તાસાં યે પતયઃ સપ્ત વિખ્યાતાસ્તાન્નિબોધત। દ્રુપદશ્ચ વિરાટશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશિખણ્ડિનૌ
આ સાત સેનાના પ્રસિદ્ધ નેતાઓ કોણ છે તે સાંભળો: દ્રુપદ, વિરાટ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને શિખંડી.
સાત્યકિશ્ચેકિતાનશ્ચ ભીમસેનશ્ચ વીર્યવાન્ । એતે સેનાપ્રણેતારો વીરાઃ સર્વે તનુત્યજઃ
સાત્યકી, ચેકિતાન અને પરાક્રમી ભીમસેન—આ બધા જ સેનાના વીર નેતાઓ છે, જેઓ યુદ્ધમાં અડગ છે.
સર્વે વેદવિદઃ શૂરાઃ સર્વે સુચિરિતવ્રતાઃ । હ્રીમન્તો નીતિમન્તશ્ચ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ
બધા જ વેદ જાણનારા, શૂરવીર, સારા વ્રત પાળનારા, લજ્જાશીલ, બુદ્ધિશાળી અને યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત છે.
ઇષ્વસ્ત્રકુશલાઃ સર્વે તથા સર્વાસ્ત્રયોધિનઃ । સપ્તાનામપિ યો નેતા સેનાનાં પ્રવિભાગવિત્
બધા જ ધનુર્વિદ્યા અને તમામ શસ્ત્રો ચલાવવામાં નિપુણ છે; આ સાતમાંથી જે સેનાનું વિભાજન જાણે છે, એ મુખ્ય નેતા છે.
યઃ સહેત રણે ભીષ્ણં શરાર્ચિઃપાવકોપમમ્ । તં તાવત્સહદેવાત્ર પ્રબ્રૂહિ કુરુનન્દન। સ્વગતં પુરુષવ્યાઘ્ર કો નઃ સેનાપતિઃ ક્ષમઃ
કુરુઓના આનંદ, સહદેવ, આપણામાંથી કોણ છે જે યુદ્ધમાં ભીષ્મના તીક્ષ્ણ બાણોની આગ જેવી જ્વાળા સામે ઊભો રહી શકે? પુરુષશ્રેષ્ઠ, આપણામાંથી કોણ આપણા સેના નેતૃત્વ માટે યોગ્ય છે, એ કહો.
સંયુક્ત એકદુઃખશ્ચ વીર્યવાંશ્ચ મહીપતિઃ। યં સમાશ્રિત્ય ધર્મજ્ઞં સ્વમંશમનુયુઞ્જ્મહે
એવો માણસ જોઈએ, જે દુઃખ-સુખમાં આપણાં સાથે એકરૂપ રહે, બહાદુર હોય, ધરતીનો રાજા હોય અને ધર્મને જાણતો હોય, જેના પર આપણે વિશ્વાસપૂર્વક આપણો ભાગ સોંપી શકીએ.
મત્સ્યો વિરાટો બલવાન્કૃતાસ્ત્રો યુદ્ધદુર્મદઃ । પ્રસહિષ્યતિ સઙ્ગ્રામે ભીષ્મં તાંશ્ચ મહારથાન્
માછ્ય દેશના રાજા વિરાટ, શક્તિશાળી અને યુદ્ધકૌશલ્યમાં નિપુણ, ભીષ્મ અને મહાન રથીઓ સામે યુદ્ધમાં ટકી શકે છે.
તથોક્તે સહદેવેન વાક્યે વાક્યવિશારદઃ । નકુલોઽનન્તરં તસ્માદિદં વચનમાદદે
સહદેવના આ શબ્દો પછી, વાક્યમાં કુશળ નકુલ તુરંત આગળ આવ્યા અને એમણે આ રીતે વાત શરૂ કરી.
વયસા શાસ્ત્રતો ધૈર્યાત્કુલેનાભિજનેન ચ । હ્રીમાન્બલાન્વિતઃ શ્રીમાન્સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ
જે વ્યક્તિ વય, શાસ્ત્રજ્ઞાન, ધીરજ, કુળ અને ઉન્નત વંશથી, લાજ, બળ અને ભાગ્યથી યુક્ત છે, અને સર્વશાસ્ત્રોમાં પારંગત છે—
વેદ ચાસ્ત્રં ભારદ્વાજાહુર્ધર્ષઃ સત્યસઙ્ગરઃ । યો નિત્યં સ્પર્ધતે દ્રોણં ભીષ્મં ચૈવ મહાબલમ્
જે શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ છે, જેમ ભરદ્વાજ વંશજોએ કહ્યું છે; જે ધીર અને પ્રતિજ્ઞામાં સત્ય છે, અને જે દ્રોણ તથા મહાબળશાળી ભીષ્મ સાથે હંમેશાં સ્પર્ધા કરે છે—
શ્લાઘ્યઃ પાર્થિવવંશસ્ય પ્રમુખે વાહિનીપતિઃ। પુત્રપૌત્રેઃ પરિવૃતઃ શતશાખ ઇવ દ્રુમઃ
એવા પુરુષને રાજવંશના મુખ્ય સ્થાન પર, સેના પ્રમુખ તરીકે ગૌરવ મળે, જે પુત્ર-પૌત્રોથી ઘેરાયેલો છે, જાણે શાખાવાળું વૃક્ષ હોય.
યસ્તતાપ તપો ઘોરં સદારઃ પૃથિવીપતિઃ । રોષાદ્દ્રોણવિનાશાય વીરઃ સમિતિશોભનઃ
જે પૃથ્વીપતિએ પોતાની પત્ની સાથે ભયાનક તપ કર્યુ, યુદ્ધમાં તેજસ્વી અને દ્રોણના વિનાશ માટે ક્રોધથી ભરેલો છે—
પિતેવાસ્માન્સમાધત્તે યઃ સદા પાર્થિવર્ષભઃ । શ્વશુરો દ્રુપદોઽસ્માકં સેનાગ્રં સ પ્રકર્ષતુ
જે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને હંમેશાં આપણું પિતાની જેમ ધ્યાન રાખે છે, એવો દ્રુપદ, આપણો સસરા, આપણા સેના મથકનું નેતૃત્વ કરે.
સ દ્રોણભીષ્માવાયાતૌ સહેદિતિ મતિર્મમ । સ હિ દિવ્યાસ્ત્રવિદ્રાજા સખા ચાઙ્ગિરસો નૃપઃ
મને લાગે છે કે દ્રુપદ, દ્રોણ અને ભીષ્મ સામે ઊભા રહી શકે છે; કારણ કે એ દેવશસ્ત્રોમાં પારંગત રાજા છે અને અંગિરસ વંશના મિત્ર છે.
માદ્રીસુતાભ્યામુક્તે તુ સ્વમતે કુરુનન્દનઃ। વાસવિર્વાસવસમઃ સવ્યસાચ્યબ્રવીદ્વચઃ
માદ્રીપુત્રોએ એમ કહ્યું પછી, વાસવ સમાન પરાક્રમી અને સવ્યસાચી અર્જુને આ શબ્દો કહ્યા.
યોયં તપઃપ્રભાવેન ઋષિસન્તોષણેન ચ । દિવ્યઃ પુરુષ ઉત્પન્નો જ્વાલાવર્ણો મહાભુજઃ
જે તપશ્ચર્યાની શક્તિ અને ઋષિઓને પ્રસન્ન કરીને જન્મેલો છે, અગ્નિ જેવો તેજસ્વી અને બળવાન ભુજાવાળો દેવપુરુષ—
ધનુષ્માન્કવચી ખઙ્ગી રથમારુહ્ય દંશિતઃ । દિવ્યૈર્હયવરૈર્યુક્તમગ્નિકુણ્ડાત્સમુત્થિતઃ
જે ધનુષધારી, કવચધારી, ખડગવાળો, રથ પર ચઢેલો, ભયાનક છે, દેવઘોડાઓ જોડેલા રથમાં, અગ્નિકુંડમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે—
ગર્જન્નિવ મહામેઘો રથઘોષેણ વીર્યવાન્ । સિંહસંહનનો વીરઃ સિંહતુલ્યપરાક્રમઃ
જે પોતાના રથના ઘોંઘાટથી મહામેઘ જેવો ગર્જે છે, પરાક્રમી છે, સિંહ જેવી છાતી અને બળ ધરાવે છે, અને સિંહ સમાન સાહસ ધરાવે છે—
સિંહોરસ્કઃ સિંહભુજઃ સિંહવક્ષા મહાબલઃ । સિંહપ્રગર્જનો વીરઃ સંહસ્કન્ધો મહાદ્યુતિઃ
સિંહ જેવી છાતી, સિંહ જેવા બળવાન હાથ, સિંહ જેવું વક્ષસ્થળ, મહાબળશાળી, સિંહ જેવી ગર્જના કરતો, પહોળા ખભાવાળો અને તેજસ્વી—
શુભ્રૂઃ સુદંષ્ટ્રઃ સુહનુઃ સુબાહુઃ સુમુખોઽકૃશઃ । સુજત્રુઃ સુવિશાલાક્ષઃ સુપાદઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ
સુંદર ભ્રૂ, મજબૂત દાંત, સુમેળે બનેલા જડબાં, મજબૂત હાથ, સુંદર ચહેરો, દૃઢ શરીર, વિશાળ આંખો, સારા પગ અને મજબૂત દેહ ધરાવે છે—
અભેદ્યઃ સર્વશસ્ત્રાણાં પ્રભિન્ન ઇવ વારણઃ । જજ્ઞે દ્રોણવિનાશાય સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ
જે કોઈ પણ શસ્ત્રથી ભેદી શકાયો નથી, છતાં વિખૂટા થયેલા હાથી જેવો છે; જે દ્રોણના વિનાશ માટે જન્મેલો છે, સત્યવચન અને ઇન્દ્રિયજિત છે—
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમહં મન્યે સહેદ્ભીષ્મસ્ય સાયકાન્। વજ્રાશનિસમસ્પર્શાન્દીપ્તાસ્યાનુરગાનિવ
મને લાગે છે કે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ભીષ્મના વીજળી અને અગ્નિ જેવી પ્રખર બાણોને સહન કરી શકે છે.
યમદૂતસમાન્વેગે નિપાતે પાવકોપમાન્ । રામેણાજૌ વિષિહિતાન્વજ્રનિષ્પેષદારુણાન્
યમના દૂત જેવી ઝડપથી અને અગ્નિ જેવી તીવ્રતાથી, રામે યુદ્ધમાં એ ઝેરી દુશ્મનો પર આઘાત કર્યો અને વીજળી જેવી શક્તિથી તેમને ચકનાચૂર કરી દીધા.
પુરુષ તં ન પશ્યામિ યઃ સહેત મહાવ્રતમ્। ધૃષ્ટદ્યુમ્નમૃતે રાજન્નિતિ મે ધીયતે મતિઃ
રાજા, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સિવાય એવો કોઈ પુરુષ મને દેખાતો નથી કે જે એ મહાન પ્રતિજ્ઞાવાળાને સહન કરી શકે; એ જ મારી પક્કી માન્યતા છે.
ક્ષિપ્રહસ્તશ્ચિત્રયોધી મતઃ સેનાપતિર્મમ । અભેદ્યકવચઃ શ્રીમાન્માતઙ્ગ ઇવ યૂથપઃ
મારો સેનાપતિ ચપળ હાથવાળો, શ્રેષ્ઠ યોદ્ધા, અડગ કવચધારી અને હાથીના ટોળાના નેતા જેવો તેજસ્વી છે.
અર્જુનેનૈવમુક્તે તુ ભીમો વાક્યં સમાદદે।' વધાર્થં યઃ સમુત્પન્નઃ શિખણ્ડી દ્રુપદાત્મજઃ । વદન્તિ સિદ્ધા રાજેન્દ્ર ઋષયશ્ચ સમાગતાઃ
અર્જુને આવું કહ્યું ત્યારે ભીમે વાત આગળ વધારી: શિખંડિ, દ્રુપદપુત્ર, ખાસ વધ માટે જન્મ્યો છે; એ વાત સિદ્ધો અને એકત્ર થયેલા ઋષિઓએ પણ કહી છે, રાજન.
યસ્ય સઙ્ગ્રામમધ્યે તુ દિવ્યમસ્ત્રં પ્રકુર્વતઃ । રૂપં દ્રક્ષ્યન્તિ પુરુષા રામસ્યેવ મહાત્મનઃ
યુદ્ધના મધ્યમાં જ્યારે એ દિવ્ય અસ્ત્ર ઉપયોગ કરશે, ત્યારે લોકો તેને મહાત્મા રામ જેવા રૂપમાં જોશે.
ન તં યુદ્ધે પ્રપશ્યામિ યો ભિન્દ્યાત્તુ શિખણ્ડિનામ્ । શસ્ત્રેણ સમરે રાજન્સન્નદ્વં સ્યન્દને સ્થિતમ્
રાજા, યુદ્ધમાં શસ્ત્રો સાથે, સંપૂર્ણ સજ્જ અને રથ પર ઊભેલા શિખંડિને તોડી શકે એવો કોઈ મને દેખાતો નથી.
દ્વૈરથે સમરે નાન્યો ભીષ્મં હન્યાન્મહાવ્રતમ્ । શિખણ્ડિનમૃતે વીરં સ મે સેનાપતિર્મતઃ
યુદ્ધના મેદાનમાં દ્વંદ્વયુદ્ધમાં, શિખંડિ સિવાય બીજું કોઈ પણ ભીષ્મ જેવા મહાન પ્રતિજ્ઞાવાળાને મારવા સક્ષમ નથી; એ જ મને સેનાપતિ તરીકે યોગ્ય લાગે છે.
સર્વસ્ય જગતસ્તાત સારાસારં બાલાબલમ્ । સર્વં જાનાતિ ધર્માત્મા મતમેષાં ચ કેશવઃ
પિતા, એ સમગ્ર જગતનું સાર-નસાર, બળ-દુર્બળતા બધું જાણે છે; અને ધર્મનિષ્ઠ કેશવ બધાની મંતવ્યો જાણે છે.