સાનુકર્ષાઃ સતૂણીરાઃ સવરૂથાઃ સતોમરાઃ। સોપાસઙ્ગાઃ સશક્તીકાઃ સનિષઙ્ગાઃ સહર્ષ્ટયઃ
બધા સાથે અનુયાયીઓ, તૂણીઓ, રથો, ભાલા, બાજુના હથિયારો, ભાલા અને તીરો હતા.
સધ્વજાઃ સપતાકાશ્ચ સશરાસનતોમરાઃ । રજ્જુભિશ્ચ વિચિત્રાભિઃ સપાશાઃ સપરિચ્છદાઃ
બધા ધ્વજ અને પટાકાથી સજ્જ હતા, ધનુષ, તીરો અને ભાલાથી સજ્જ, અને વિવિધ દોરા, પાશ અને આભૂષણોથી શોભાયમાન હતા.
સકચગ્રહવિક્ષેપાઃ સતૈલગુડવાલુકાઃ । સાશીવિષઘટાઃ સર્વે સસર્જરસપાંસવઃ
બધા પાસે કાંટાવાળા હથિયારો, તેલના લાડુ, વાળુ, ઝેરીના ઘડા અને સરજના ધૂળ હતા.
સઘણ્ટફલકાઃ સર્વે સાયોગુડજલોપલાઃ ।। સશાલભિન્દિપાલાશ્ચ સમધૂચ્છિષ્ટમુદ્ગરાઃ
બધા ઘંટાવાળા ઢાલ, તેલ અને મધથી લપસાયેલા ગદાં, અને લોખંડના કાંટાવાળી ગદાંથી સજ્જ હતા.
સકાણ્ડદણ્ડકાઃ સર્વે સસીરવિષતોમરાઃ । સશૂર્પપિટકાઃ સર્વે સદાત્રાઙ્કુશતોમરાઃ
બધા પાસે લોખંડના ટોચવાળા દંડ, ઝેરીના ભાલા, ચાળણી, કટારી, અંકુશ અને ભાલા હતા.
સકીલકવચાઃ સર્વે વાશીવૃક્ષાદનાન્વિતાઃ। વ્યાઘ્રચર્મપરીવારા દ્વીપિચર્માવૃતાશ્ચ તે
બધા કાંટાવાળી કવચ પહેરેલા, કુહાડી અને ગદાં સાથે, વાઘના ચામડાથી શોભાયમાન અને ચિત્તાના ચામડાથી ઢંકાયેલા હતા.
સહર્ષ્ટયઃ સશ્રૃઙ્ગાશ્ચ સપ્રાસવિવિધાયુધાઃ । સકુઠારાઃ સકુદ્દાલાઃ સતૈલક્ષૌમસર્પિષઃ
બધા પાસે ગદાં, શિંગા, વિવિધ ભાલા, કુહાડી, કૂદાળી, તેલ, રેશમ અને ઘી હતા.
રુક્મજાલપ્રતિચ્છન્ના નાનામણિવિભૂષિતાઃ । ચિત્રાનીકાઃ સુવપુષો જ્વલિતા ઇવ પાવકાઃ
સોનાની જાળથી ઢંકાયેલા અને વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન, એ સુંદર સૈન્ય વિભાગો જ્વલંત અગ્ની જેવા તેજસ્વી દેખાતા હતા.
તથા કવચિનઃ શૂરાઃ શસ્ત્રેષુ કૃતનિશ્ચયાઃ । કુલીના હયયોનિજ્ઞાઃ સારથ્યે વિનિવેશિતાઃ
આ રીતે, કવચ પહેરેલા, શસ્ત્રોમાં નિશ્ચય ધરાવતા, ઊંચા કુળના અને ઘોડાં ઉછેરવામાં નિપુણ એવા બહાદુર યોદ્ધાઓને રથચાલક તરીકે રાખવામાં આવ્યા.
બદ્ધારિષ્ટા બદ્ધકક્ષા બદ્ધધ્વજપતાકિનઃ। બદ્ધાભરણનિર્યૂહા બદ્ધચર્માસિપટ્ટિશાઃ
તેઓએ કવચ મજબૂતીથી બાંધેલા, કમરપટ્ટા કસેલા, ધ્વજ અને પતાકા લગાડેલી, શણગારેલા અને ઢાલ તથા તલવારની પટ્ટી પણ બાંધેલી હતી.
ચતુર્યુજો રથાઃ સર્વે સર્વે ચોત્તમવાજિનઃ । સપ્રાસઋષ્ટિકાઃ સર્વે સર્વે શતશરાસનાઃ
બધા રથો ચાર ચકકા વાળા હતા, બધા ઉત્તમ ઘોડાં જોડાયેલા હતા, બધા ભાલા અને ભાલાંથી સજ્જ હતા અને દરેક પાસે સો તીરોવાળા ધનુષ હતા.
ધુર્યયોર્હકયયોરેકસ્તથાન્યૌ પર્ષ્ણિસારથી । તૌ ચાપિ રથિનાં શ્રેષ્ઠૌ રથી ચ હયવિત્તથા
દરેક રથમાં એક જણ લગામ પકડીને, બીજો પાછળથી રથ સંભાળતો; બંને શ્રેષ્ઠ રથચાલક હતા અને રથચાલક ઘોડાંની જાણકાર પણ હતો.
નગરાણીવ ગુપ્તાનિ દુરાધર્ષાણિ શત્રુભિઃ । આસન્રથસહસ્રાણિ હેમમાલીનિ સર્વશઃ
શહેર જેવું સુરક્ષિત, દુશ્મન માટે અપરાજેય, આવા હજારો રથો ત્યાં ઊભા હતા, બધા સોનાની માળાથી શોભતા હતા.
યથા રથાસ્તથા નાગા બદ્ધકક્ષાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ । બભૂવુઃ સપ્તપુરુષા રત્નવન્ત ઇવાદ્રયઃ
રથોની જેમ જ, હાથીઓ પણ કમરપટ્ટા બાંધેલા અને સુંદર રીતે શણગારેલા હતા, દરેક પર સાત માણસ ઊભેલા, જાણે રત્નોથી ભરેલા પર્વત હોય.
દ્વાવઙ્કુશધરૌ તત્ર દ્વાવુત્તમધનુર્ધરૌ । દ્વૌ વરાસિધરૌ રાજન્નેકઃ શક્તિપિનાકધૃત્
ત્યાં બે જણ અંકુશ પકડીને, બે શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર, બે ઉત્તમ તલવારધારી અને એક ભાલા તથા ધનુષ ધારણ કરતો હતો.
ગજૈર્મત્તૈઃ સમાકીર્ણં સર્વમાયુધકોશકૈઃ। તદ્બભૂવ બલં રાજન્કૌરવ્યસ્ય મહાત્મનઃ
મસ્ત હાથીઓ અને દરેક પ્રકારના શસ્ત્રો તથા હથિયારો સાથે, મહાન આત્માવાળા કૌરવની આખી સેના ભરાઈ ગઈ હતી.
આમુક્તકવચૈર્યુક્તૈઃ સપતાકૈઃ સ્વલઙ્કૃતૈઃ । સાદિભિશ્ચોપપન્નાસ્તુ તથા ચાયુતશો હયાઃ
કવચ પહેરેલા, પતાકા અને શણગારથી સજ્જ, સવાર સાથે, એવા દસ હજારથી પણ વધુ ઘોડાં તૈયાર રાખવામાં આવ્યા હતા.
અસઙ્ગ્રાહાઃ સુસંપન્ના હેમભાણ્ડપરિચ્છદાઃ। અનેકશતસાહસ્રાઃ સર્વે સાદિવશે સ્થિતાઃ
જેઓ રોકી શકાતા નહોતા, સારી રીતે સજ્જ, સોનાના સાધનો અને શણગારવાળા, અનેક લાખો ઘોડાં, બધા સવાર સાથે યોગ્ય રીતે ઊભેલા હતા.
નાનારૂપવિકારાશ્ચ નાનાકવચશસ્ત્રિણઃ । પદાતિનો નરાસ્તત્ર બભૂવુર્હેમમાલિનઃ
ત્યાં અનેક પ્રકારના વેશભૂષા અને શસ્ત્રો ધરાવતા, વિવિધ કવચ પહેરેલા પદાતી સૈનિકો પણ સોનાની માળા પહેરીને ઊભેલા હતા.
રથસ્યાસન્દશ ગજા ગજસ્ય દશ વાજિનઃ । નરા દશ હયસ્યાસન્પાદરક્ષાઃ સમન્તતઃ
દરેક રથ માટે દસ હાથી, દરેક હાથી માટે દસ ઘોડાં અને દરેક ઘોડા માટે દસ પદાતી સૈનિકો ચારેબાજુ રક્ષણ માટે ઊભેલા હતા.
રથસ્ય નાગાઃ પઞ્ચાશન્નાગસ્યાસઞ્શતં હયાઃ। હયસ્ય પુરુષાઃ સપ્ત ભિન્નસન્ધાનકારિણઃ
દરેક રથ માટે પચાસ હાથી, દરેક હાથી માટે એકસો ઘોડાં અને દરેક ઘોડા માટે સાત એવા માણસો, જે તૂટેલી પંક્તિઓ સુધારી શકે, રાખવામાં આવ્યા હતા.
સેના પઞ્ચશતં નાગા રથાસ્તાવન્ત એવ ચ। દશસેના ચ પૃતના પૃતના દશ વાહિની
એક સેના પાંચસો હાથી અને એટલાં જ રથો ધરાવે છે; દસ સેના મળીને એક પૃથક બને છે અને દસ પૃથક મળીને એક મોટી ટુકડી બને છે.
સેના ચ વાહિની ચૈવ પૃતના ધ્વજિની ચમૂઃ । અક્ષૌહિણીતિ પર્યાયૈર્નિરુક્તા ચ વરૂથિની
સેના, મોટી ટુકડી, પૃથક, ધ્વજવાળી ટુકડી અને બટાલિયન—આ બધા શબ્દો એક જ ગોઠવણી માટે વપરાય છે, જેને અક્ષૌહિણી પણ કહે છે.
એવં વ્યૂઢાન્યનીકાનિ કૌરવેયેણ ધીમતા। અક્ષૌહિણ્યો દશૈકા ચ સઙ્ખ્યાતાઃ સપ્ત ચૈવ હ
આ રીતે, બુદ્ધિશાળી કૌરવે સેનાની ગોઠવણી કરી; અગિયાર અક્ષૌહિણી ગણાઈ અને સાથે જ સાત પણ ગણાઈ.
અક્ષૌહિણ્યસ્તુ સપ્તૈવ પાણ્ડવાનામભૂદ્બલમ્ । અક્ષૌહિણ્યો દશૈકા ચ કૌરવાણામભૂદ્બલમ્
પાંડવોની પાસે સાત અક્ષૌહિણી સેનાશક્તિ હતી; કૌરવોની પાસે અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાશક્તિ હતી.
નરાણાં પઞ્ચપઞ્ચાશદેષા પત્તિર્વિધીયતે। સેનામુખં ચ તિસ્રસ્તા ગુલ્મ ઇત્યભિશબ્દિતમ્
પદાતી સૈનિકોની એક ટુકડી પચપન માણસની ગણાય છે; એવી ત્રણ ટુકડી મળીને એક ગુલ્મ બને છે, જેને ગુલ્મ કહે છે.
ત્રયો ગુલ્મા ગણસ્ત્વાસીદ્ગણાસ્ત્વયુતશોઽભવન્ । દુર્યોધનસ્ય સેનાસુ યોત્સ્યમાનાઃ પ્રહારિણઃ
દુર્યોધનની સેના ત્રણ વિભાગમાં વહેંચાઈ હતી અને દરેક વિભાગમાં દસ હજાર યોદ્ધાઓના જૂથો તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા, જે યુદ્ધ માટે સજ્જ અને લડવામાં કુશળ હતા.
તત્ર દુર્યોધનો રાજા શૂરાન્બુદ્ધિમતો નરાન્। પ્રસમીક્ષ્ય મહાબાહુશ્ચક્રે સેનાપતીંસ્તદા
ત્યાં રાજા દુર્યોધને, પોતાની શક્તિશાળી ભુજાઓ સાથે, બહાદુર અને બુદ્ધિશાળી પુરુષોને ધ્યાનપૂર્વક પસંદ કરીને, તે સમયે સેના માટે મુખ્ય અધિકારીઓ નિમ્યા.
પૃથગક્ષૌહિણીનાં ચ પ્રણેતૄન્નરસત્તમાન્ । વિધિવત્પૂર્વમાનીય પાર્થિવાનભ્યષેચયત્
પછી તેણે પ્રથાની મુજબ દરેક વિભાગ માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષોને આગેવાન તરીકે આગળ લાવ્યા અને રાજાઓને સેના પ્રમુખ તરીકે સ્થાપિત કર્યા.
કૃપં દ્રોણં ચ શલ્યં ચ સૈન્ધવં ચ જયદ્રથમ્ । સુદક્ષિણં ચ કામ્ભોજં કૃતવર્માણમેવ ચ
કૃપ, દ્રોણ, શલ્ય, સિંધુના રાજા જયદ્રથ, કામ્બોજના સુદક્ષિણ અને કૃતવર્મા—