કમ્બુગ્રીવો ગુડાકેશસ્તતસ્ત્વાં પુષ્કરેક્ષણઃ । અભિવાદયતાં પાર્થઃ કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ
પછી કુંતીપુત્ર ધનંજય, શંખ જેવું ગળું, કમળ જેવી આંખો અને ગૂંચવાયેલા વાળ ધરાવતો, તને અભિવાદન કરે.
આશ્વિનેયૌ નરવ્યાઘ્રૌ રૂપેણાપ્રતિમૌ ભુવિ । તૌ ચ ત્વાં ગુરુવત્પ્રોમ્ણા પૂજયા પ્રત્યુદીયતામ્
આશ્વિનીકુમારના બંને પુત્રો, મનુષ્યોમાં વાઘ અને રૂપમાં અપ્રતિમ, તને ગુરુ સમાન માન આપીને સન્માન કરે.
મુઞ્ચન્ત્વાનન્દજાશ્રૂણિ દાશાર્હપ્રમુખા નૃપાઃ । સંગચ્છ ભ્રાતૃભિઃ સાર્ધં માનં સંત્યજ્ય પાર્થિવ
દશાર્હ વડે રાજાઓ તને જોઈ આનંદના આંસુ વહાવે; હે રાજા, ભાઈઓ સાથે મળીને, માન છોડીને એક થા.
પ્રશાધિ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં તતસ્ત્વં ભ્રાતૃભિઃ સહ । સમાલિઙ્ગ્ય ચ હર્ષેણ નૃપા યાન્તુ પરસ્પરમ્
પછી તું ભાઈઓ સાથે મળીને આખી ધરતી પર રાજ કર; અને રાજાઓ આનંદથી એકબીજાને અંકલાવી વિદાય લે.
અલં યુદ્ધેન રાજેન્દ્ર સુહૃદાં શૃણુ વારણમ્ । ધ્રુવં વિનાશો યુદ્ધે હિ ક્ષત્રિયાણાં પ્રદૃશ્યતે
હે રાજાધિરાજ, હવે યુદ્ધ પૂરતું થયું; મિત્રોનું ચેતવણી સાંભળ. યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયોના વિનાશની નિશ્ચિતતા દેખાય છે.
જ્યોતીંષિ પ્રતિકૂલાનિ દારુણા મૃગપક્ષિણઃ। ઉત્પાતા વિવિધા વીર દૃશ્યન્તે ક્ષત્રનાશનાઃ
આકાશમાં અશુભ ચિહ્નો છે, પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ ભયાનક વર્તન કરે છે; અનેક અપશકુન દેખાય છે, હે વીર, જે ક્ષત્રિયોના વિનાશનું સંકેત આપે છે.
વિશેષત ઇહાસ્માકં નિમિત્તાનિ વિનાશને। ઉલ્કાભિર્હિ પ્રદીપ્તાભિર્બાધ્યતે પૃતના તવ
ખાસ કરીને આપણા વચ્ચે વિનાશના ચિહ્નો દેખાય છે; તારી સેના પર પ્રજ્વલિત ઉલ્કાઓ પડતી રહે છે.
વાહનાન્યપ્રહૃષ્ટાનિ રુદન્તીવ વિશાંપતે। ગૃધ્રાસ્તે પર્યુપાસન્તે સૈન્યાનિ ચ સમન્તતઃ
હે પ્રજાપતિ, તારા વાહનો ઉદાસ છે, જાણે રડી રહ્યા હોય; ગિધો તારી સેનાને ચારે બાજુથી ઘેરી રહ્યા છે.
નગરં ન યથાપૂર્વં તથા રાજનિવેશનમ્ । શિવાશ્ચાશિવનિર્ઘોષા દીપ્તાં સેવન્તિ વૈ દિશં
શહેર પણ હવે પહેલું રહ્યું નથી, રાજમહેલ પણ બદલાઈ ગયું છે. ચારે બાજુ શુભ અને અશુભ અવાજો સંભળાય છે અને અગ્નિસમાન ચિહ્નો દેખાય છે.
કુરુ વાક્યં પિતુર્માતુરસ્માકં ચ હિતૈષિણામ્ । ત્વય્યાયત્તો મહાબાહો શમો વ્યાયામ એવ ચ
પિતા, માતા અને આપણા ભલાઈ ઇચ્છનાર સૌના શબ્દો સાંભળ અને તેમનું કહેવું માન. હે મહાબાહુ, શાંતિ અને પ્રયત્ન બધું હવે તારા પર જ આધાર રાખે છે.
ન ચેત્કરિષ્યસિ વચઃ સુહૃદામરિકર્શન । તપ્સ્યસે વાહિનીં દૃષ્ટ્વા પાર્થબાણપ્રપીડિતામ્
હે શત્રુઓને હરાવનાર, જો તું મિત્રોના કહેવાને નહીં માને, તો જ્યારે તારી સેના અર્જુનના તીરોની મારથી પીડાઈ રહી હશે, ત્યારે તને દુઃખ થશે.
ભીમસ્ય ચ મહાનાદં નદતઃ શુષ્મિણો રણે। શ્રુત્વા સ્મર્તાસિ મે વાક્યં ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિઃશ્વનમ્ । યદ્યેતદપસવ્યં તે વચો મમ ભવિષ્યતિ
જ્યારે તું યુદ્ધમાં ભીમનો ભયાનક ગર્જન અને ગાંડીવનો ધ્વનિ સાંભળશે, ત્યારે તને મારા શબ્દો યાદ આવશે—જો તું મારું કહેવું ન માને તો.
એવમુક્તસ્તુ વિમનાસ્તિર્યગ્દૃષ્ટિરધોમુખઃ। સંહત્ય ચ ભ્રુવોર્મધ્યં ન કિઞ્ચિદ્વ્યાજહાર હ
આવું સાંભળીને તે ઉદાસ થઈ ગયો, નજર નીચે કરી બેઠો, ભ્રૂકુટિ ભેગી કરી, અને એક પણ શબ્દ બોલ્યો નહીં.
તં વૈ વિમનસં દૃષ્ટ્વા સંપ્રેક્ષ્યાન્યોન્યમન્તિકાત્ । પુનરેવોત્તરં વાક્યમુક્તવન્તૌ નરર્ષભૌ
તેને ઉદાસ જોઈને, નજીક બેઠેલા એ બે મહાન પુરુષોએ એકબીજાને જોઈને ફરી વાત શરૂ કરી.
શુશ્રૂષમનસૂયં ચ બ્રહ્મણ્યં સત્યવાદિનમ્ । પ્રતિયોત્સ્યામહે પાર્થમતો દુઃખતરં નુ કિમ્
અર્જુન આજ્ઞાકારી છે, ઈર્ષ્યા વગરનો છે, બ્રાહ્મણોને માન આપનાર અને સત્ય બોલનાર છે; આવો અર્જુન સામે લડવું પડે, એથી વધુ દુઃખ શું હોઈ શકે?
અશ્વત્થામ્નિ યથા પુત્રે ભૂયો મમ ધનઞ્જયે। બહુમાનઃ પરો રાજન્સન્નતિશ્ચ કપિધ્વજે
હે રાજા, જેમ મને અશ્વત્થામા માટે ખૂબ પ્રેમ અને આદર છે, તેમ જ મને ધનંજય, કપિધ્વજ માટે પણ અતિશય માન અને વંદના છે.
તં ચેત્પુત્રાત્પ્રિયતમં પ્રતિયોત્સ્યે ધનઞ્જયમ્ । ક્ષાત્રં ધર્મમનુષ્ઠાય ધિગસ્તુ ક્ષત્રિજીવિકામ્
જો મને મારા પુત્રથી પણ વધુ પ્રિય એવા ધનંજય સામે કષ્ટ્રીય ધર્મ પાળીને યુદ્ધ કરવું પડે, તો આવી ક્ષત્રિય જીવન પર ધિક્કાર છે.
યસ્ય લોકે સમો નાસ્તિ કશ્ચિદન્યો ધનુર્ધરઃ । મત્પ્રસાદાત્સ બીભત્સુઃ શ્રેયાનન્યૈર્ધનુર્ધરૈઃ
સંસારમાં ધનુષ્ય ચલાવનાર એવા કોઈ નથી જે તેની બરાબરી કરી શકે; મારી કૃપાથી બીભત્સુ બધા ધનુર્ધારો કરતાં શ્રેષ્ઠ થયો છે.
મિત્રધ્રુગ્દુષ્ટભાવશ્ચ નાસ્તિકોઽથાનૃજુઃ શઠઃ। ન સત્સુ લભતે પૂજાં યજ્ઞે મૂર્ખ ઇવાગતઃ
મિત્રદ્રોહી, દુષ્ટ સ્વભાવવાળો, અસ્તિકતા ન માનનાર, વાંકાચૂકા અને કપટી માણસને સજ્જનોમાં કદી માન મળતો નથી, જેમ મૂર્ખ યજ્ઞમાં આવીને પણ અપમાન પામે છે.
વાર્યમાણોઽપિ પાપેભ્યઃ પાપાત્મા પાપમિચ્છતિ। ચોદ્યમાનોઽપિ પાપેન શુભાત્મા શુભમિચ્છતિ
પાપી માણસને પાપથી રોકવામાં આવે તો પણ તેને પાપ જ ગમતું હોય છે; અને સારા માણસને પાપ કરવા પ્રેરવામાં આવે તો પણ તે સારા કામ જ ઇચ્છે છે.
મિથ્યોપચરિતા હ્યેતે વર્તમાન હ્યનુપ્રિયે । અહિતત્વાય કલ્પન્તે દોષા ભરતસત્તમ
હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, આ દોષો ભલે ખોટી રીતે લગાડવામાં આવે અને હાલ તો મનગમતા લાગે, પણ અંતે તો હાનિકારક જ સાબિત થાય છે.
ત્વમુક્તઃ કુરુવૃદ્ધેન મયા ચ વિદુરેણ ચ । વાસુદેવેન ચ તથા શ્રેયો નૈવાભિમન્યસે
કુરુ વંશના વડીલ, હું, વિદુર અને વાસુદેવ—બધાએ તને સમજાવ્યું છે, છતાં તું કદી સારું વિચારતો નથી.
અસ્તિ મે બલમિત્યેવ સહસા ત્વં તિતીર્ષસિ। સગ્રાહનક્રમકરં ગઙ્ગાવેગમિવોષ્ણગે
મને તો બળ છે એમ વિચારીને તું તરત જ બધું પાર કરવા ઈચ્છે છે, જાણે ગરમીમાં મગરોથી ભરેલી ગંગા પાર કરવી હોય.
વાસસૈવ યથા હિ ત્વં પ્રાવૃણ્વાનોઽભિમન્યસે। સ્રજં ત્યક્તામિવ પ્રાપ્ય લોભાદ્યૌધિષ્ઠિરીં શ્રિયમ્
જેમ તું ફક્ત કપડાં પહેરીને સંતોષ માને છે, તેમ જ લોભવશ તું યુધિષ્ઠિરની સંપત્તિ પણ એવી રીતે લઈ લે છે, જાણે કોઈએ ફેંકેલી વણજોડી માળા ઉઠાવી હોય.
દ્રૌપદીસહિતં પાર્થં સાયુધૈર્ભ્રાતૃભિર્વૃતમ્। વનસ્થમપિ રાજ્યસ્થઃ પાણ્ડવં કો વિજેષ્યતિ
દ્રૌપદી અને સશસ્ત્ર ભાઈઓ સાથે રહેલા પાંડવ—even જો તેઓ વનમાં રહે—ત્યારે તું રાજ્યમાં રહીને પણ એવા પાંડવને કોણ હરાવી શકે?
નિદેશે યસ્ય રાજાનઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ કિઙ્કરાઃ । તમૈલવિલમાસાદ્ય ધર્મરાજો વ્યરાજત
જેની આજ્ઞાએ બધા રાજાઓ દાસ બનીને ઉભા રહે છે, એવા ઇલાપુત્ર પાસે પહોંચીને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે પણ મહાન તેજ પ્રાપ્ત કર્યું.
કુબેરસદનં પ્રાપ્ય તતો રત્નાન્યવાપ્ય ચ । સ્ફીતમાક્રમ્ય તે રાષ્ટ્રં રાજ્યમિચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ
કુબેરના નિવાસસ્થાને જઈને, ત્યાંથી અમૂલ્ય ધન મેળવી, પાંડવો હવે સમૃદ્ધ થઈને તારો રાજ્ય મેળવવા ઈચ્છે છે.
દત્તં હુતમધીતં ચ બ્રાહ્મણાસ્તર્પિતા ધનૈઃ । આવયોર્ગતમાયુશ્ચ કૃતકૃત્યૌ ચ વિદ્ધિ નૌ
અમે દાન આપ્યું, યજ્ઞ કર્યા, વેદ અધ્યયન કર્યું અને બ્રાહ્મણોને ધનથી સંતોષ્યા; હવે અમારું આયુષ્ય પૂરુ થયું છે અને આપણી ફરજ પણ પૂરી થઈ ગઈ છે, એ જાણ.
ત્વં તુ હિત્વા સુખં રાજ્યં મિત્રાણિ ચ ધનાનિ ચ । વિગ્રહં પાણ્ડવૈઃ કૃત્વા મહદ્વ્યસનમાપ્સ્યસિ
પણ તું રાજસુખ, મિત્રો અને ધન છોડીને પાંડવો સાથે વિવાદ કરીને મોટું દુઃખ ભોગવશે.
દ્રૌપદી યસ્ય ચાશાસ્તે વિજયં સત્યવાદિની । તપોઘોરવ્રતા દેવી કથં જેષ્યસિ પાણ્ડવમ્
જે પાંડવની વિજય માટે સત્યવાચી, ઘોર તપસ્યા કરનારી અને પ્રતિજ્ઞામાં અડગ દ્રૌપદી ઇચ્છે છે, એ પાંડવને તું કેમ હરાવી શકીશ?