દ્રવ્યકર્મગુણજ્ઞૈશ્ચ કાર્યકારણવેદિભિઃ। પક્ષિવાનરરુતજ્ઞૈશ્ચ વ્યાસગ્રન્થસમાશ્રિતૈઃ
જે લોકો દ્રવ્ય, કર્મ અને ગુણને ઓળખે છે, કારણ અને પરિણામને સમજતા છે, પક્ષીઓ અને વાનરોનાં અવાજ સમજતા છે અને વ્યાસજીનાં ગ્રંથો પર આધાર રાખે છે,
નાનાશાસ્ત્રેષુ મુખ્યૈશ્ચ શુશ્રાવ સ્વનમીરિતમ્। લોકાયતિકમુખ્યૈશ્ચ સમન્તાદનુનાદિતમ્
તેને પોતાની પ્રસિદ્ધિ વિવિધ મુખ્ય શાસ્ત્રોમાં અને લોકાયતિકોમાં સર્વત્ર ગુંજતી સાંભળાઈ,
તત્રતત્ર ચ વિપ્રેન્દ્રાન્નિયતાન્સંશિતવ્રતાન્। જપહોમપરાન્વિપ્રાન્દદર્શ પરવીરહા
અહીં-ત્યાં તેણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને જોયા, જે નિયમિત અને દૃઢ વ્રતવાળા હતા, જપ અને હોદાનાં કાર્યોમાં તત્પર હતા, હે પરવીરહંતા!
આસનાનિ વિચિત્રાણિ રુચિરાણિ મહીપતિઃ। પ્રયત્નોપહિતાનિ સ્મ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાગમત્
રાજાએ અદભુત અને મનોહર બેઠકો જોઈ, જે ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક ગોઠવવામાં આવી હતી, અને તે આશ્ચર્યચકિત થયો.
દેવતાયતનાનાં ચ પ્રેક્ષ્ય પૂજાં કૃતાં દ્વિજૈઃ। બ્રહ્મલોકસ્થમાત્માનં મેને સ નૃપસત્તમઃ
દ્વિજોએ દેવસ્થાનોમાં કરેલી પૂજા જોઈને, એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાને જાણે બ્રહ્મલોકમાં હોવા જેવું માન્યું.
સ કાશ્યપતપોગુપ્તમાશ્રમપ્રવરં શુભમ્। નાતૃપ્યત્પ્રેક્ષમાણો વૈ તપોવનગુણૈર્યુતમ્
કાશ્યપજીના તપથી રક્ષિત અને તપોવનના ગુણોથી યુક્ત એ પવિત્ર આશ્રમને જોઈને તે રાજા તૃપ્ત થયો જ નહીં.
સ કાશ્યપસ્યાયતનં મહાવ્રતૈ- ર્વૃતં સમાન્તાદૃષિભિસ્તપોધનૈઃ। વિવેશ સામાત્યપુરોહિતોઽરિહા વિવિક્તમત્યર્થમનોહરં શુભમ્
કાંશ્યપજીના આશ્રમમાં, ચારે બાજુ મહાન તપસ્વી ઋષિઓથી ઘેરાયેલા, પોતાના મંત્રીઓ અને પુરોહિત સાથે એ શત્રુવિજયી રાજા પ્રવેશ્યો; એ સ્થળ ખૂબ જ શાંત, અતિ મનોહર અને પવિત્ર હતું.
તતો ગચ્છન્મહાબાહુરેકોઽમાત્યાન્વિસૃજ્ય તાન્। નાપશ્યચ્ચાશ્રમે તસ્મિંસ્તમૃષિં સંશિતવ્રતમ્
પછી, મહાબાહુ રાજા પોતાના મંત્રીઓને મોકલીને એકલો આગળ વધ્યો, અને એ આશ્રમમાં દૃઢ વ્રતવાળા ઋષિને જોયા નહીં.
સોઽપશ્યમાનસ્તમૃષિં શૂન્યં દૃષ્ટ્વા તથાઽઽશ્રમમ્। ઉવાચ ક ઇહેત્યુચ્ચૈર્વનં સન્નાદયન્નિવ
એ ઋષિને ન જોઈને અને આશ્રમ ખાલી જોઈ, તેણે ઉંચે અવાજે પુકાર્યું, જાણે આખું વન ગુંજી ઉઠ્યું: 'અહીં કોણ છે?'
શ્રુત્વાઽથ તસ્ય તં શબ્દં કન્યા શ્રીરિવ રૂપિણી। નિશ્ચક્રામાશ્રમાત્તસ્માત્તાપસીવેષધારિણી
એના અવાજ સાંભળી, લક્ષ્મી જેવી તેજસ્વી અને તપસ્વિ વેશમાં એક કન્યા એ આશ્રમમાંથી બહાર આવી.
સા તં દૃષ્ટ્વૈવ રાજાનં દુષ્યન્તમસિતેક્ષણા। `સુપ્રીતાઽભ્યાગતં તં તુ પૂજ્યં પ્રાપ્તમથેશ્વરમ્
એ કાળી આંખોવાળી કન્યાએ રાજા દુષ્યંતને જોઈને ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો, કારણ કે એક યોગ્ય અને પૂજનીય મહેમાન આવ્યો હતો.
રૂપયૌવનસંપન્ના શીલાચારવતી શુભા। સા તમાયતપદ્માક્ષં વ્યૂઢોરસ્કં મહાભુજમ્
સુંદરતા અને યુવાનીથી યુક્ત, સદાચારવાળી અને પવિત્ર એ કન્યાએ, કમળ જેવી વિશાળ આંખો, પહોળું છાતી અને મજબૂત ભુજાવાળા રાજાને નિહાળ્યો.
સિંહસ્કન્ધં દીર્ઘબાહું સર્વલક્ષણપૂજિતમ્। સ્પૃષ્ટં મધુરયા વાચા સાઽબ્રવીજ્જનમેજયા
સિંહ જેવી ભુજાઓ, લાંબા હાથ અને સર્વલક્ષણોથી યુક્ત એ રાજાને, એ કન્યાએ મીઠા શબ્દોથી સંબોધન કર્યો.
સ્વાગતં ત ઇતિ ક્ષિપ્રમુવાચ પ્રતિપૂજ્ય ચ। આસનેનાર્ચયિત્વા ચ પાદ્યેનાર્ઘ્યેણ ચૈવ હિ
એ કન્યાએ તરત જ સ્વાગત કર્યું, માન આપ્યો અને બેઠકો આપી, પગ ધોવા માટે પાણી અને મહેમાનગતિ માટે પણ પાણી આપ્યું.
પપ્રચ્છાનામયં રાજન્કુશલં ચ નરાધિપમ્। યથાવદર્ચયિત્વાઽથ પૃષ્ટ્વા ચાનામયં તદા
યોગ્ય રીતે સન્માન કરીને અને રાજાની ખુશાલી પૂછ્યા પછી, એ કન્યાએ રાજાને આરોગ્ય વિશે પણ પૂછ્યું.
ઉવાચ સ્મયમાનેવ કિં કાર્યં ક્રિયતામિતિ। `આશ્રમસ્યાભિગમને કિં ત્વં કાર્યં ચિકીર્ષસિ
હળવું સ્મિત કરીને એણે કહ્યું: 'શું કામ છે? આશ્રમમાં આવવાનો તમારો હેતુ શું છે અને તમે શું કરવા માંગો છો?'
કસ્ત્વમદ્યેહ સંપ્રાપ્તો મહર્ષેરાશ્રમં શુભમ્।' તામબ્રવીત્તતો રાજા કન્યાં મધુરભાષિણીમ્
તમે કોણ છો, જે આજે મહર્ષિનું આ પવિત્ર આશ્રમ પહોંચ્યા છો?' રાજાએ એ કન્યાને મીઠા શબ્દોમાં 이렇게 પૂછ્યું.
દૃષ્ટ્વા સર્વાનવદ્યાઙ્ગીં યથાવત્પ્રતિપૂજિતઃ। `રાજર્ષેસ્તસ્ય પુત્રોઽહમિલિનસ્ય મહાત્મનઃ
તે કન્યાને સર્વે અંગે નિર્દોષ જોઈ, અને યોગ્ય રીતે સન્માન મળ્યા પછી, તેણે કહ્યું: 'હું રાજર્ષિ ઇલિનનો પુત્ર છું.'
દુષ્યન્ત ઇતિ મે નામ સત્યં પુષ્કરલોચને। આગતોઽહં મહાભાગમૃષિં કણ્વમુપાસિતુમ્
'મારું નામ દુષ્યંત છે, કમળ જેવી આંખોવાળી, અને હું મહાન ઋષિ કણ્વને વંદન કરવા આવ્યો છું.'
ગતઃ પિતા મે ભગવાન્ફલાન્યાહર્તુમાશ્રમાત્। મુહૂર્તં સંપ્રતીક્ષસ્વ દ્રષ્ટાસ્યેનમુપાગતમ્
'મારા પિતા ફળ લેવા આશ્રમમાંથી બહાર ગયા છે; થોડી વાર રાહ જુઓ, તેઓ પાછા આવશે ત્યારે તમે તેમને જોઈ શકશો.'
અપશ્યમાનસ્તમૃષિં તથા ચોક્તસ્તયા ચ સઃ। તાં દૃષ્ટ્વા ચ વરારોહાં શ્રીમતીં ચારુહાસિનીમ્
ઋષિને ન જોઈ શક્યા, અને એ કન્યાએ આવું કહ્યું, ત્યારે રાજાએ એ સુંદર, તેજસ્વી અને મીઠા સ્મિતવાળી કન્યાને જોયા.
વિભ્રાજમાનાં વપુષા તપસા ચ દમેન ચ। રૂપયૌવનસંપન્નામિત્યુવાચ મહીપતિઃ
તે કન્યા રૂપ, તપ અને સંયમથી તેજમય હતી, યુવાની અને સૌંદર્યથી ભરપૂર હતી. રાજાએ તેને કહ્યું:
કા ત્વં કસ્યાસિ સુશ્રોણિ કિમર્થં ચાગતા વનમ્। એવંરૂપગુણોપેતા કુતસ્ત્વમસિ શોભને
'તમે કોણ છો, સુંદર નિતંબવાળી? તમે કોની દીકરી છો અને વનમાં કેમ આવી છો? આવું રૂપ અને ગુણ ધરાવતી, સુંદર, તમે ક્યાંથી આવી છો?'
દર્શનાદેવ હિ શુભે ત્વયા મેઽપહૃતં મનઃ। ઇચ્છામિ ત્વામહં જ્ઞાતું તન્મમાચક્ષ્વ શોભને
'શુભે, તમને જોઈને જ મારું મન તમારી તરફ ખેંચાઈ ગયું છે. હું તમને જાણવા ઈચ્છું છું—મને કહો, સુંદરે.'
સ્થિતોસ્મ્યમિતસૌભાગ્યે વિવક્ષુશ્ચાસ્મિ કિંચન। શૃણુ મે નાગનાસોરુ વચનં મત્તકાશિનિ
'હું અહીં ઊભો છું, સુમેરા ભાગ્યવાળી, અને કંઈક કહેવા માંગું છું; મારા શબ્દો સાંભળો, નાગની જેવી નિતંબવાળી, મદમસ્ત હાથી જેવી તેજસ્વિ.'
રાજર્ષેરન્વયે જાતઃ પૂરોરસ્મિ વિશેષતઃ। વૃણ્વે ત્વામદ્ય સુશ્રોણિ દુષ્યન્તો વરવર્ણિનિ
'હું રાજર્ષિ પૌરુવંશમાં જન્મેલો છું. આજે, સુંદર નિતંબવાળી અને તેજસ્વિ, દુષ્યંતે તમને પસંદ કરી છે.'
ન મેઽન્યત્ર ક્ષત્રિયાયા મનો જાતુ પ્રવર્તતે। ઋષિપુત્રીષુ ચાન્યાસુ નાવરાસુ પરાસુ ચ
'મારું મન બીજું ક્યાંય, બીજી ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓ કે ઋષિ પુત્રીઓ તરફ, ન તો નીચી કે ઊંચી તરફ, ક્યારેય વળતું નથી.'
તસ્માત્પ્રણિહિતાત્માનં વિદ્દિ માં કલભાષિણિ। યસ્યાં મે ત્વયિ ભાવોઽસ્તિ ક્ષત્રિયા હ્યસિ કા વદા
'એથી, કલભા જેવી મીઠી બોલનારી, જાણો કે મારું મન તમારા પર સ્થિર છે. તમે ક્ષત્રિય છો—મને કહો, તમે કોણ છો?'
ન હિ મે ભીરુ વિપ્રાયાં મનઃ પ્રસહતે ગતિમ્। ભજે ત્વામાયતાપાઙ્ગે ભક્તં ભજિતુમર્હસિ। ભુઙ્ક્ષ રાજ્યં વિશાલાક્ષિ બુદ્ધિં માત્વન્યથા કૃથાઃ
'ડરપોક, મારું મન બ્રાહ્મણ કન્યાઓ તરફ ક્યારેય વળતું નથી. હું તમને પસંદ કરું છું, વિશાળ આંખવાળી; તમે ભક્તને સ્વીકારો. રાજ્ય ભોગવો, વિશાળ આંખવાળી, અને બીજું કશું વિચારશો નહીં.'
એવમુક્તા તુ સા કન્યા તેન રાજ્ઞા તમાશ્રમે। ઉવાચ હસતી વાક્યમિદં સુમધુરાક્ષરમ્
રાજાએ આશ્રમમાં આવું કહ્યું ત્યારે, એ કન્યાએ હસીને મીઠા અને કોમળ શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.