અભેદ્યઃ સર્વશસ્ત્રાણાં પ્રભિન્ન ઇવ વારણઃ । જજ્ઞે દ્રોણવિનાશાય સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ
જે કોઈ પણ શસ્ત્રથી ભેદી શકાયો નથી, છતાં વિખૂટા થયેલા હાથી જેવો છે; જે દ્રોણના વિનાશ માટે જન્મેલો છે, સત્યવચન અને ઇન્દ્રિયજિત છે—
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમહં મન્યે સહેદ્ભીષ્મસ્ય સાયકાન્। વજ્રાશનિસમસ્પર્શાન્દીપ્તાસ્યાનુરગાનિવ
મને લાગે છે કે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ભીષ્મના વીજળી અને અગ્નિ જેવી પ્રખર બાણોને સહન કરી શકે છે.
યમદૂતસમાન્વેગે નિપાતે પાવકોપમાન્ । રામેણાજૌ વિષિહિતાન્વજ્રનિષ્પેષદારુણાન્
યમના દૂત જેવી ઝડપથી અને અગ્નિ જેવી તીવ્રતાથી, રામે યુદ્ધમાં એ ઝેરી દુશ્મનો પર આઘાત કર્યો અને વીજળી જેવી શક્તિથી તેમને ચકનાચૂર કરી દીધા.
પુરુષ તં ન પશ્યામિ યઃ સહેત મહાવ્રતમ્। ધૃષ્ટદ્યુમ્નમૃતે રાજન્નિતિ મે ધીયતે મતિઃ
રાજા, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સિવાય એવો કોઈ પુરુષ મને દેખાતો નથી કે જે એ મહાન પ્રતિજ્ઞાવાળાને સહન કરી શકે; એ જ મારી પક્કી માન્યતા છે.
ક્ષિપ્રહસ્તશ્ચિત્રયોધી મતઃ સેનાપતિર્મમ । અભેદ્યકવચઃ શ્રીમાન્માતઙ્ગ ઇવ યૂથપઃ
મારો સેનાપતિ ચપળ હાથવાળો, શ્રેષ્ઠ યોદ્ધા, અડગ કવચધારી અને હાથીના ટોળાના નેતા જેવો તેજસ્વી છે.
અર્જુનેનૈવમુક્તે તુ ભીમો વાક્યં સમાદદે।' વધાર્થં યઃ સમુત્પન્નઃ શિખણ્ડી દ્રુપદાત્મજઃ । વદન્તિ સિદ્ધા રાજેન્દ્ર ઋષયશ્ચ સમાગતાઃ
અર્જુને આવું કહ્યું ત્યારે ભીમે વાત આગળ વધારી: શિખંડિ, દ્રુપદપુત્ર, ખાસ વધ માટે જન્મ્યો છે; એ વાત સિદ્ધો અને એકત્ર થયેલા ઋષિઓએ પણ કહી છે, રાજન.
યસ્ય સઙ્ગ્રામમધ્યે તુ દિવ્યમસ્ત્રં પ્રકુર્વતઃ । રૂપં દ્રક્ષ્યન્તિ પુરુષા રામસ્યેવ મહાત્મનઃ
યુદ્ધના મધ્યમાં જ્યારે એ દિવ્ય અસ્ત્ર ઉપયોગ કરશે, ત્યારે લોકો તેને મહાત્મા રામ જેવા રૂપમાં જોશે.
ન તં યુદ્ધે પ્રપશ્યામિ યો ભિન્દ્યાત્તુ શિખણ્ડિનામ્ । શસ્ત્રેણ સમરે રાજન્સન્નદ્વં સ્યન્દને સ્થિતમ્
રાજા, યુદ્ધમાં શસ્ત્રો સાથે, સંપૂર્ણ સજ્જ અને રથ પર ઊભેલા શિખંડિને તોડી શકે એવો કોઈ મને દેખાતો નથી.
દ્વૈરથે સમરે નાન્યો ભીષ્મં હન્યાન્મહાવ્રતમ્ । શિખણ્ડિનમૃતે વીરં સ મે સેનાપતિર્મતઃ
યુદ્ધના મેદાનમાં દ્વંદ્વયુદ્ધમાં, શિખંડિ સિવાય બીજું કોઈ પણ ભીષ્મ જેવા મહાન પ્રતિજ્ઞાવાળાને મારવા સક્ષમ નથી; એ જ મને સેનાપતિ તરીકે યોગ્ય લાગે છે.
સર્વસ્ય જગતસ્તાત સારાસારં બાલાબલમ્ । સર્વં જાનાતિ ધર્માત્મા મતમેષાં ચ કેશવઃ
પિતા, એ સમગ્ર જગતનું સાર-નસાર, બળ-દુર્બળતા બધું જાણે છે; અને ધર્મનિષ્ઠ કેશવ બધાની મંતવ્યો જાણે છે.
યમાહ કૃષ્ણો દાશાર્હઃ સોઽસ્તુ સેનાપતિર્મમ । કૃતાસ્ત્રોપ્યકૃતાસ્ત્રો વા વૃદ્ધો વા યદિ વા યુવા
દાશાર્હ કુળના કૃષ્ણ જેનું નામ લેશે, એ જ મારા સેનાપતિ બને—એ શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ હોય કે ન હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન.
એષ નો વિજયે મૂલમેષ તાત વિપર્યયે। અત્ર પ્રાણાશ્ચ રાજ્યં ચ ભાવાભાવૌ સુખાસુખે
પિતા, એ જ અમારી જીતનું મૂળ છે અને હારનું પણ; અહીં જ આપણું જીવન, રાજ્ય, હોવું-નહોવું, સુખ-દુઃખ બધું છે.
એષ ધાતા વિધાતા ચ સિદ્ધિરત્ર પ્રતિષ્ઠિતા। યમાહ કૃષ્ણો દાશાર્હઃ સોસ્તુ નો વાહિનીપતિઃ
એ જ સર્જનહાર અને વિધાતા છે; સફળતા અહીં સ્થિર છે. કૃષ્ણ જેનું નામ લેશે, એ જ આપણો સેનાપતિ બને.
બ્રવીતુ વદતાં શ્રેષ્ઠો નિશા સમભિવર્તતે। તતઃ સેનાપતિં કૃત્વા કૃષ્ણસ્ય વશવર્તિનઃ
વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ જણ બોલે, કારણ કે રાત નજીક આવી રહી છે; પછી કૃષ્ણની ઇચ્છા પ્રમાણે સેનાપતિ નક્કી કરીએ.
રાત્રેઃ શેષે વ્યતિક્રાન્તે પ્રયાસ્યામો રણાજિરમ્ । અધિવાસિતશસ્ત્રાશ્ચ કૃતકૌતુકમઙ્ગલાઃ
રાતનો અવશેષ ભાગ પસાર થયા પછી, આપણે યુદ્ધભૂમિ તરફ જઈશું, શસ્ત્રોનું પૂજન કરીને અને શુભ સંસ્કાર કરીને.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ। અબ્રવીત્પુણ્ડરીકાક્ષો ધનઞ્જયમવેક્ષ્ય હ
ધર્મરાજના એ વિવેકપૂર્ણ વચન સાંભળી, કમળનયન કૃષ્ણે ધનંજય તરફ જોઈને કહ્યું.
મમાપ્યેતે મહારાજ ભવદ્ભિર્ય ઉદાહૃતાઃ। નેતારસ્તવ સેનાયા મતા વિક્રાન્તયોધિનઃ
મહારાજ, તમે જેમના નામ લીધાં, એ મારા પણ મનમાં છે; એ બધા તમારી સેના માટે નેતા અને પરાક્રમી યોદ્ધા ગણાય છે.
સર્વ એવ સમર્થા હિ તવ શત્રું પ્રબાધિતુમ્। ઇન્દ્રસ્યાપિ ભયં હ્યેતે જનયેયુર્મહાહવે
એ બધા ખરેખર તમારા દુશ્મનને હરાવવા સક્ષમ છે; મહાયુદ્ધમાં તો એ ઇન્દ્રને પણ ભયમાં મૂકી શકે.
કિં પુનર્ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં લુબ્ધાનાં પાપચેતસામ્। મયાપિ હિ મહાબાહો ત્વત્પ્રિયાર્થં મહાહવે
તો પછી ધૃતરાષ્ટ્રના લોભી અને દુષ્ટ મનવાળા પુત્રોની શું વાત? મહાબાહુ, તમારી પ્રીતિ માટે મેં પણ મહાયુદ્ધમાં મહાન પ્રયત્ન કર્યો છે.
કૃતો યત્નો મહાંસ્તત્ર શમઃ સ્યાદિતિ ભારત । ધર્મસ્ય ગતમાનૃણ્યં ન સ્મ વાચ્યા વિવક્ષતામ્
ભારત, ત્યાં શાંતિ થાય એ માટે મોટો પ્રયત્ન કર્યો છે; ધર્મનું ઋણ ચૂકવાઈ ગયું છે, હવે વધુ બોલવાની જરૂર નથી.
કૃતાર્થં મન્યતે બાલ આત્મનમવિચક્ષણઃ । ધાર્તરાષ્ટ્રો બલસ્થં ચ પશ્યત્યાત્માનમાતુરઃ
અવિવેકી અને મૂર્ખ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર પોતાને સફળ માને છે, પણ દુઃખી હોવા છતાં પોતાને શક્તિશાળી સમજે છે.
યુજ્યતાં વાહિની સાધુ વધસાધ્યા હિ મે મતાઃ । ન ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ શક્ષ્યન્તિ સ્થાતું દૃષ્ટ્વા ધનઞ્જયમ્
ચાલો, સેનાને તૈયાર કરો; મારું માનવું છે કે દુશ્મનને હરાવવું શક્ય છે. ધનંજયને જોઈને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો ટકી શકશે નહીં.
ભીમસેનં ચ સઙ્ક્રુદ્ધં યમૌ ચાપિ યમોપમૌ । યુયુધાનં દ્વિતીયં ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નમમર્ષણમ્
તેઓ ભીમસેનના ક્રોધને, યમના સમાન માદ્રીપુત્રોને, બીજાં સત્યકી અને અપમાન સહન ન કરનાર ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પણ સહન કરી શકશે નહીં.
અભિમન્યું દ્રૌપદેયાન્વિરાટદ્રુપદાવપિ। અક્ષૌહિણીપતીંશ્ચાન્યાન્નરેન્દ્રાન્ભીમવિક્રમાન્
અભિમન્યુ, દ્રૌપદીપુત્રો, વિરાટ, દ્રુપદ અને બીજા રાજાઓ, તેમજ ભીમ જેવી પરાક્રમી અક્ષૌહિણીપતિઓને પણ તેઓ રોકી શકશે નહીં.
સારવદ્બલમસ્માકં દુષ્પ્રધર્ષં દુરાસદમ્। ધાર્તરાષ્ટ્રબલં સઙ્ખ્યે હનિષ્યતિ ન સંશયઃ
અમારી સેનામાં સાર છે, તેને હરાવવી અઘરી છે અને નજીક જવું મુશ્કેલ છે. યુદ્ધમાં ધૃતરાષ્ટ્રની સેનાનો નાશ નિશ્ચિત છે—આમાં શંકા નથી.
એવમુક્તે તુ કૃષ્ણેન સંપ્રાહૃષ્યન્નરોત્તમાઃ
કૃષ્ણએ આવું કહ્યું ત્યારે શ્રેષ્ઠ પુરુષો ખૂબ આનંદિત થયા.
તેષાં પ્રહૃષ્ટમનસાં નાદઃ સમભવન્મહાન્। યોગ ઇત્યથ સૈન્યાનાં ત્વરતાં સંપ્રધાવતામ્
તેઓના આનંદિત હૃદયોમાંથી મોટો ધ્વનિ ઉઠ્યો, કારણ કે બંને સેનાઓ યુદ્ધ માટે ઉત્સાહપૂર્વક આગળ વધવા લાગી.
હયવારણશબ્દાશ્ચ નેમિઘોષાશ્ચ સર્વતઃ। શઙ્ખદુન્દુભિઘોષાશ્ચ તુમુલાઃ સર્વતોઽભવન્
ઘોડા અને હાથીઓના અવાજ, રથોના ચકરાંની ઘોંઘાટ અને શંખ-ઢોલના ગર્જના ચારે બાજુ ગૂંજવા લાગી.
તદ્રુગ્રં સાગરનિભં ક્ષુબ્ધં બલસમાગમમ્। રથપત્તિગજોદયં મહોર્મિભિરિવાકુલમ્
તે ભયાનક સેનાસમૂહ ઉગ્ર અને ઉલ્લાસિત સમુદ્ર જેવો લાગતો, જેમાં રથ, પગદળ અને હાથીઓની ગતિ મહા તરંગો જેવી ઉથલપાથલ કરતી હતી.
ધાવતામાહુયાનાનાં તનુત્રાણિ ચ બધ્નતામ્ । પ્રયાસ્યતાં પાણ્ડવાનાં સસૈન્યાનાં સમન્તતઃ
યોદ્ધાઓ દોડતા, ઘોડાઓને લગામ પહેરાવતા અને કવચ ધારણ કરતા, પાંડવો અને તેમની સેનાઓ સર્વ દિશામાં આગળ વધ્યા.