ભવિષ્યતીત્યેવ મનઃ કૃત્વા સતતમવ્યથૈઃ । મઙ્ગલાનિ પુરસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણાંશ્ચેશ્વરૈઃ સહ
હંમેશાં મનમાં રાખવું કે 'આ બનશે', ચિંતામુક્ત રહી, શુભ કાર્ય અને બ્રાહ્મણો સાથે રાજાઓને આગળ રાખવા.
પ્રાજ્ઞસ્ય નૃપતેરાશુ વૃદ્ધિર્ભવતિ પુત્રક । અભિવર્તતિ લક્ષ્મીસ્તં પ્રાચીમિવ દિવાકરઃ
પુત્ર, બુદ્ધિશાળી રાજાને ઝડપથી સમૃદ્ધિ મળે છે; લક્ષ્મી તેને એ રીતે મળે છે જેમ પૂર્વ દિશામાં સૂર્ય ઊગે છે.
નિદર્શનાન્યુપાયાંશ્ચ બહૂન્યુદ્ધર્ષણાનિ ચ। અનુદર્શિતરૂપોઽસિ પશ્યામિ કુરુ પૌરુષમ્
તમે ઘણા ઉદાહરણો, ઉપાય અને ઉત્સાહ આપવાના રસ્તાઓ બતાવ્યા છે; હું તમને એ બધું કરી બતાવનાર માનું છું—હવે તમારું શૌર્ય બતાવો.
પુરુષાર્થમભિપ્રેતં સમાહર્તુમિહાર્હસિ। ક્રુદ્ધાન્લુબ્ધાન્પરિક્ષીણાનવલિપ્તાન્વિમાનિતાન્
તમે અહીં માનવીય પ્રયત્નથી ઇચ્છિત વસ્તુઓ એકત્ર કરવી જોઈએ—જે ગુસ્સે છે, લોભી છે, દુર્બળ છે, અહંકારી છે કે અપમાનિત છે, તેમને પણ.
સ્પર્ધિનશ્ચૈવ યે કેચિત્તાન્યુક્ત ઉપધારય। એતેન ત્વં પ્રકારેણ મહતો ભેત્સ્યસે ગણાન્। મહાવેગ ઇવોદ્ધૂતો માતરિશ્વા બલાહકાન્
અને જે સ્પર્ધાત્મક છે, તેમને પણ ધ્યાનમાં રાખો જેમ મેં કહ્યું છે; આ રીતે તમે મોટાં સમૂહોને તોડી શકશો, જેમ પવન જોરથી વાદળોને હંકે છે.
તેષામગ્રપ્રદાયી સ્યાઃ કલ્પોત્થાયી પ્રિયંવદઃ । તે ત્વાં પ્રિયં કરિષ્યન્તિ પુરોધાસ્યન્તિ ચ ધ્રુવમ્
તમે બધામાં સૌપ્રથમ આપનાર, યોગ્ય સમયે ઊઠનાર અને મીઠું બોલનાર બનો; તો તેઓ ચોક્કસપણે તમને પ્રિય માને અને આગળ રાખશે.
યદૈવ શત્રુર્જાનીયાત્સપત્નં ત્યક્તજીવિતમ્। તદૈવાસ્માદુદ્વિજેત સર્પાદ્વેશ્મગતાદિવ
જ્યારે શત્રુ જાણે કે વિરોધીએ પોતાનું જીવન ત્યજી દીધું છે, ત્યારે તરત જ તેને એ રીતે ડરવું જોઈએ જેમ ઘરમા સાપ ઘૂસી જાય ત્યારે ડરે છે.
તં વિદિત્વા પરાક્રાન્તં વશે ન કુરુતે યદિ। નિર્વાદૈર્નિર્વદેદેનમન્તતસ્તદ્ભવિષ્યતિ
જો કોઈને દૃઢ નિશ્ચયવાળો જાણીને પણ તેને વશમાં ન કરે, તો નિર્દોષ રીતે તેને હરાવવો જોઈએ; અંતે પરિણામ એ જ આવશે.
નિર્વાદાદાસ્પદં લબ્ધા ધનવૃદ્ધિર્ભવિષ્યતિ। ધનવન્તં હિ મિત્રાણિ ભજન્તે ચાશ્રયન્તિ ચ
નિર્દોષતાથી પાયો મળે પછી ધન વધે છે; કેમ કે ધનવાન પાસે મિત્રો ભેગા થાય છે અને આધાર પણ રાખે છે.
સ્ખલિતાર્થં પુનસ્તાનિ સન્ત્યજન્તિ ચ બાન્ધવાઃ । નહ્યસ્મિન્નાશ્રયન્તે ચ જુગુપ્સન્તે ચ તાદૃશમ્
પણ જ્યારે ધન ખોવાઈ જાય, ત્યારે એ જ સંબંધીઓ પણ છોડી જાય છે; એવા માણસને તો આશરો પણ આપતા નથી અને માન પણ આપતા નથી.
શત્રું કૃત્વા યઃ સહાયં વિશ્વાસમુપગચ્છતિ। સ ન સંભાવ્યમેવૈતદ્યદ્રાજ્યં પ્રાપ્નુયાદિતિ
જે શત્રુને મિત્ર બનાવીને તેના પર વિશ્વાસ રાખે છે, એના માટે રાજ્ય મેળવવાની આશા રાખવી યોગ્ય નથી.
નૈવ રાજ્ઞા દરઃ કાર્યો જાતુ કસ્યાંચિદાપદિ। અથ ચેદપિ દીર્ણઃ સ્યાન્નૈવ વર્તેત દીર્ણવત્
રાજાએ કોઈ પણ મુશ્કેલીમાં ક્યારેય ડરવું નહીં; અને જો મનમાં ડર હોય પણ, બહાર એવુ વર્તન ન કરવું.
દીર્ણં હિ દૃષ્ટ્વા રાજાનં સર્વમેવાનુદીર્યતે। રાષ્ટ્રં બલમમાત્યાશ્ચ પૃથક્કુર્વન્તિ તે મતીઃ
કારણ કે જ્યારે રાજાને ડરેલો જોવાય છે, ત્યારે બધું બગડી જાય છે; રાજ્ય, સેના અને મંત્રીઓ પણ પોતપોતાની રીતે વિચારવા લાગે છે.
શત્રુનેકે પ્રપદ્યન્તે પ્રજહત્યપરે પુનઃ । અન્યે તુ પ્રજિહીર્ષન્તિ યે પુરસ્તાદ્વિમાનિતાઃ
કેટલાંક શત્રુ પાસે જાય છે, બીજા તેને છોડી દે છે, અને જે પહેલેથી અપમાનિત હતા, તેઓ હવે તેને નુકસાન પહોંચાડવા ઈચ્છે છે.
ય એવાત્યન્તસુહૃદસ્ત એનં પર્યુપાસતે। અશક્તયઃ સ્વસ્તિકામા બદ્ધવત્સા ઇલા ઇવ
માત્ર સચ્ચા મિત્ર જ તેની સાથે રહે છે—જે શક્તিহીન છે પણ શુભેચ્છક છે, જેમ ખેતરમાં ખૂંટે બાંધેલી ગાયો હોય છે.
શોચન્તમનુશોચન્તિ પતિતાનિવ બાન્ધવાન્ । અપિ તે પૂજિતાઃ પૂર્વમપિ તે સુહૃદો મતાઃ
તેઓ તેની સાથે દુઃખ કરે છે જેમ કોઈ પડેલા સગાં માટે દુઃખ કરે; ભલે તેઓ પહેલાં સન્માનિત હોય કે મિત્ર ગણાતા હોય.
યે રાષ્ટ્રમભિમન્યન્તે રાજ્ઞો વ્યસનમીયુષઃ । મા દીદરસ્ત્વં સુહૃદો મા ત્વાં દીર્ણં પ્રહાસિષુઃ
જે લોકો રાજાને દુઃખમાં જોઈને રાજ્ય ગુમાયું માનતા હોય, એ મિત્રો તને કદી છોડે નહીં અને જ્યારે તું તૂટેલો હોય ત્યારે પણ તારા સાથીઓ તારો સાથ ન છોડે.
પ્રભાવં પૌરુષં બુદ્ધિં જિજ્ઞાસન્ત્યા મયા તવ। વિદધત્યા સમાશ્વાસમુક્તં તેજોવિવૃદ્ધયે
તારી શક્તિ, હિંમત અને બુદ્ધિ જાણવાની ઈચ્છાથી મેં તને આ શબ્દો કહ્યું છે, જેથી તારો તેજ વધે અને તને આશ્વાસન મળે.
યદેતત્સંવિજાનાસિ યદિ સમ્યગ્બ્રવીમ્યહમ્। કૃત્વા સૌમ્યમિવાત્માનં જાયાયોત્તિષ્ઠ સઞ્જય
જો તું આ વાત સમજતો હોય અને હું યોગ્ય કહું છું તો, હળવાશથી મનને શાંત રાખ અને તારી પત્ની માટે ઊભો થા, સંજય.
અસ્તિ નઃ કોશનિચયો મહાનવિદિતસ્તવ। તમહં વેદ નાન્યસ્તમુપસંપાદયામિ તે
અમારી પાસે એક મોટું અને ગુપ્ત ખજાનો છે, જે તને ખબર નથી. એ મને ખબર છે, બીજાને નહીં. હું એ તને આપીશ.
સન્તિ નૈકશતા ભૂયઃ સુહૃદસ્તવ સઞ્જય । સુખદુઃખસહા વીર સંગ્રામાદનિવર્તિનઃ
સંજય, તારા માટે સો કરતાં વધુ મિત્રો છે, જે સુખ-દુઃખમાં તારો સાથ આપે છે અને યુદ્ધમાં કદી પાછા ન ફરે એવા વીર છે.
તાદૃશા હિ સહાયા વૈ પુરુષસ્ય બુભૂષતઃ। ઇષ્ટં જિહીર્ષતઃ કિંચિત્સચિવાઃ શત્રુકર્શન
એવા સાથીઓ એ માણસ માટે યોગ્ય છે, જેને જીવવું છે, જે પ્રિય વસ્તુ મેળવવા ઈચ્છે છે અને દુશ્મનોને હરાવા માટે સલાહકાર શોધે છે.
તસ્યાસ્ત્વીદૃશકં વાક્યં શ્રુત્વાપિ સ્વલ્પચેતસઃ । તમસ્ત્વપાગમત્તસ્ય સુચિત્રાર્થપદાક્ષરમ્
આવું સ્પષ્ટ અને અર્થસભર વચન સાંભળીને, ઓછું સમજણ ધરાવનાર પણ મનનું અંધકાર દૂર કરી શકે.
ઉદકે નૌરિયં ધાર્યા વક્તવ્યં પ્રવણે મયા। યસ્ય મે ભવતી નેત્રી ભવિષ્યદ્ભૂતિદર્શિની
જેમ પાણીમાં નાવને સંભાળવી પડે, તેમ ઢાળ પર મને સાવધાનીપૂર્વક બોલવું પડે છે, કેમ કે તું મારી માર્ગદર્શિકા છે અને આવનારા સુખ-સમૃદ્ધિ જોઈ શકે છે.
અહં હિ વચનં ત્વત્તઃ શુશ્રૂષુરપરાપરમ્ । કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિત્પ્રતિવદંસ્તૂષ્ણીમાસં મુહુર્મુહુઃ
હું તારા વચનો સાંભળવા ઉત્સુક હતો, વારંવાર સાંભળતો રહ્યો, ક્યારેક થોડું જવાબ આપતો, તો ક્યારેક મૌન રહેતો.
અતૃપ્યન્નમૃતસ્યેવ કૃચ્છ્રાલ્લબ્ધસ્ય બાન્ધવાત્। ઉદ્યચ્છામ્યેષ શત્રૂણાં નિયમાર્થં જાયય ચ
જેમ કોઈને મુશ્કેલીથી મળેલું અમૃત પણ સંતોષ આપતું નથી, તેમ હું આ વાત તારા શત્રુઓને રોકવા અને તારી પત્ની માટે અર્પણ કરું છું.
સદશ્ચ ઇવ સ ક્ષિપ્તઃ પ્રણુન્નો વાક્યસાયકૈઃ। તચ્ચકાર તથા સર્વં યથાવદનુશાસનમ્
સારા ઘોડા જેવી રીતે પ્રેરણા મળે ત્યારે દોડે છે, તેમ વચનના બાણોથી પ્રેરિત થઈ, તેણે બધું જ યોગ્ય રીતે કર્યું.
ઇદમુદ્ધર્ષણં ભીમં તેજોવર્ધનમુત્તમમ્ । રાજાનં શ્રાવયેન્મન્ત્રી સીદન્તં શત્રુપીડિતમ્
આવી ઉત્તમ અને તેજ વધારતી પ્રેરણા, જે રાજાને હિંમત આપે છે, દુઃખી અને દુશ્મનોથી પીડાતા રાજાને મંત્રીએ સંભળાવવી જોઈએ.
જયો નામેતિહાસોઽયં શ્રોતવ્યો વિજિગીષુણા। મહીં વિજયતે ક્ષિપ્રં શ્રુત્વા શત્રૂંશ્ચ મર્દતિ
વિજયની આ વાર્તા જીતવાની ઈચ્છા ધરાવનારએ સાંભળવી જોઈએ; એ સાંભળીને તે ઝડપથી ધરતી જીતી લે છે અને દુશ્મનોને હરાવે છે.
ઇદં પુંસવનં ચૈવ વીરાજનનમેવ ચ। અભીક્ષ્ણં ગર્ભિણી શ્રુત્વા ધ્રુવં વીરં પ્રજાયતે
આ સંસ્કાર પુત્ર અને વીર પેદા કરવા માટે છે; ગર્ભવતી સ્ત્રી વારંવાર આ સાંભળે તો ચોક્કસ વીર પુત્ર જન્મે છે.