સામાત્યો રાજલિઙ્ગાનિ સોપનીય નરાધિપઃ। પુરોહિતસહાયશ્ચ જગામાશ્રમમુત્તમમ્
મંત્રીઓ અને રાજચિહ્નો સાથે, તથા પુરૂહિતને સાથી બનાવી, રાજાએ શ્રેષ્ઠ આશ્રમ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
દિદૃક્ષુસ્તત્ર તમૃષિં તપોરાશિમથાવ્યયમ્। બ્રહ્મલોકપ્રતીકાશમાશ્રમં સોઽભિવીક્ષ્ય હ। ષટ્પદોદ્ગીતસંઘુષ્ટં નાનાદ્વિજગણાયુતમ્
એ તપના અખૂટ ભંડાર એવા ઋષિને જોવા ઇચ્છી, બ્રહ્મલોક જેવી શોભાવાળી, મધમાખીઓના ગુંજન અને વિવિધ દ્વિજગણોથી ભરેલી આશ્રમને રાજાએ જોયો.
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનો રાજા પ્રીતો બભૂવહ। ઋચો બહ્વૃચમુખ્યૈશ્ચ પ્રેર્યમાણાઃ પદક્રમૈઃ। શુશ્રાવ મનુજવ્યાઘ્રો વિતતેષ્વિહ કર્મસુ
આશ્ચર્યથી આંખો ફાટીને, રાજા ખૂબ પ્રસન્ન થયો; તેણે શ્રેષ્ઠ બહ્વૃચો દ્વારા યોગ્ય ક્રમમાં પઠિત ઋગ્વેદના મંત્રો સાંભળ્યા, જ્યાં યજ્ઞકર્મો ચાલી રહ્યા હતા.
યજ્ઞવિદ્યાઙ્ગવિદ્ભિશ્ચ યજુર્વિદ્ભિશ્ચ શોભિતમ્। મધુરૈઃ સામગીતૈશ્ચ ઋષિભિર્નિયતવ્રતૈઃ
યજ્ઞવિધિ અને વેદાંગોમાં પારંગત, યજુર્વેદના જાણકારો અને નિયમિત વ્રત ધરાવતા ઋષિઓના મધુર સામગાનથી એ આશ્રમ શોભતો હતો.
ભારુણ્ડસામગીતાભિરથર્વશિરસોદ્ગતૈઃ। યતાત્મભિઃ સુનિયતૈઃ શુશુભે સ તદાશ્રમઃ
યથાયોગ્ય નિયમિત અને સંયમિત ઋષિઓ દ્વારા ભરૂંડ સામ અને અથર્વવેદના ગીતોથી એ આશ્રમ તેજસ્વી લાગતો હતો.
અથર્વવેદપ્રવરાઃ પૂગયજ્ઞિયસામગાઃ। સંહિતામીરયન્તિ સ્મ પદક્રમયુતાં તુ તે
અથર્વવેદના શ્રેષ્ઠ પઠિત, પૂગ અને યજ્ઞીય સામગાનારા, યોગ્ય પદક્રમથી સંહિતાનો પાઠ કરતા હતા.
શબ્દસંસ્કારસંયુક્તર્બ્રુવદ્ભિશ્ચાપરૈર્દ્વિજૈઃ। નાદિતઃ સ બભૌ શ્રીમાન્બ્રહ્મલોક ઇવાપરઃ
શબ્દના યોગ્ય ઉચ્ચાર અને સ્વરથી બોલતા અન્ય દ્વિજગણો સાથે, એ તેજસ્વી સ્થાન ગુંજતું અને બીજું બ્રહ્મલોક જેવું લાગતું હતું.
યજ્ઞસંસ્તરવિદ્ભિશ્ચ ક્રમશિક્ષાવિશારદૈઃ। ન્યાયતત્ત્વાત્મવિજ્ઞાનસંપન્નૈર્વેદપારગૈઃ
યજ્ઞમાં પાટલા વિછાવવાની કળા જાણનારા, વિધીના ક્રમમાં નિપુણ અને ન્યાય-તત્વ તથા આત્મજ્ઞાનથી સમૃદ્ધ એવા વેદપારંગત લોકો ત્યાં હતા.
નાનાવાક્યસમાહારસમવાયવિશારદૈઃ। વિશેષકાર્યવિદ્ભિશ્ચ મોક્ષધર્મપરાયણૈઃ
જે લોકો વિવિધ પ્રકારના તર્કો એકઠા કરવામાં nipuṇ છે, કર્મના વિશેષ જાણનારા છે અને મુક્તિ તથા ધર્મમાં પરાયણ છે,
સ્તાપનાક્ષેપસિદ્ધાન્તપરમાર્થજ્ઞતાં ગતૈઃ। શબ્દચ્છન્દોનિરુક્તજ્ઞૈઃ કાલજ્ઞાનવિશારદૈઃ
જે લોકોએ સ્થાપન, ખંડન અને સિદ્ધાંતથી પરમાર્થને જાણ્યો છે, શબ્દ, છંદ અને વ્યાકરણમાં પારંગત છે, અને સમયના જ્ઞાનમાં nipuṇ છે,
દ્રવ્યકર્મગુણજ્ઞૈશ્ચ કાર્યકારણવેદિભિઃ। પક્ષિવાનરરુતજ્ઞૈશ્ચ વ્યાસગ્રન્થસમાશ્રિતૈઃ
જે લોકો દ્રવ્ય, કર્મ અને ગુણને ઓળખે છે, કારણ અને પરિણામને સમજતા છે, પક્ષીઓ અને વાનરોનાં અવાજ સમજતા છે અને વ્યાસજીનાં ગ્રંથો પર આધાર રાખે છે,
નાનાશાસ્ત્રેષુ મુખ્યૈશ્ચ શુશ્રાવ સ્વનમીરિતમ્। લોકાયતિકમુખ્યૈશ્ચ સમન્તાદનુનાદિતમ્
તેને પોતાની પ્રસિદ્ધિ વિવિધ મુખ્ય શાસ્ત્રોમાં અને લોકાયતિકોમાં સર્વત્ર ગુંજતી સાંભળાઈ,
તત્રતત્ર ચ વિપ્રેન્દ્રાન્નિયતાન્સંશિતવ્રતાન્। જપહોમપરાન્વિપ્રાન્દદર્શ પરવીરહા
અહીં-ત્યાં તેણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને જોયા, જે નિયમિત અને દૃઢ વ્રતવાળા હતા, જપ અને હોદાનાં કાર્યોમાં તત્પર હતા, હે પરવીરહંતા!
આસનાનિ વિચિત્રાણિ રુચિરાણિ મહીપતિઃ। પ્રયત્નોપહિતાનિ સ્મ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાગમત્
રાજાએ અદભુત અને મનોહર બેઠકો જોઈ, જે ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક ગોઠવવામાં આવી હતી, અને તે આશ્ચર્યચકિત થયો.
દેવતાયતનાનાં ચ પ્રેક્ષ્ય પૂજાં કૃતાં દ્વિજૈઃ। બ્રહ્મલોકસ્થમાત્માનં મેને સ નૃપસત્તમઃ
દ્વિજોએ દેવસ્થાનોમાં કરેલી પૂજા જોઈને, એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાને જાણે બ્રહ્મલોકમાં હોવા જેવું માન્યું.
સ કાશ્યપતપોગુપ્તમાશ્રમપ્રવરં શુભમ્। નાતૃપ્યત્પ્રેક્ષમાણો વૈ તપોવનગુણૈર્યુતમ્
કાશ્યપજીના તપથી રક્ષિત અને તપોવનના ગુણોથી યુક્ત એ પવિત્ર આશ્રમને જોઈને તે રાજા તૃપ્ત થયો જ નહીં.
સ કાશ્યપસ્યાયતનં મહાવ્રતૈ- ર્વૃતં સમાન્તાદૃષિભિસ્તપોધનૈઃ। વિવેશ સામાત્યપુરોહિતોઽરિહા વિવિક્તમત્યર્થમનોહરં શુભમ્
કાંશ્યપજીના આશ્રમમાં, ચારે બાજુ મહાન તપસ્વી ઋષિઓથી ઘેરાયેલા, પોતાના મંત્રીઓ અને પુરોહિત સાથે એ શત્રુવિજયી રાજા પ્રવેશ્યો; એ સ્થળ ખૂબ જ શાંત, અતિ મનોહર અને પવિત્ર હતું.
તતો ગચ્છન્મહાબાહુરેકોઽમાત્યાન્વિસૃજ્ય તાન્। નાપશ્યચ્ચાશ્રમે તસ્મિંસ્તમૃષિં સંશિતવ્રતમ્
પછી, મહાબાહુ રાજા પોતાના મંત્રીઓને મોકલીને એકલો આગળ વધ્યો, અને એ આશ્રમમાં દૃઢ વ્રતવાળા ઋષિને જોયા નહીં.
સોઽપશ્યમાનસ્તમૃષિં શૂન્યં દૃષ્ટ્વા તથાઽઽશ્રમમ્। ઉવાચ ક ઇહેત્યુચ્ચૈર્વનં સન્નાદયન્નિવ
એ ઋષિને ન જોઈને અને આશ્રમ ખાલી જોઈ, તેણે ઉંચે અવાજે પુકાર્યું, જાણે આખું વન ગુંજી ઉઠ્યું: 'અહીં કોણ છે?'
શ્રુત્વાઽથ તસ્ય તં શબ્દં કન્યા શ્રીરિવ રૂપિણી। નિશ્ચક્રામાશ્રમાત્તસ્માત્તાપસીવેષધારિણી
એના અવાજ સાંભળી, લક્ષ્મી જેવી તેજસ્વી અને તપસ્વિ વેશમાં એક કન્યા એ આશ્રમમાંથી બહાર આવી.
સા તં દૃષ્ટ્વૈવ રાજાનં દુષ્યન્તમસિતેક્ષણા। `સુપ્રીતાઽભ્યાગતં તં તુ પૂજ્યં પ્રાપ્તમથેશ્વરમ્
એ કાળી આંખોવાળી કન્યાએ રાજા દુષ્યંતને જોઈને ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો, કારણ કે એક યોગ્ય અને પૂજનીય મહેમાન આવ્યો હતો.
રૂપયૌવનસંપન્ના શીલાચારવતી શુભા। સા તમાયતપદ્માક્ષં વ્યૂઢોરસ્કં મહાભુજમ્
સુંદરતા અને યુવાનીથી યુક્ત, સદાચારવાળી અને પવિત્ર એ કન્યાએ, કમળ જેવી વિશાળ આંખો, પહોળું છાતી અને મજબૂત ભુજાવાળા રાજાને નિહાળ્યો.
સિંહસ્કન્ધં દીર્ઘબાહું સર્વલક્ષણપૂજિતમ્। સ્પૃષ્ટં મધુરયા વાચા સાઽબ્રવીજ્જનમેજયા
સિંહ જેવી ભુજાઓ, લાંબા હાથ અને સર્વલક્ષણોથી યુક્ત એ રાજાને, એ કન્યાએ મીઠા શબ્દોથી સંબોધન કર્યો.
સ્વાગતં ત ઇતિ ક્ષિપ્રમુવાચ પ્રતિપૂજ્ય ચ। આસનેનાર્ચયિત્વા ચ પાદ્યેનાર્ઘ્યેણ ચૈવ હિ
એ કન્યાએ તરત જ સ્વાગત કર્યું, માન આપ્યો અને બેઠકો આપી, પગ ધોવા માટે પાણી અને મહેમાનગતિ માટે પણ પાણી આપ્યું.
પપ્રચ્છાનામયં રાજન્કુશલં ચ નરાધિપમ્। યથાવદર્ચયિત્વાઽથ પૃષ્ટ્વા ચાનામયં તદા
યોગ્ય રીતે સન્માન કરીને અને રાજાની ખુશાલી પૂછ્યા પછી, એ કન્યાએ રાજાને આરોગ્ય વિશે પણ પૂછ્યું.
ઉવાચ સ્મયમાનેવ કિં કાર્યં ક્રિયતામિતિ। `આશ્રમસ્યાભિગમને કિં ત્વં કાર્યં ચિકીર્ષસિ
હળવું સ્મિત કરીને એણે કહ્યું: 'શું કામ છે? આશ્રમમાં આવવાનો તમારો હેતુ શું છે અને તમે શું કરવા માંગો છો?'
કસ્ત્વમદ્યેહ સંપ્રાપ્તો મહર્ષેરાશ્રમં શુભમ્।' તામબ્રવીત્તતો રાજા કન્યાં મધુરભાષિણીમ્
તમે કોણ છો, જે આજે મહર્ષિનું આ પવિત્ર આશ્રમ પહોંચ્યા છો?' રાજાએ એ કન્યાને મીઠા શબ્દોમાં 이렇게 પૂછ્યું.
દૃષ્ટ્વા સર્વાનવદ્યાઙ્ગીં યથાવત્પ્રતિપૂજિતઃ। `રાજર્ષેસ્તસ્ય પુત્રોઽહમિલિનસ્ય મહાત્મનઃ
તે કન્યાને સર્વે અંગે નિર્દોષ જોઈ, અને યોગ્ય રીતે સન્માન મળ્યા પછી, તેણે કહ્યું: 'હું રાજર્ષિ ઇલિનનો પુત્ર છું.'
દુષ્યન્ત ઇતિ મે નામ સત્યં પુષ્કરલોચને। આગતોઽહં મહાભાગમૃષિં કણ્વમુપાસિતુમ્
'મારું નામ દુષ્યંત છે, કમળ જેવી આંખોવાળી, અને હું મહાન ઋષિ કણ્વને વંદન કરવા આવ્યો છું.'
ગતઃ પિતા મે ભગવાન્ફલાન્યાહર્તુમાશ્રમાત્। મુહૂર્તં સંપ્રતીક્ષસ્વ દ્રષ્ટાસ્યેનમુપાગતમ્
'મારા પિતા ફળ લેવા આશ્રમમાંથી બહાર ગયા છે; થોડી વાર રાહ જુઓ, તેઓ પાછા આવશે ત્યારે તમે તેમને જોઈ શકશો.'