યમાહ કૃષ્ણો દાશાર્હઃ સોઽસ્તુ સેનાપતિર્મમ । કૃતાસ્ત્રોપ્યકૃતાસ્ત્રો વા વૃદ્ધો વા યદિ વા યુવા
દાશાર્હ કુળના કૃષ્ણ જેનું નામ લેશે, એ જ મારા સેનાપતિ બને—એ શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ હોય કે ન હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન.
એષ નો વિજયે મૂલમેષ તાત વિપર્યયે। અત્ર પ્રાણાશ્ચ રાજ્યં ચ ભાવાભાવૌ સુખાસુખે
પિતા, એ જ અમારી જીતનું મૂળ છે અને હારનું પણ; અહીં જ આપણું જીવન, રાજ્ય, હોવું-નહોવું, સુખ-દુઃખ બધું છે.
એષ ધાતા વિધાતા ચ સિદ્ધિરત્ર પ્રતિષ્ઠિતા। યમાહ કૃષ્ણો દાશાર્હઃ સોસ્તુ નો વાહિનીપતિઃ
એ જ સર્જનહાર અને વિધાતા છે; સફળતા અહીં સ્થિર છે. કૃષ્ણ જેનું નામ લેશે, એ જ આપણો સેનાપતિ બને.
બ્રવીતુ વદતાં શ્રેષ્ઠો નિશા સમભિવર્તતે। તતઃ સેનાપતિં કૃત્વા કૃષ્ણસ્ય વશવર્તિનઃ
વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ જણ બોલે, કારણ કે રાત નજીક આવી રહી છે; પછી કૃષ્ણની ઇચ્છા પ્રમાણે સેનાપતિ નક્કી કરીએ.
રાત્રેઃ શેષે વ્યતિક્રાન્તે પ્રયાસ્યામો રણાજિરમ્ । અધિવાસિતશસ્ત્રાશ્ચ કૃતકૌતુકમઙ્ગલાઃ
રાતનો અવશેષ ભાગ પસાર થયા પછી, આપણે યુદ્ધભૂમિ તરફ જઈશું, શસ્ત્રોનું પૂજન કરીને અને શુભ સંસ્કાર કરીને.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ। અબ્રવીત્પુણ્ડરીકાક્ષો ધનઞ્જયમવેક્ષ્ય હ
ધર્મરાજના એ વિવેકપૂર્ણ વચન સાંભળી, કમળનયન કૃષ્ણે ધનંજય તરફ જોઈને કહ્યું.
મમાપ્યેતે મહારાજ ભવદ્ભિર્ય ઉદાહૃતાઃ। નેતારસ્તવ સેનાયા મતા વિક્રાન્તયોધિનઃ
મહારાજ, તમે જેમના નામ લીધાં, એ મારા પણ મનમાં છે; એ બધા તમારી સેના માટે નેતા અને પરાક્રમી યોદ્ધા ગણાય છે.
સર્વ એવ સમર્થા હિ તવ શત્રું પ્રબાધિતુમ્। ઇન્દ્રસ્યાપિ ભયં હ્યેતે જનયેયુર્મહાહવે
એ બધા ખરેખર તમારા દુશ્મનને હરાવવા સક્ષમ છે; મહાયુદ્ધમાં તો એ ઇન્દ્રને પણ ભયમાં મૂકી શકે.
કિં પુનર્ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં લુબ્ધાનાં પાપચેતસામ્। મયાપિ હિ મહાબાહો ત્વત્પ્રિયાર્થં મહાહવે
તો પછી ધૃતરાષ્ટ્રના લોભી અને દુષ્ટ મનવાળા પુત્રોની શું વાત? મહાબાહુ, તમારી પ્રીતિ માટે મેં પણ મહાયુદ્ધમાં મહાન પ્રયત્ન કર્યો છે.
કૃતો યત્નો મહાંસ્તત્ર શમઃ સ્યાદિતિ ભારત । ધર્મસ્ય ગતમાનૃણ્યં ન સ્મ વાચ્યા વિવક્ષતામ્
ભારત, ત્યાં શાંતિ થાય એ માટે મોટો પ્રયત્ન કર્યો છે; ધર્મનું ઋણ ચૂકવાઈ ગયું છે, હવે વધુ બોલવાની જરૂર નથી.
કૃતાર્થં મન્યતે બાલ આત્મનમવિચક્ષણઃ । ધાર્તરાષ્ટ્રો બલસ્થં ચ પશ્યત્યાત્માનમાતુરઃ
અવિવેકી અને મૂર્ખ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર પોતાને સફળ માને છે, પણ દુઃખી હોવા છતાં પોતાને શક્તિશાળી સમજે છે.
યુજ્યતાં વાહિની સાધુ વધસાધ્યા હિ મે મતાઃ । ન ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ શક્ષ્યન્તિ સ્થાતું દૃષ્ટ્વા ધનઞ્જયમ્
ચાલો, સેનાને તૈયાર કરો; મારું માનવું છે કે દુશ્મનને હરાવવું શક્ય છે. ધનંજયને જોઈને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો ટકી શકશે નહીં.
ભીમસેનં ચ સઙ્ક્રુદ્ધં યમૌ ચાપિ યમોપમૌ । યુયુધાનં દ્વિતીયં ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નમમર્ષણમ્
તેઓ ભીમસેનના ક્રોધને, યમના સમાન માદ્રીપુત્રોને, બીજાં સત્યકી અને અપમાન સહન ન કરનાર ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પણ સહન કરી શકશે નહીં.
અભિમન્યું દ્રૌપદેયાન્વિરાટદ્રુપદાવપિ। અક્ષૌહિણીપતીંશ્ચાન્યાન્નરેન્દ્રાન્ભીમવિક્રમાન્
અભિમન્યુ, દ્રૌપદીપુત્રો, વિરાટ, દ્રુપદ અને બીજા રાજાઓ, તેમજ ભીમ જેવી પરાક્રમી અક્ષૌહિણીપતિઓને પણ તેઓ રોકી શકશે નહીં.
સારવદ્બલમસ્માકં દુષ્પ્રધર્ષં દુરાસદમ્। ધાર્તરાષ્ટ્રબલં સઙ્ખ્યે હનિષ્યતિ ન સંશયઃ
અમારી સેનામાં સાર છે, તેને હરાવવી અઘરી છે અને નજીક જવું મુશ્કેલ છે. યુદ્ધમાં ધૃતરાષ્ટ્રની સેનાનો નાશ નિશ્ચિત છે—આમાં શંકા નથી.
એવમુક્તે તુ કૃષ્ણેન સંપ્રાહૃષ્યન્નરોત્તમાઃ
કૃષ્ણએ આવું કહ્યું ત્યારે શ્રેષ્ઠ પુરુષો ખૂબ આનંદિત થયા.
તેષાં પ્રહૃષ્ટમનસાં નાદઃ સમભવન્મહાન્। યોગ ઇત્યથ સૈન્યાનાં ત્વરતાં સંપ્રધાવતામ્
તેઓના આનંદિત હૃદયોમાંથી મોટો ધ્વનિ ઉઠ્યો, કારણ કે બંને સેનાઓ યુદ્ધ માટે ઉત્સાહપૂર્વક આગળ વધવા લાગી.
હયવારણશબ્દાશ્ચ નેમિઘોષાશ્ચ સર્વતઃ। શઙ્ખદુન્દુભિઘોષાશ્ચ તુમુલાઃ સર્વતોઽભવન્
ઘોડા અને હાથીઓના અવાજ, રથોના ચકરાંની ઘોંઘાટ અને શંખ-ઢોલના ગર્જના ચારે બાજુ ગૂંજવા લાગી.
તદ્રુગ્રં સાગરનિભં ક્ષુબ્ધં બલસમાગમમ્। રથપત્તિગજોદયં મહોર્મિભિરિવાકુલમ્
તે ભયાનક સેનાસમૂહ ઉગ્ર અને ઉલ્લાસિત સમુદ્ર જેવો લાગતો, જેમાં રથ, પગદળ અને હાથીઓની ગતિ મહા તરંગો જેવી ઉથલપાથલ કરતી હતી.
ધાવતામાહુયાનાનાં તનુત્રાણિ ચ બધ્નતામ્ । પ્રયાસ્યતાં પાણ્ડવાનાં સસૈન્યાનાં સમન્તતઃ
યોદ્ધાઓ દોડતા, ઘોડાઓને લગામ પહેરાવતા અને કવચ ધારણ કરતા, પાંડવો અને તેમની સેનાઓ સર્વ દિશામાં આગળ વધ્યા.
ગઙ્ગેવ પૂર્ણા દુર્ધર્ષા સમદૃશ્યત વાહિની । અગ્રાનીકે ભીમસેનો માદ્રીપુત્રૌ ચ દંશિતૌ
સેના ભરપૂર અને અપરાજેય ગંગા જેવી દેખાતી હતી; આગળ ભીમસેન અને દંતવાળ માદ્રીપુત્રો તૈયાર ઉભા હતા.
સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય પાર્ષતઃ । પ્રભદ્રકાશ્ચ પઞ્ચાલા ભીમસેનમુખા યયુઃ
સૌભદ્ર, દ્રૌપદીપુત્રો, પૃષ્ઠપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને પંચાલના પ્રભદ્રકાઓ, ભીમસેનને આગેવાન બનાવીને આગળ વધ્યા.
તતઃ શબ્દઃ સમભવત્સુમુદ્રસ્યેવ પર્વણિ
પછી એવો અવાજ થયો, જેમ કે ભરપૂર સમુદ્રમાં જ્વાર આવે ત્યારે થાય છે.
ફલ્ગુ યચ્ચં બલં કિંચિદ્યચ્ચાપિ કૃશદુર્બલમ્। તત્સઙ્ગૃહ્ય યયૌ રાજા યે ચાપિ પરિચારકાઃ
જે થોડીક નબળી કે દુર્બળ સેના બચી હતી, રાજાએ તેને અને પોતાના સેવકોને સાથે રાખીને રવાના થયો.
ઉપપ્લાવ્યે તુ પાઞ્ચાલી દ્રૌપદી સત્યવાદિની । સહ સ્ત્રીભિર્નિનવૃતે દાસીદાસસમાવૃતા
ઉપપ્લવ્યમાં, સાચી વાત બોલનારી પંચાલી દ્રૌપદી, સ્ત્રીઓ અને દાસી-દાસો સાથે સુરક્ષિત હતી.
કૃત્વા મૂલપ્રતીકારં ગુલ્મૈઃ સ્થાવરજઙ્ગમૈઃ । સ્કન્ધાવારેણ મહતા પ્રયયુઃ પાણ્ડુનન્દનાઃ
સ્થિર અને ચાલતી ટુકડીઓથી મુખ્ય રક્ષણ ગોઠવીને, પાંડુપુત્રો વિશાળ છાવણી સાથે આગળ વધ્યા.
દદતો ગાં હિરણ્યં ચ બ્રાહ્મણૈરભિસંવૃતાઃ। સ્તૂયમાના યયૂ રાજન્રથૈર્મણિવિભૂષિતૈઃ
ગાય અને સોનાની દાન આપતા, બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલા, રાજા, રત્નોથી શોભાયમાન રથોમાં, સ્તુતિઓ સાથે આગળ વધ્યા.
કેકયા ધૃષ્ટકેતુશ્ચ પુત્રઃ કાશ્યસ્ય ચાભિભૂઃ । શ્રેણિમાન્વસુદાનશ્ચ શિખણ્ડી ચાપરાજિતઃ
કેકય, ધૃષ્ટકેતુ, કાશીરાજનો પુત્ર અભિભૂ, શ્રેણિમાન, વસુદાન અને અપરાજિત શિખંડિ પણ ત્યાં હાજર હતા.
હૃષ્ટાસ્તુષ્ટાઃ કવચિનઃ સશસ્ત્રાઃ સમલઙ્કૃતાઃ। રાજાનમન્વયુઃ સર્વે પરિવાર્ય યુધિષ્ઠિરમ્
આ બધા રાજાઓ આનંદિત, સંતોષી, કવચ પહેરીને, શસ્ત્રો સાથે અને સુંદર વેશભૂષામાં, યુધિષ્ઠિરને ઘેરીને તેમના પાછળ ચાલ્યા.
જઘનાર્ધે વિરાટશ્ચ યાજ્ઞસેનિશ્ચ સૌમકિઃ । સુધર્મા કુન્તિભોજશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ચાત્મજાઃ
પાછળના ભાગે વિરાટ, યાજ્ઞસેની, સૌમકી, સુધર્મા, કુંતિભોજ અને દ્રુપદના પુત્રો હતા.