ન ચોચ્છેદં કુલં યાયાદ્વિસ્તીર્યેચ્ચ કથં યશઃ। તસ્યાહમીપ્સિતં બુદ્ધ્વા કાલીં માતરમાવહમ્
કુળ તૂટે નહીં અને નામ પણ ફેલાય, એમના આ ઇચ્છાને સમજીને મેં કાળી માતાને પોતાની માતા રૂપે સ્વીકારી.
પ્રતિજ્ઞાં દુષ્કરાં કૃત્વા પિતુરર્થે કુલસ્ય ચ। અરાજા ચોર્ધ્વરેતાશ્ચ યથા સુવિદિતં તવ। પ્રતીતો નિવસામ્યેષ પ્રતિજ્ઞામનુપાલયન્
પિતાના અને કુળના હિત માટે મેં અઘરી પ્રતિજ્ઞા લીધી, અને જેમ તમને ખબર છે, રાજપદ લીધા વિના અને બ્રહ્મચારી રહીને, હું મારી પ્રતિજ્ઞા નિભાવી રહ્યો છું.
તસ્યાં જજ્ઞે મહાબાહુઃ શ્રીમાન્કુરુકુલોદ્વહઃ । વિચિત્રવીર્યો ધર્માત્મા કનીયાન્મમ પાર્થિવ
એમના ગર્ભમાંથી મહાબળવાન, તેજસ્વી અને કુરુવંશને ઉજાગર કરનાર, ધર્મનિષ્ઠ અને મારા નાના ભાઈ વિચિત્રવીર્યનો જન્મ થયો.
સ્વર્યાતેઽહં પિતરિ તં સ્વરાજ્યે સન્ન્યવેશયમ્। વિચિત્રવીર્યં રાજાનં ભૃત્યો ભૂત્વા હ્યધશ્ચરઃ
પિતા સ્વર્ગે ગયા પછી, મેં વિચિત્રવીર્યને રાજગાદી પર બેસાડ્યો અને પોતે એમનો સેવક બનીને રહી ગયો.
તસ્યાહં સદૃશાન્દારાન્રાજેન્દ્ર સમુપાહરમ્। જિત્વા પાર્થિવસઙ્ઘાતમપિ તે બહુશઃ શ્રુતમ્
હે રાજાધિરાજ, મેં એમના માટે યોગ્ય પત્નીઓ લાવી, ઘણા રાજાઓને જીત્યા, જેમ તમે વારંવાર સાંભળ્યું છે.
તતો રામેણ સમરે દ્વન્દ્વયુદ્ધમુપાગમમ્। સ હિ રામભયાદેભિર્નાગરૈર્વિપ્રવાસિતઃ
પછી યુદ્ધમાં મેં રામ સાથે એકલ સંઘર્ષ કર્યો; રામના ભયથી, નાગરાજોએ એમને દેશમાંથી દૂર કરી દીધા.
દારેષ્વપ્યતિસક્તશ્ચ યક્ષ્માણં સમપદ્યત। યદા ત્વરાજકે રાષ્ટ્રે ન વવર્ષ સુરેશ્વરઃ । તદાભ્યધાવન્મામેવ પ્રજાઃ ક્ષુદ્ભયપીડિતાઃ
એ પોતાની પત્નીઓમાં ખૂબ જ આસક્ત થયો અને ક્ષય રોગે પીડાયો; જ્યારે રાજ્યમાં રાજા ન રહ્યો, ત્યારે દેવરાજે વરસાદ આપ્યો નહીં અને પ્રજાઓ ભૂખ અને ભયથી પીડાઈને મારી પાસે આવી.
ઉપક્ષીણાઃ પ્રજાઃ સર્વા રાજા ભવ ભવાય નઃ। ઈતીઃ પ્રણુદ ભદ્રં શન્તનોઃ કુલવર્ધન
બધી પ્રજાઓ ખૂબ ઘટી ગઈ અને એમણે વિનંતી કરી: 'અમારા કલ્યાણ માટે રાજા બનો, દુઃખ દૂર કરો, હે શાંતનુવંશને વધારનાર!'
પીડ્યન્તે તે પ્રજાઃ સર્વા વ્યાધિભિર્ભૃશદારુણૈઃ । અલ્પાવશિષ્ટા ગાઙ્ગેય તાઃ પરિત્રાતુમર્હસિ
હે ગંગાપુત્ર, તમારી બધી પ્રજાઓ ભયાનક રોગોથી અત્યંત પીડાઈ રહી છે; હવે થોડા જ લોકો બચ્યા છે, તમે એમને બચાવો.
વ્યાધીન્પ્રણુદ્ય વીર ત્વં પ્રજા ધર્મેણ પાલય। ત્વયિ જિવતી મા રાષ્ટ્રં વિનાશમુપગચ્છતુ
હે વીર, રોગો દૂર કરો અને ધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ કરો; જયાં સુધી તમે જીવતા હો, રાજ્યનો નાશ ન થવો જોઈએ.
પ્રજાનાં ક્રોશતીનાં વૈ નૈવાક્ષુભ્યત મે મનઃ । પ્રતિજ્ઞાં રક્ષમાણસ્ય તદ્વૃત્તં સ્મરતસ્તથા । તતઃ પૌરા મહારાજ માતા કાલી ચ મે શુભા
પ્રજાઓ રડતી રહી, છતાં મારી પ્રતિજ્ઞા જાળવીને અને મારા વર્તનને યાદ કરીને, મારું મન અડગ રહ્યું; ત્યારબાદ, હે મહારાજ, મારી માતા કાળી પણ—
ભૃત્યાઃ પુરોહિતાચાર્યા બ્રાહ્મણાશ્ચ બહુશ્રુતાઃ। મામૂચુર્ભૃશસંતપ્તા ભવ રાજેતિ સન્તતમ્
ભૃત્યો, પુરોહિતો, આચાર્યો અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, બધા ખૂબ દુઃખી થઈને વારંવાર મને કહેવા લાગ્યા: 'રાજા બનો!'
પ્રતીપરક્ષિતં રાષ્ટ્રં ત્વાં પ્રાપ્ય વિનશિષ્યતિ। સ ત્વમસ્મદ્ધિતાર્થં વૈ રાજા ભવ મહામતે
બીજાના હાથમાં રહેલું રાજ્ય, તું આવશો ત્યારે નાશ પામશે; તેથી, હે મહાબુદ્ધિ, અમારા હિત માટે રાજા બનો.
ઇત્યુક્તઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા દુઃખિતો ભૃશમાતુરઃ । તેભ્યો ન્યવેદયં તત્ર પ્રતિજ્ઞાં પિતૃગોરવાત્
આવી રીતે કહેવામાં આવતા, મેં હાથ જોડીને, ખૂબ દુઃખી અને વ્યાકુળ થઈને, પિતાની ઇજ્જત રાખવા માટે મારી પ્રતિજ્ઞા એમને સમજાવી.
ઊર્ધ્વરેતા હ્યરાજા ચ કુલસ્યાર્થે પુનઃ પુનઃ । વિશેષતસ્ત્વદર્થં ચ ધુરિ મા માં નિયોજય
હું બ્રહ્મચારી છું અને રાજા પણ નથી, વારંવાર કુળના હિત માટે અને ખાસ કરીને તમારા માટે; મને આ ભાર સોંપશો નહીં.
તતોઽહં પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા માતરં સંપ્રસાદયમ્। નામ્બ શન્તનુના જાતઃ કૌરવં વંશમુદ્વહન્
પછી મેં હાથ જોડીને મારી માતાને મનાવવા પ્રયત્ન કર્યો: 'માતા, હું શાંતનુનો પુત્ર છું અને કૌરવ વંશને આગળ વધાર્યો છે.'
પ્રતિજ્ઞાં વિતથાં કુર્યામિતિ રાજન્પુનઃ પુનઃ । વિશેષતસ્ત્વદર્થં ચ પ્રતિજ્ઞાં કૃતવાનહમ્
હે રાજા, હું કદી પણ આપેલી પ્રતિજ્ઞા તોડી શકું તેમ નથી, ખાસ કરીને તમારાં હિત માટે તો નહિ જ. મેં આ પ્રતિજ્ઞા લીધી છે.
અહં પ્રેષ્યશ્ચ દાસશ્ચ તવાદ્ય સુતવત્સલે । એવં તામનુનીયાહં માતરં જનસન્નિધૌ
હે પુત્રપ્રેમી માતા, આજે હું તમારો દાસ અને દૂત છું. એ રીતે, લોકોની હાજરીમાં મેં તમારી માતાને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
અયાચં ભ્રતૃદારેષુ તદા વ્યાસં મહામુનિમ્ । સહ માત્રા મહારાજ પ્રસાદ્ય તમૃષિં મહામુનિમ્
ત્યારે, હું અને મારી માતાએ મહાન ઋષિ વ્યાસજીને ભાઈના લગ્ન માટે વિનંતી કરી હતી.
અપત્યાર્થં મહારાજ પ્રસાદં કૃતવાંશ્ચ સઃ । ત્રીન્સ પુત્રાનજનયત્તદા ભરતસત્તમ
હે ભરતકુલના શ્રેષ્ઠ, સંતાનની ઇચ્છાથી મહાન ઋષિએ કૃપા કરી અને પછી ત્રણ પુત્રો આપ્યા.
અન્ધઃ કરણહીનત્વાન્ન વૈ રાજા પિતા તવ। રાજા તુ પાણ્ડુરભવન્મહાત્મા લોકવિશ્રુતઃ
તમારા પિતા અંધ અને ઇન્દ્રિયહીન હોવાથી તેમને રાજસિંહાસન મળ્યું નહીં; મહાન આત્માવાળા અને લોકપ્રસિદ્ધ પાંડુ રાજા બન્યા.
સ રાજા તસ્ય તે પુત્રાઃ પિતુર્દાયાદ્યહારિણઃ । મા તાત કલહં કાર્ષી રાજ્યસ્યાર્ધં પ્રદીયતામ્
એ રાજાના પુત્રો, હે પ્રિય, તમારા પિતાના વારસદાર છે. કોઈ ઝઘડો ન કરો, રાજ્યનો અડધો ભાગ આપો.
મયિ જીવતિ રાજ્યં કઃ સંપ્રશાસેત્પુમાનિહ। માવમંસ્યા વચો મહ્યં શમમિચ્છામિ વઃ સદા
જ્યારે સુધી હું જીવું છું, અહીં બીજું કોણ રાજ ચલાવી શકે? મારા વચનને અવગણશો નહીં; હું હંમેશાં તમારો કલ્યાણ ઇચ્છું છું.
ન વિશેષોઽસ્તિ મે પુત્ર ત્વયિ તેષુ ચ ષાર્થિવ। મતમેતત્પિતુસ્તુભ્યં ગાન્ધાર્યા વિદુરસ્ય ચ
હે પુત્ર, મારા માટે તું અને તેઓમાં કોઈ ફરક નથી. આ તારો પિતા, ગાંધીારી અને વિદુરનું પણ એ જ મત છે.
શ્રોતવ્યં ખલુ વૃદ્ધાનાં નાભિશઙ્કીર્વચો મમ। નાશયિષ્યસિ મા સર્વમાત્માનં પૃથિવીં તથા
મોટાઓના વચન સાંભળવા જ જોઈએ, મારા વચન પર શંકા ન કરવી. પોતાને અને આખી પૃથ્વીને નાશ ન કરશો.
ભીષ્મેણોક્તે તતો દ્રોણો દુર્યોધનમભાષત । મધ્યે નૃપાણાં ભદ્રં તે વચનં વચનક્ષમઃ
ભીષ્મજીએ એમ કહ્યું પછી, દ્રોણાચાર્યે રાજાઓની વચ્ચે દુર્યોધનને કહ્યું: 'તમારું કલ્યાણ થાય', કેમ કે તેમના વચન યોગ્ય અને યોગ્ય હતા.
પ્રાતીપઃ શન્તનુસ્તાત કુલસ્યાર્થે યથા સ્થિતઃ । યથા દેવવ્રતો ભીષ્મઃ કુલસ્યાર્થે સ્થિતોઽભવત્
જેમ પ્રતીપ અને શાંતનુએ કુળના હિત માટે પોતાનું સ્થાન જાળવ્યું, તેમ દેવવ્રત ભીષ્મ પણ કુળના હિત માટે ઊભા રહ્યા.
તથા પાણ્ડુર્નરપતિઃ સત્યસન્ધો જિતેન્દ્રિયઃ। રાજા કુરૂણાં ધર્માત્મા સુવ્રતઃ સુસમાહિતાઃ
એ જ રીતે, પાંડુ રાજાએ સત્યનિષ્ઠા, ઇન્દ્રિયજય અને ધર્મથી, શ્રેષ્ઠ વ્રતો પાળીને, કુરુઓનું રાજ્ય સંભાળ્યું.
જ્યેષ્ઠાય રાજ્યમદદદ્ધૃતરાષ્ટ્રાય ધીમતે। યવીયસે તથા ક્ષત્રે કુરૂણાં વંશવર્ધનઃ
તેમણે પોતાનાં મોટા ભાઈ ધૃતરાષ્ટ્રને રાજ્ય આપ્યું અને નાના ભાઈને પણ કુરુ વંશને વધારવા માટે રાજ્ય સંભાળવાનું સોંપ્યું.
તતઃ સિંહાસને રાજન્સ્થાપયિત્વૈનમચ્યુતમ્ ।। વનં જગામ કૌરવ્યો ભાર્યાભ્યાં સહિતો નૃપઃ
પછી, હે રાજા, પાંડુએ તેમને સિંહાસન પર બેસાડી, પોતાની બે પત્નીઓ સાથે વનમાં ગયા.