શ્લાઘ્યઃ પાર્થિવવંશસ્ય પ્રમુખે વાહિનીપતિઃ। પુત્રપૌત્રેઃ પરિવૃતઃ શતશાખ ઇવ દ્રુમઃ
એવા પુરુષને રાજવંશના મુખ્ય સ્થાન પર, સેના પ્રમુખ તરીકે ગૌરવ મળે, જે પુત્ર-પૌત્રોથી ઘેરાયેલો છે, જાણે શાખાવાળું વૃક્ષ હોય.
યસ્તતાપ તપો ઘોરં સદારઃ પૃથિવીપતિઃ । રોષાદ્દ્રોણવિનાશાય વીરઃ સમિતિશોભનઃ
જે પૃથ્વીપતિએ પોતાની પત્ની સાથે ભયાનક તપ કર્યુ, યુદ્ધમાં તેજસ્વી અને દ્રોણના વિનાશ માટે ક્રોધથી ભરેલો છે—
પિતેવાસ્માન્સમાધત્તે યઃ સદા પાર્થિવર્ષભઃ । શ્વશુરો દ્રુપદોઽસ્માકં સેનાગ્રં સ પ્રકર્ષતુ
જે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને હંમેશાં આપણું પિતાની જેમ ધ્યાન રાખે છે, એવો દ્રુપદ, આપણો સસરા, આપણા સેના મથકનું નેતૃત્વ કરે.
સ દ્રોણભીષ્માવાયાતૌ સહેદિતિ મતિર્મમ । સ હિ દિવ્યાસ્ત્રવિદ્રાજા સખા ચાઙ્ગિરસો નૃપઃ
મને લાગે છે કે દ્રુપદ, દ્રોણ અને ભીષ્મ સામે ઊભા રહી શકે છે; કારણ કે એ દેવશસ્ત્રોમાં પારંગત રાજા છે અને અંગિરસ વંશના મિત્ર છે.
માદ્રીસુતાભ્યામુક્તે તુ સ્વમતે કુરુનન્દનઃ। વાસવિર્વાસવસમઃ સવ્યસાચ્યબ્રવીદ્વચઃ
માદ્રીપુત્રોએ એમ કહ્યું પછી, વાસવ સમાન પરાક્રમી અને સવ્યસાચી અર્જુને આ શબ્દો કહ્યા.
યોયં તપઃપ્રભાવેન ઋષિસન્તોષણેન ચ । દિવ્યઃ પુરુષ ઉત્પન્નો જ્વાલાવર્ણો મહાભુજઃ
જે તપશ્ચર્યાની શક્તિ અને ઋષિઓને પ્રસન્ન કરીને જન્મેલો છે, અગ્નિ જેવો તેજસ્વી અને બળવાન ભુજાવાળો દેવપુરુષ—
ધનુષ્માન્કવચી ખઙ્ગી રથમારુહ્ય દંશિતઃ । દિવ્યૈર્હયવરૈર્યુક્તમગ્નિકુણ્ડાત્સમુત્થિતઃ
જે ધનુષધારી, કવચધારી, ખડગવાળો, રથ પર ચઢેલો, ભયાનક છે, દેવઘોડાઓ જોડેલા રથમાં, અગ્નિકુંડમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે—
ગર્જન્નિવ મહામેઘો રથઘોષેણ વીર્યવાન્ । સિંહસંહનનો વીરઃ સિંહતુલ્યપરાક્રમઃ
જે પોતાના રથના ઘોંઘાટથી મહામેઘ જેવો ગર્જે છે, પરાક્રમી છે, સિંહ જેવી છાતી અને બળ ધરાવે છે, અને સિંહ સમાન સાહસ ધરાવે છે—
સિંહોરસ્કઃ સિંહભુજઃ સિંહવક્ષા મહાબલઃ । સિંહપ્રગર્જનો વીરઃ સંહસ્કન્ધો મહાદ્યુતિઃ
સિંહ જેવી છાતી, સિંહ જેવા બળવાન હાથ, સિંહ જેવું વક્ષસ્થળ, મહાબળશાળી, સિંહ જેવી ગર્જના કરતો, પહોળા ખભાવાળો અને તેજસ્વી—
શુભ્રૂઃ સુદંષ્ટ્રઃ સુહનુઃ સુબાહુઃ સુમુખોઽકૃશઃ । સુજત્રુઃ સુવિશાલાક્ષઃ સુપાદઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ
સુંદર ભ્રૂ, મજબૂત દાંત, સુમેળે બનેલા જડબાં, મજબૂત હાથ, સુંદર ચહેરો, દૃઢ શરીર, વિશાળ આંખો, સારા પગ અને મજબૂત દેહ ધરાવે છે—
અભેદ્યઃ સર્વશસ્ત્રાણાં પ્રભિન્ન ઇવ વારણઃ । જજ્ઞે દ્રોણવિનાશાય સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ
જે કોઈ પણ શસ્ત્રથી ભેદી શકાયો નથી, છતાં વિખૂટા થયેલા હાથી જેવો છે; જે દ્રોણના વિનાશ માટે જન્મેલો છે, સત્યવચન અને ઇન્દ્રિયજિત છે—
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમહં મન્યે સહેદ્ભીષ્મસ્ય સાયકાન્। વજ્રાશનિસમસ્પર્શાન્દીપ્તાસ્યાનુરગાનિવ
મને લાગે છે કે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ભીષ્મના વીજળી અને અગ્નિ જેવી પ્રખર બાણોને સહન કરી શકે છે.
યમદૂતસમાન્વેગે નિપાતે પાવકોપમાન્ । રામેણાજૌ વિષિહિતાન્વજ્રનિષ્પેષદારુણાન્
યમના દૂત જેવી ઝડપથી અને અગ્નિ જેવી તીવ્રતાથી, રામે યુદ્ધમાં એ ઝેરી દુશ્મનો પર આઘાત કર્યો અને વીજળી જેવી શક્તિથી તેમને ચકનાચૂર કરી દીધા.
પુરુષ તં ન પશ્યામિ યઃ સહેત મહાવ્રતમ્। ધૃષ્ટદ્યુમ્નમૃતે રાજન્નિતિ મે ધીયતે મતિઃ
રાજા, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સિવાય એવો કોઈ પુરુષ મને દેખાતો નથી કે જે એ મહાન પ્રતિજ્ઞાવાળાને સહન કરી શકે; એ જ મારી પક્કી માન્યતા છે.
ક્ષિપ્રહસ્તશ્ચિત્રયોધી મતઃ સેનાપતિર્મમ । અભેદ્યકવચઃ શ્રીમાન્માતઙ્ગ ઇવ યૂથપઃ
મારો સેનાપતિ ચપળ હાથવાળો, શ્રેષ્ઠ યોદ્ધા, અડગ કવચધારી અને હાથીના ટોળાના નેતા જેવો તેજસ્વી છે.
અર્જુનેનૈવમુક્તે તુ ભીમો વાક્યં સમાદદે।' વધાર્થં યઃ સમુત્પન્નઃ શિખણ્ડી દ્રુપદાત્મજઃ । વદન્તિ સિદ્ધા રાજેન્દ્ર ઋષયશ્ચ સમાગતાઃ
અર્જુને આવું કહ્યું ત્યારે ભીમે વાત આગળ વધારી: શિખંડિ, દ્રુપદપુત્ર, ખાસ વધ માટે જન્મ્યો છે; એ વાત સિદ્ધો અને એકત્ર થયેલા ઋષિઓએ પણ કહી છે, રાજન.
યસ્ય સઙ્ગ્રામમધ્યે તુ દિવ્યમસ્ત્રં પ્રકુર્વતઃ । રૂપં દ્રક્ષ્યન્તિ પુરુષા રામસ્યેવ મહાત્મનઃ
યુદ્ધના મધ્યમાં જ્યારે એ દિવ્ય અસ્ત્ર ઉપયોગ કરશે, ત્યારે લોકો તેને મહાત્મા રામ જેવા રૂપમાં જોશે.
ન તં યુદ્ધે પ્રપશ્યામિ યો ભિન્દ્યાત્તુ શિખણ્ડિનામ્ । શસ્ત્રેણ સમરે રાજન્સન્નદ્વં સ્યન્દને સ્થિતમ્
રાજા, યુદ્ધમાં શસ્ત્રો સાથે, સંપૂર્ણ સજ્જ અને રથ પર ઊભેલા શિખંડિને તોડી શકે એવો કોઈ મને દેખાતો નથી.
દ્વૈરથે સમરે નાન્યો ભીષ્મં હન્યાન્મહાવ્રતમ્ । શિખણ્ડિનમૃતે વીરં સ મે સેનાપતિર્મતઃ
યુદ્ધના મેદાનમાં દ્વંદ્વયુદ્ધમાં, શિખંડિ સિવાય બીજું કોઈ પણ ભીષ્મ જેવા મહાન પ્રતિજ્ઞાવાળાને મારવા સક્ષમ નથી; એ જ મને સેનાપતિ તરીકે યોગ્ય લાગે છે.
સર્વસ્ય જગતસ્તાત સારાસારં બાલાબલમ્ । સર્વં જાનાતિ ધર્માત્મા મતમેષાં ચ કેશવઃ
પિતા, એ સમગ્ર જગતનું સાર-નસાર, બળ-દુર્બળતા બધું જાણે છે; અને ધર્મનિષ્ઠ કેશવ બધાની મંતવ્યો જાણે છે.
યમાહ કૃષ્ણો દાશાર્હઃ સોઽસ્તુ સેનાપતિર્મમ । કૃતાસ્ત્રોપ્યકૃતાસ્ત્રો વા વૃદ્ધો વા યદિ વા યુવા
દાશાર્હ કુળના કૃષ્ણ જેનું નામ લેશે, એ જ મારા સેનાપતિ બને—એ શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ હોય કે ન હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન.
એષ નો વિજયે મૂલમેષ તાત વિપર્યયે। અત્ર પ્રાણાશ્ચ રાજ્યં ચ ભાવાભાવૌ સુખાસુખે
પિતા, એ જ અમારી જીતનું મૂળ છે અને હારનું પણ; અહીં જ આપણું જીવન, રાજ્ય, હોવું-નહોવું, સુખ-દુઃખ બધું છે.
એષ ધાતા વિધાતા ચ સિદ્ધિરત્ર પ્રતિષ્ઠિતા। યમાહ કૃષ્ણો દાશાર્હઃ સોસ્તુ નો વાહિનીપતિઃ
એ જ સર્જનહાર અને વિધાતા છે; સફળતા અહીં સ્થિર છે. કૃષ્ણ જેનું નામ લેશે, એ જ આપણો સેનાપતિ બને.
બ્રવીતુ વદતાં શ્રેષ્ઠો નિશા સમભિવર્તતે। તતઃ સેનાપતિં કૃત્વા કૃષ્ણસ્ય વશવર્તિનઃ
વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ જણ બોલે, કારણ કે રાત નજીક આવી રહી છે; પછી કૃષ્ણની ઇચ્છા પ્રમાણે સેનાપતિ નક્કી કરીએ.
રાત્રેઃ શેષે વ્યતિક્રાન્તે પ્રયાસ્યામો રણાજિરમ્ । અધિવાસિતશસ્ત્રાશ્ચ કૃતકૌતુકમઙ્ગલાઃ
રાતનો અવશેષ ભાગ પસાર થયા પછી, આપણે યુદ્ધભૂમિ તરફ જઈશું, શસ્ત્રોનું પૂજન કરીને અને શુભ સંસ્કાર કરીને.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ। અબ્રવીત્પુણ્ડરીકાક્ષો ધનઞ્જયમવેક્ષ્ય હ
ધર્મરાજના એ વિવેકપૂર્ણ વચન સાંભળી, કમળનયન કૃષ્ણે ધનંજય તરફ જોઈને કહ્યું.
મમાપ્યેતે મહારાજ ભવદ્ભિર્ય ઉદાહૃતાઃ। નેતારસ્તવ સેનાયા મતા વિક્રાન્તયોધિનઃ
મહારાજ, તમે જેમના નામ લીધાં, એ મારા પણ મનમાં છે; એ બધા તમારી સેના માટે નેતા અને પરાક્રમી યોદ્ધા ગણાય છે.
સર્વ એવ સમર્થા હિ તવ શત્રું પ્રબાધિતુમ્। ઇન્દ્રસ્યાપિ ભયં હ્યેતે જનયેયુર્મહાહવે
એ બધા ખરેખર તમારા દુશ્મનને હરાવવા સક્ષમ છે; મહાયુદ્ધમાં તો એ ઇન્દ્રને પણ ભયમાં મૂકી શકે.
કિં પુનર્ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં લુબ્ધાનાં પાપચેતસામ્। મયાપિ હિ મહાબાહો ત્વત્પ્રિયાર્થં મહાહવે
તો પછી ધૃતરાષ્ટ્રના લોભી અને દુષ્ટ મનવાળા પુત્રોની શું વાત? મહાબાહુ, તમારી પ્રીતિ માટે મેં પણ મહાયુદ્ધમાં મહાન પ્રયત્ન કર્યો છે.
કૃતો યત્નો મહાંસ્તત્ર શમઃ સ્યાદિતિ ભારત । ધર્મસ્ય ગતમાનૃણ્યં ન સ્મ વાચ્યા વિવક્ષતામ્
ભારત, ત્યાં શાંતિ થાય એ માટે મોટો પ્રયત્ન કર્યો છે; ધર્મનું ઋણ ચૂકવાઈ ગયું છે, હવે વધુ બોલવાની જરૂર નથી.