પ્રજાનાં ક્રોશતીનાં વૈ નૈવાક્ષુભ્યત મે મનઃ । પ્રતિજ્ઞાં રક્ષમાણસ્ય તદ્વૃત્તં સ્મરતસ્તથા । તતઃ પૌરા મહારાજ માતા કાલી ચ મે શુભા
પ્રજાઓ રડતી રહી, છતાં મારી પ્રતિજ્ઞા જાળવીને અને મારા વર્તનને યાદ કરીને, મારું મન અડગ રહ્યું; ત્યારબાદ, હે મહારાજ, મારી માતા કાળી પણ—
ભૃત્યાઃ પુરોહિતાચાર્યા બ્રાહ્મણાશ્ચ બહુશ્રુતાઃ। મામૂચુર્ભૃશસંતપ્તા ભવ રાજેતિ સન્તતમ્
ભૃત્યો, પુરોહિતો, આચાર્યો અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, બધા ખૂબ દુઃખી થઈને વારંવાર મને કહેવા લાગ્યા: 'રાજા બનો!'
પ્રતીપરક્ષિતં રાષ્ટ્રં ત્વાં પ્રાપ્ય વિનશિષ્યતિ। સ ત્વમસ્મદ્ધિતાર્થં વૈ રાજા ભવ મહામતે
બીજાના હાથમાં રહેલું રાજ્ય, તું આવશો ત્યારે નાશ પામશે; તેથી, હે મહાબુદ્ધિ, અમારા હિત માટે રાજા બનો.
ઇત્યુક્તઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા દુઃખિતો ભૃશમાતુરઃ । તેભ્યો ન્યવેદયં તત્ર પ્રતિજ્ઞાં પિતૃગોરવાત્
આવી રીતે કહેવામાં આવતા, મેં હાથ જોડીને, ખૂબ દુઃખી અને વ્યાકુળ થઈને, પિતાની ઇજ્જત રાખવા માટે મારી પ્રતિજ્ઞા એમને સમજાવી.
ઊર્ધ્વરેતા હ્યરાજા ચ કુલસ્યાર્થે પુનઃ પુનઃ । વિશેષતસ્ત્વદર્થં ચ ધુરિ મા માં નિયોજય
હું બ્રહ્મચારી છું અને રાજા પણ નથી, વારંવાર કુળના હિત માટે અને ખાસ કરીને તમારા માટે; મને આ ભાર સોંપશો નહીં.
તતોઽહં પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા માતરં સંપ્રસાદયમ્। નામ્બ શન્તનુના જાતઃ કૌરવં વંશમુદ્વહન્
પછી મેં હાથ જોડીને મારી માતાને મનાવવા પ્રયત્ન કર્યો: 'માતા, હું શાંતનુનો પુત્ર છું અને કૌરવ વંશને આગળ વધાર્યો છે.'
પ્રતિજ્ઞાં વિતથાં કુર્યામિતિ રાજન્પુનઃ પુનઃ । વિશેષતસ્ત્વદર્થં ચ પ્રતિજ્ઞાં કૃતવાનહમ્
હે રાજા, હું કદી પણ આપેલી પ્રતિજ્ઞા તોડી શકું તેમ નથી, ખાસ કરીને તમારાં હિત માટે તો નહિ જ. મેં આ પ્રતિજ્ઞા લીધી છે.
અહં પ્રેષ્યશ્ચ દાસશ્ચ તવાદ્ય સુતવત્સલે । એવં તામનુનીયાહં માતરં જનસન્નિધૌ
હે પુત્રપ્રેમી માતા, આજે હું તમારો દાસ અને દૂત છું. એ રીતે, લોકોની હાજરીમાં મેં તમારી માતાને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
અયાચં ભ્રતૃદારેષુ તદા વ્યાસં મહામુનિમ્ । સહ માત્રા મહારાજ પ્રસાદ્ય તમૃષિં મહામુનિમ્
ત્યારે, હું અને મારી માતાએ મહાન ઋષિ વ્યાસજીને ભાઈના લગ્ન માટે વિનંતી કરી હતી.
અપત્યાર્થં મહારાજ પ્રસાદં કૃતવાંશ્ચ સઃ । ત્રીન્સ પુત્રાનજનયત્તદા ભરતસત્તમ
હે ભરતકુલના શ્રેષ્ઠ, સંતાનની ઇચ્છાથી મહાન ઋષિએ કૃપા કરી અને પછી ત્રણ પુત્રો આપ્યા.
અન્ધઃ કરણહીનત્વાન્ન વૈ રાજા પિતા તવ। રાજા તુ પાણ્ડુરભવન્મહાત્મા લોકવિશ્રુતઃ
તમારા પિતા અંધ અને ઇન્દ્રિયહીન હોવાથી તેમને રાજસિંહાસન મળ્યું નહીં; મહાન આત્માવાળા અને લોકપ્રસિદ્ધ પાંડુ રાજા બન્યા.
સ રાજા તસ્ય તે પુત્રાઃ પિતુર્દાયાદ્યહારિણઃ । મા તાત કલહં કાર્ષી રાજ્યસ્યાર્ધં પ્રદીયતામ્
એ રાજાના પુત્રો, હે પ્રિય, તમારા પિતાના વારસદાર છે. કોઈ ઝઘડો ન કરો, રાજ્યનો અડધો ભાગ આપો.
મયિ જીવતિ રાજ્યં કઃ સંપ્રશાસેત્પુમાનિહ। માવમંસ્યા વચો મહ્યં શમમિચ્છામિ વઃ સદા
જ્યારે સુધી હું જીવું છું, અહીં બીજું કોણ રાજ ચલાવી શકે? મારા વચનને અવગણશો નહીં; હું હંમેશાં તમારો કલ્યાણ ઇચ્છું છું.
ન વિશેષોઽસ્તિ મે પુત્ર ત્વયિ તેષુ ચ ષાર્થિવ। મતમેતત્પિતુસ્તુભ્યં ગાન્ધાર્યા વિદુરસ્ય ચ
હે પુત્ર, મારા માટે તું અને તેઓમાં કોઈ ફરક નથી. આ તારો પિતા, ગાંધીારી અને વિદુરનું પણ એ જ મત છે.
શ્રોતવ્યં ખલુ વૃદ્ધાનાં નાભિશઙ્કીર્વચો મમ। નાશયિષ્યસિ મા સર્વમાત્માનં પૃથિવીં તથા
મોટાઓના વચન સાંભળવા જ જોઈએ, મારા વચન પર શંકા ન કરવી. પોતાને અને આખી પૃથ્વીને નાશ ન કરશો.
ભીષ્મેણોક્તે તતો દ્રોણો દુર્યોધનમભાષત । મધ્યે નૃપાણાં ભદ્રં તે વચનં વચનક્ષમઃ
ભીષ્મજીએ એમ કહ્યું પછી, દ્રોણાચાર્યે રાજાઓની વચ્ચે દુર્યોધનને કહ્યું: 'તમારું કલ્યાણ થાય', કેમ કે તેમના વચન યોગ્ય અને યોગ્ય હતા.
પ્રાતીપઃ શન્તનુસ્તાત કુલસ્યાર્થે યથા સ્થિતઃ । યથા દેવવ્રતો ભીષ્મઃ કુલસ્યાર્થે સ્થિતોઽભવત્
જેમ પ્રતીપ અને શાંતનુએ કુળના હિત માટે પોતાનું સ્થાન જાળવ્યું, તેમ દેવવ્રત ભીષ્મ પણ કુળના હિત માટે ઊભા રહ્યા.
તથા પાણ્ડુર્નરપતિઃ સત્યસન્ધો જિતેન્દ્રિયઃ। રાજા કુરૂણાં ધર્માત્મા સુવ્રતઃ સુસમાહિતાઃ
એ જ રીતે, પાંડુ રાજાએ સત્યનિષ્ઠા, ઇન્દ્રિયજય અને ધર્મથી, શ્રેષ્ઠ વ્રતો પાળીને, કુરુઓનું રાજ્ય સંભાળ્યું.
જ્યેષ્ઠાય રાજ્યમદદદ્ધૃતરાષ્ટ્રાય ધીમતે। યવીયસે તથા ક્ષત્રે કુરૂણાં વંશવર્ધનઃ
તેમણે પોતાનાં મોટા ભાઈ ધૃતરાષ્ટ્રને રાજ્ય આપ્યું અને નાના ભાઈને પણ કુરુ વંશને વધારવા માટે રાજ્ય સંભાળવાનું સોંપ્યું.
તતઃ સિંહાસને રાજન્સ્થાપયિત્વૈનમચ્યુતમ્ ।। વનં જગામ કૌરવ્યો ભાર્યાભ્યાં સહિતો નૃપઃ
પછી, હે રાજા, પાંડુએ તેમને સિંહાસન પર બેસાડી, પોતાની બે પત્નીઓ સાથે વનમાં ગયા.
નીચૈઃ સ્થિત્વા તુ વિદુર ઉપાસ્તે સ્મ વિનીતવત્। પ્રેષ્યવત્પુરુષવ્યાઘ્રો વાલવ્યજનમુત્ક્ષિપન્
વિદુરે નમ્રતાથી રહીને, શિસ્તપૂર્વક સેવા કરી, માણસોમાં શ્રેષ્ઠ હોવા છતાં દાસની જેમ યાકની પૂંછડાવાળું પંખો લહેરાવતો હતો.
તતઃ સર્વાઃ પ્રજાસ્તાત ધૃતરાષ્ટ્રં જનેશ્વરમ્ । અન્વપદ્યન્ત વિધિવદ્યથા પાણ્ડું જનાધિપમ્
પછી, હે પ્રિય, બધાં પ્રજાજનો ધૃતરાષ્ટ્રને પોતાના રાજા તરીકે સ્વીકારી લીધા, જેમ પાંડુને સ્વીકાર્યા હતા.
વિસૃજ્ય ધૃતરાષ્ટ્રાય રાજ્યં સ વિદુરાય ચ। ચચાર પૃથિવીં પાણ્ડુઃ સર્વાં પરપુરઞ્જયઃ
પાંડુએ રાજ્ય ધૃતરાષ્ટ્ર અને વિદુરને સોંપી, પછી આખી પૃથ્વી પર વિજય મેળવી ફર્યા.
કોશસંવનને દાને ભૃત્યાનાં ચાન્વવેક્ષણે । ભરણે ચૈવ સર્વસ્ય વિદુરઃ સત્યસઙ્ગરઃ
ધન એકઠું કરવું, દાન આપવું, નોકરોની દેખરેખ રાખવી અને સૌનું પાલન કરવું—આ બધામાં વિદુર સત્યનિષ્ઠ રહ્યા.
સન્ધિવિગ્રહસંયુક્તો રાજ્ઞાં સંવાહનક્રિયાઃ । અવૈક્ષત મહાતેજા ભીષ્મઃ પરપુરઞ્જયઃ
મહાન તેજવાળા અને દુશ્મનના શહેરો જીતનારા ભીષ્મજીએ રાજાઓની મિલાપ અને વિગ્રહથી ભરેલી પ્રવૃત્તિઓ ધ્યાનપૂર્વક જોયા.
સિંહાસનસ્થો નૃપતિર્ધૃતરાષ્ટ્રો મહાબલઃ । અન્વાસ્યમાનઃ સતતં વિદુરેણ મહાત્મના
મહાબળશાળી ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાસિંહાસન પર બેઠેલા હતા અને મહાત્મા વિદુર સતત તેમની સેવા કરતા હતા.
કથં તસ્ય કુલે જાતઃ કુલભેદં વ્યવસ્યસિ। સંભૂય ભ્રાતૃભિઃ સાર્ધં ભુઙ્ક્ષ ભોગાઞ્જનાધિપ
તમે તેમના કુળમાં જન્મી ને કુટુંબ તોડી નાખવાનો વિચાર કેમ કરો છો? હે મનુષ્યોના રાજા, ભાઈઓ સાથે મળીને આનંદ માણો.
બ્રવીમ્યહં ન કાર્પણ્યાન્નાર્થહેતોઃ કથઞ્ચન । ભીષ્મેણ દત્તમિચ્છામિ ન ત્વયા રાજસત્તમ
હું નબળાઈ કે કોઈ લાભ માટે વાત કરતો નથી; ભીષ્મજીએ જે આપ્યું છે એ જ મને જોઈએ છે, તમારે આપેલું નહીં, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
નાહં ત્વત્તોઽભિકાઙ્ક્ષિષ્યે વૃત્ત્યુપાયં જનાધિપ । યતો ભીષ્મસ્તતો દ્રોણો યદ્ભીષ્મસ્ત્વાહ તત્કુરુ
હું તમારાથી જીવન ગુજરાન માટે કોઈ ઉપાય માગતો નથી, હે મનુષ્યોના રાજા; જ્યાં ભીષ્મ છે ત્યાં દ્રોણ પણ છે—ભીષ્મજીએ જે કહ્યું છે એ જ કરો.
દીયતાં પાણ્ડુપુત્રેભ્યો રાજ્યાર્ધમરિકર્શન । સમમાચાર્યકં તાત તવ તેષાં ચ મે સદા
પાંડુપુત્રોને રાજ્યનો અડધો ભાગ આપો, હે દુશ્મનોને હરાવનાર; ગુરુનું માન તમારે, તેમને અને મને હંમેશા સરખું રહે, હે પિતા.