન માટે અપરાજેય, આવા હજારો રથો ત્યાં ઊભા હતા, બધા સોનાની માળાથી શોભતા હતા.
યથા રથાસ્તથા નાગા બદ્ધકક્ષાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ । બભૂવુઃ સપ્તપુરુષા રત્નવન્ત ઇવાદ્રયઃ
રથોની જેમ જ, હાથીઓ પણ કમરપટ્ટા બાંધેલા અને સુંદર રીતે શણગારેલા હતા, દરેક પર સાત માણસ ઊભેલા, જાણે રત્નોથી ભરેલા પર્વત હોય.
દ્વાવઙ્કુશધરૌ તત્ર દ્વાવુત્તમધનુર્ધરૌ । દ્વૌ વરાસિધરૌ રાજન્નેકઃ શક્તિપિનાકધૃત્
ત્યાં બે જણ અંકુશ પકડીને, બે શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર, બે ઉત્તમ તલવારધારી અને એક ભાલા તથા ધનુષ ધારણ કરતો હતો.
ગજૈર્મત્તૈઃ સમાકીર્ણં સર્વમાયુધકોશકૈઃ। તદ્બભૂવ બલં રાજન્કૌરવ્યસ્ય મહાત્મનઃ
મસ્ત હાથીઓ અને દરેક પ્રકારના શસ્ત્રો તથા હથિયારો સાથે, મહાન આત્માવાળા કૌરવની આખી સેના ભરાઈ ગઈ હતી.
આમુક્તકવચૈર્યુક્તૈઃ સપતાકૈઃ સ્વલઙ્કૃતૈઃ । સાદિભિશ્ચોપપન્નાસ્તુ તથા ચાયુતશો હયાઃ
કવચ પહેરેલા, પતાકા અને શણગારથી સજ્જ, સવાર સાથે, એવા દસ હજારથી પણ વધુ ઘોડાં તૈયાર રાખવામાં આવ્યા હતા.
અસઙ્ગ્રાહાઃ સુસંપન્ના હેમભાણ્ડપરિચ્છદાઃ। અનેકશતસાહસ્રાઃ સર્વે સાદિવશે સ્થિતાઃ
જેઓ રોકી શકાતા નહોતા, સારી રીતે સજ્જ, સોનાના સાધનો અને શણગારવાળા, અનેક લાખો ઘોડાં, બધા સવાર સાથે યોગ્ય રીતે ઊભેલા હતા.
નાનારૂપવિકારાશ્ચ નાનાકવચશસ્ત્રિણઃ । પદાતિનો નરાસ્તત્ર બભૂવુર્હેમમાલિનઃ
ત્યાં અનેક પ્રકારના વેશભૂષા અને શસ્ત્રો ધરાવતા, વિવિધ કવચ પહેરેલા પદાતી સૈનિકો પણ સોનાની માળા પહેરીને ઊભેલા હતા.
રથસ્યાસન્દશ ગજા ગજસ્ય દશ વાજિનઃ । નરા દશ હયસ્યાસન્પાદરક્ષાઃ સમન્તતઃ
દરેક રથ માટે દસ હાથી, દરેક હાથી માટે દસ ઘોડાં અને દરેક ઘોડા માટે દસ પદાતી સૈનિકો ચારેબાજુ રક્ષણ માટે ઊભેલા હતા.
રથસ્ય નાગાઃ પઞ્ચાશન્નાગસ્યાસઞ્શતં હયાઃ। હયસ્ય પુરુષાઃ સપ્ત ભિન્નસન્ધાનકારિણઃ
દરેક રથ માટે પચાસ હાથી, દરેક હાથી માટે એકસો ઘોડાં અને દરેક ઘોડા માટે સાત એવા માણસો, જે તૂટેલી પંક્તિઓ સુધારી શકે, રાખવામાં આવ્યા હતા.
સેના પઞ્ચશતં નાગા રથાસ્તાવન્ત એવ ચ। દશસેના ચ પૃતના પૃતના દશ વાહિની
એક સેના પાંચસો હાથી અને એટલાં જ રથો ધરાવે છે; દસ સેના મળીને એક પૃથક બને છે અને દસ પૃથક મળીને એક મોટી ટુકડી બને છે.
સેના ચ વાહિની ચૈવ પૃતના ધ્વજિની ચમૂઃ । અક્ષૌહિણીતિ પર્યાયૈર્નિરુક્તા ચ વરૂથિની
સેના, મોટી ટુકડી, પૃથક, ધ્વજવાળી ટુકડી અને બટાલિયન—આ બધા શબ્દો એક જ ગોઠવણી માટે વપરાય છે, જેને અક્ષૌહિણી પણ કહે છે.
એવં વ્યૂઢાન્યનીકાનિ કૌરવેયેણ ધીમતા। અક્ષૌહિણ્યો દશૈકા ચ સઙ્ખ્યાતાઃ સપ્ત ચૈવ હ
આ રીતે, બુદ્ધિશાળી કૌરવે સેનાની ગોઠવણી કરી; અગિયાર અક્ષૌહિણી ગણાઈ અને સાથે જ સાત પણ ગણાઈ.
અક્ષૌહિણ્યસ્તુ સપ્તૈવ પાણ્ડવાનામભૂદ્બલમ્ । અક્ષૌહિણ્યો દશૈકા ચ કૌરવાણામભૂદ્બલમ્
પાંડવોની પાસે સાત અક્ષૌહિણી સેનાશક્તિ હતી; કૌરવોની પાસે અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાશક્તિ હતી.
નરાણાં પઞ્ચપઞ્ચાશદેષા પત્તિર્વિધીયતે। સેનામુખં ચ તિસ્રસ્તા ગુલ્મ ઇત્યભિશબ્દિતમ્
પદાતી સૈનિકોની એક ટુકડી પચપન માણસની ગણાય છે; એવી ત્રણ ટુકડી મળીને એક ગુલ્મ બને છે, જેને ગુલ્મ કહે છે.
ત્રયો ગુલ્મા ગણસ્ત્વાસીદ્ગણાસ્ત્વયુતશોઽભવન્ । દુર્યોધનસ્ય સેનાસુ યોત્સ્યમાનાઃ પ્રહારિણઃ
દુર્યોધનની સેના ત્રણ વિભાગમાં વહેંચાઈ હતી અને દરેક વિભાગમાં દસ હજાર યોદ્ધાઓના જૂથો તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા, જે યુદ્ધ માટે સજ્જ અને લડવામાં કુશળ હતા.
તત્ર દુર્યોધનો રાજા શૂરાન્બુદ્ધિમતો નરાન્। પ્રસમીક્ષ્ય મહાબાહુશ્ચક્રે સેનાપતીંસ્તદા
ત્યાં રાજા દુર્યોધને, પોતાની શક્તિશાળી ભુજાઓ સાથે, બહાદુર અને બુદ્ધિશાળી પુરુષોને ધ્યાનપૂર્વક પસંદ કરીને, તે સમયે સેના માટે મુખ્ય અધિકારીઓ નિમ્યા.
પૃથગક્ષૌહિણીનાં ચ પ્રણેતૄન્નરસત્તમાન્ । વિધિવત્પૂર્વમાનીય પાર્થિવાનભ્યષેચયત્
પછી તેણે પ્રથાની મુજબ દરેક વિભાગ માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષોને આગેવાન તરીકે આગળ લાવ્યા અને રાજાઓને સેના પ્રમુખ તરીકે સ્થાપિત કર્યા.
કૃપં દ્રોણં ચ શલ્યં ચ સૈન્ધવં ચ જયદ્રથમ્ । સુદક્ષિણં ચ કામ્ભોજં કૃતવર્માણમેવ ચ
કૃપ, દ્રોણ, શલ્ય, સિંધુના રાજા જયદ્રથ, કામ્બોજના સુદક્ષિણ અને કૃતવર્મા—
દ્રોણપુત્રં ચ કર્ણં ચ ભૂરિશ્રવસમેવ ચ। શકુનિં સૌબલં ચૈવ બાહ્લીકં ચ મહાબલમ્
દ્રોણપુત્ર, કર્ણ, ભૂરિશ્રવ, સુબલપુત્ર શકુની અને મહાબળવાન બાહ્લીક—
દિવસે દિવસે તેષાં પ્રતિવેલં ચ ભારત। ચક્રે સ વિવિધાઃ પૂજાઃ પ્રત્યક્ષં ચ પુનઃ પુનઃ
હરેક દિવસે અને યોગ્ય સમયે, હે ભારત, દુર્યોધને તેમને વિવિધ રીતે વારંવાર અને ખુલ્લેઆમ સન્માન આપ્યું.
તથા વિનિયતાઃ સર્વે યે ચ તેષાં પદાનુગાઃ। બભૂવુઃ સૈનિકા રાજ્ઞાં પ્રિયં રાજ્ઞશ્ચિકીર્ષવઃ
આ રીતે, જે બધા નિમણૂક કરાયા અને તેમના અનુયાયીઓ પણ, રાજાઓના પ્રિય બન્યા અને રાજાને ખુશ કરવા આતુર રહ્યા.
તતઃ શાન્તનવં ભીષ્મં પ્રાઞ્જલિર્ધૃતરાષ્ટ્રજઃ। સહ સર્વૈર્મહીપાલૈરિદં વચનમબ્રવીત્
પછી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મને, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રે બંને હાથ જોડીને, બધા રાજાઓ સાથે મળીને આ રીતે સંબોધ્યા:
ઋતે સેનાપ્રણેતારં પૃતના સુમહત્યપિ । દીર્યતે યુદ્ધમાસાદ્ય પિપીલિકપુટં યથા
મૂખ્ય અધિકારી વિના—even મોટી સેના પણ યુદ્ધ સમયે તૂટી જાય છે, જેમ કે ચીંટીનું ગૂંજન વિખેરાઈ જાય છે.
નહિ જાતુ દ્વયોર્બુદ્ધિઃ સમા ભવતિ કર્હિચિત્ । શૌર્યં ચ વલનેતૄણાં સ્પર્ધતે ચ પરસ્પરમ્
ક્યારેય બે જણની બુદ્ધિ એકસરખી હોતી નથી અને આગેવાનોની શૌર્ય હંમેશા એકબીજાથી સ્પર્ધા કરે છે.
શ્રૂયતે ચ મહાપ્રાજ્ઞ હૈહયાનમિતૌજસઃ । અભ્યયુર્બ્રાહ્મણાઃ સર્વે સમુચ્છ્રિતકુશધ્વજાઃ
હે મહાપ્રજ્ઞ, કહેવામાં આવે છે કે—all બ્રાહ્મણો, ઊંચા કુશધ્વજ લઈને, શક્તિશાળી હૈહયો પાસે ગયા હતા.
તાનભ્યયુસ્તદા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચૈવ પિતામહ । એકતસ્તુ ત્રયો વર્ણા એકતઃ ક્ષત્રિયર્ષભાઃ
પછી વૈશ્ય અને શૂદ્રો પણ, હે પિતામહ, તેમને મળવા ગયા; ત્રણ વર્ણ એક બાજુ અને ક્ષત્રિય વીરો બીજી બાજુ હતા.
તે સ્મ યુદ્ધે પ્રભજ્યન્તે ત્રયો વર્ણાઃ પુનઃ પુનઃ । ક્ષત્રિયાશ્ચ જયન્ત્યેવ બહુલં ચૈકતો બલમ્
યુદ્ધમાં, એ ત્રણ વર્ણ વારંવાર તૂટી પડતા, જ્યારે ક્ષત્રિયોએ હંમેશા જીત મેળવી, કારણ કે તેમનું બળ એકઠું હતું.
તતસ્તે ક્ષત્રિયાનેવ પપ્રચ્છુર્દ્વિચસત્તમાઃ । તેભ્યઃ શશંસુર્ધર્મજ્ઞા યાથાતથ્યં પિતામહ
પછી એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ ક્ષત્રિયોને પૂછ્યું અને ધર્મજ્ઞ ક્ષત્રિયોએ તેમને સાચું કહ્યુ, હે પિતામહ.