અહની યુયુધે દ્વે તુ કર્ણઃ પરબલાર્દનઃ। શલ્યોઽર્ધદિવસં ચૈવ ગદાયુદ્ધમતઃ પરમ્
કર્ણે, શત્રુસેનાનો વિનાશક, બે દિવસ યુદ્ધ કર્યું; પછી શલ્યે અડધો દિવસ ગદાયુદ્ધ કર્યું.
તસ્યૈવ દિવસસ્યાન્તે દ્રૌણિહાર્દિક્યગૌતમાઃ। પ્રસુપ્તં નિશિ વિશ્વસ્તં જઘ્નુર્યૌધિષ્ઠિરં બલમ્
એજ દિવસે અંતે, દ્રોણપુત્ર, કૃતવર્મા અને કૃપાએ, રાત્રે નિદ્રાધીન અને નિર્ભય યુધિષ્ઠિરની સેનાનો વિનાશ કર્યો.
યત્તુ શૌનક સત્રે તે ભારતાખ્યાનમુત્તમમ્। જનમેજયસ્ય તત્સત્રે વ્યાસશિષ્યેણ ધીમતા
હે શૌનક, જે શ્રેષ્ઠ ભારતકથા છે, તે જનમેજયના યજ્ઞમાં વ્યાસના વિદ્વાન શિષ્યે સંભળાવી હતી.
કથિતં વિસ્તરાર્થં ચ યશો વીર્યં મહીક્ષિતામ્। પૌષ્યં તત્ર ચ પૌલોમમાસ્તીકં ચાદિતઃ સ્મૃતમ્
તેમાં રાજાઓની યશ અને પરાક્રમ વિગતે વર્ણવાયું છે; અને શરૂઆતમાં પૌષ્ય, પૌલોમ, અને આસ્તિકની કથાઓ પણ સ્મરણ કરવામાં આવે છે.
વિચિત્રાર્થપદાખ્યાનમનેકસમયાન્વિતમ્। પ્રતિપન્નં નરૈઃ પ્રાજ્ઞૈર્વૈરાગ્યમિવ મોક્ષિભિઃ
વિવિધ અર્થ અને શબ્દોથી ભરપૂર, અનેક પ્રસંગો ધરાવતી આ કથા, વિવેકી લોકોએ એ રીતે સ્વીકારી છે જેમ મુક્તિ ઇચ્છુકો વૈરાગ્યને સ્વીકારે છે.
આત્મેવ વેદિતવ્યેષુ પ્રિયેષ્વિવ હિ જીવિતમ્। ઇતિહાસઃ પ્રધાનાર્થઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વાગમેષ્વયમ્
જેમ જાણવાની વસ્તુઓમાં જીવન સૌથી પ્રિય છે, તેમ સર્વ ગ્રંથોમાં આ ઇતિહાસ મુખ્ય અને શ્રેષ્ઠ છે.
અનાશ્રિત્યેદમાખ્યાનં કથા ભુવિ ન વિદ્યતે। આહારમનપાશ્રિત્ય શરીરસ્યેવ ધારણમ્
આ કથાને આધાર લીધા વિના ધરતી પર કોઈ પણ વાર્તા નથી, જેમ ખોરાક વિના શરીર ટકી શકતું નથી.
તદેતદ્ભારતં નામ કવિભિસ્તૂપજીવ્યતે। ઉદયતેપ્સુભિર્ભૃત્યૈરભિજાત ઇવેશ્વરઃ
આ ભારત કવિઓ માટે જીવન આધાર છે, જેમ રાજાને ઉન્નતિ ઇચ્છતા ભૃત્યો આધાર આપે છે.
ઇતિહાસોત્તમે યસ્મિન્નર્પિતા બુદ્ધિરુત્તમા। સ્વરવ્યઞ્જનયોઃ કૃત્સ્ના લોકવેદાશ્રયેવ વાક્
જેમાં શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ ઇતિહાસમાં લગાડવામાં આવે છે, ત્યાં ભાષા પોતાના સર્વ સ્વર અને ઉચ્ચારો સાથે લોક અને વેદજ્ઞાનમાં સ્થિર થાય છે.
તસ્ય પ્રજ્ઞાભિપન્નસ્ય વિચિત્રપદપર્વણઃ। સૂક્ષ્માર્થન્યાયયુક્તસ્ય વેદાર્થૈર્ભૂષિતસ્ય ચ
જેની બુદ્ધિ આ રીતે જોડાયેલી છે, જેના અધ્યાયોમાં વિવિધ શબ્દો, સૂક્ષ્મ અર્થ, યોગ્ય તર્ક અને વેદના અર્થોથી શોભાયમાન છે—
ભારતસ્યેતિહાસસ્ય શ્રૂયતાં પર્વસંગ્રહઃ। પર્વાનુક્રમણી પૂર્વં દ્વિતીયઃ પર્વસંગ્રહઃ
આભારત ઇતિહાસના વિભાગોની સંહિતા સાંભળો; પહેલા વિભાગોની યાદી, પછી બીજું વિભાગ સંહિતાનું વર્ણન છે.
પૌષ્યં પૌલોમમાસ્તીકમાદિરંશાવતારણમ્। તતઃ સંભવપર્વોક્તમદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્
પૌષ્ય, પૌલોમ, આસ્તિક, આદિ અને આશ્વતરણ વિભાગો; પછી સંભવપર્વનું અદ્ભુત અને રોમાંચક વર્ણન આવે છે.
દાહો જતુગૃહસ્યાત્ર હૈડિમ્બં પર્વ ચોચ્યતે। તતો બકવધઃ પર્વ પર્વ ચૈત્રરથં તતઃ
અહીં લાકડાંના મકાનને આગ લગાડવાની ઘટના કહેવામાં આવી છે, પછી હિડીંબાની વાર્તા આવે છે; ત્યારબાદ બકાસુરના વધની વાત થાય છે અને પછી ચિત્રરથનું પ્રસંગ આવે છે.
તતઃ સ્વયંવરો દેવ્યાઃ પાઞ્ચાલ્યાઃ પર્વ ચોચ્યતે। ક્ષાત્રધર્મેણ નિર્જિત્ય તતો વૈવાહિકં સ્મૃતમ્
પછી દ્રૌપદીના સ્વયંવરની વાત આવે છે, જ્યાં પાંડવો યોદ્ધાની રીતથી જીતે છે; ત્યારબાદ લગ્નનો પ્રસંગ આવે છે.
વિદુરાગમનં પર્વ રાજ્યલાભસ્તથૈવ ચ। અર્જુનસ્ય વને વાસઃ સુભદ્રાહરણં તતઃ
વિદુરના આવવાની ઘટના અને પછી રાજ્ય મેળવવાની વાત થાય છે; પછી અર્જુનનું વનમાં રહેવું અને પછી સુભદ્રાને અપહરણ કરવાની ઘટના આવે છે.
સુભદ્રાહરણાદૂર્ધ્વં જ્ઞેયા હરણહારિકા। તતઃ ખાણ્ડવદાહાખ્યં તત્રૈવ મયદર્શનમ્
સુભદ્રાના અપહરણ પછી અપહરણ કરનારાઓને દૂર કરવાની ઘટના આવે છે; પછી ખાંડવવન દહનની વાર્તા અને ત્યાં માયા સાથે મુલાકાત થાય છે.
સભાપર્વ તતઃ પ્રોક્તં મન્ત્રપર્વ તતઃ પરમ્। જરાસન્ધવધઃ પર્વ પર્વ દિગ્વિજયં તથા
પછી સભા પર્વ આવે છે, પછી મંત્રપર્વ આવે છે; ત્યારબાદ જરાસંધના વધની વાર્તા અને પછી દિશાઓ પર વિજયની ઘટના આવે છે.
પર્વ દિગ્વિજયાદૂર્ધ્વં રાજસૂયિકમુચ્યતે। તતશ્ચાર્ઘાભિહરણં શિશુપાલવધસ્તતઃ
દિશાવિજય પછી રાજસૂય યજ્ઞની વાત થાય છે; પછી અર્જ્ય આપવાની ઘટના અને પછી શિશુપાલના વધની વાર્તા આવે છે.
દ્યૂતપર્વ તતઃ પ્રોક્તમનુદ્યૂતમઃ પરમ્। તત આરણ્યકં પર્વ કિર્મીરવધ એવચ
પછી જુગારની વાર્તા આવે છે અને પછી જુગાર પછીની ઘટના આવે છે; ત્યારબાદ આરણ્યક પર્વ અને કિર્મીરના વધની વાર્તા આવે છે.
અર્જુનસ્યાભિગમનં પર્વ જ્ઞેયમતઃ પરમ્। ઈશ્વરાર્જુનયોર્યુદ્ધં પર્વ કૈરાતસંજ્ઞિતમ્
પછી અર્જુનના વિદાયની ઘટના આવે છે; પછી ઈશ્વર અને અર્જુન વચ્ચેનું કૈરાત પર્વ કહેવાય છે.
ઇન્દ્રલોકાભિગમનં પર્વ જ્ઞેયમતઃ પરમ્। નલોપાખ્યાનમપિ ચ ધાર્મિકં કરુણોદયમ્
પછી અર્જુનના ઈન્દ્રલોકગમનની વાર્તા આવે છે; અને નલની ધર્મમય અને હૃદયસ્પર્શી કથા પણ આવે છે.
તીર્થયાત્રા તતઃ પર્વ કુરુરાજસ્ય ધીમતઃ। જટાસુરવધઃ પર્વ યક્ષયુદ્ધમતઃ પરમ્
પછી કુરુ રાજાના તીર્થયાત્રાની વાર્તા આવે છે; પછી જટાસુરના વધની ઘટના અને પછી યક્ષ સાથેના યુદ્ધની વાર્તા આવે છે.
નિવાતકવચૈર્યુદ્ધં પર્વ ચાજગરં તતઃ। માર્કણ્ડેયસમાસ્યા ચ પર્વાનન્તરમુચ્યતે
નિવાતકવચો સાથેના યુદ્ધ પછી અજગરની ઘટના આવે છે; પછી માર્કંડેય સાથે સંવાદની વાર્તા કહેવામાં આવે છે.
સંવાદશ્ચ તતઃ પર્વ દ્રૌપદીસત્યભામયોઃ। ઘોષયાત્રા તતઃ પર્વ તતઃ પ્રાયોપવેશનેમ્। મન્ત્રસ્ય નિશ્ચયં ચૈવ મૃગસ્વપ્નોદ્ભવં તતઃ
પછી દ્રૌપદી અને સત્યભામા વચ્ચે સંવાદની વાર્તા આવે છે; પછી ઘોષયાત્રા, પછી પ્રાયોપવેશનનો સંકલ્પ, પછી મંત્રનો નિશ્ચય અને પછી મૃગસ્વપ્નની ઘટના આવે છે.
વ્રીહિદ્રૌણિકમાખ્યાનમૈન્દ્રદ્યુમ્નં તથૈવ ચ। દ્રૌપદીહરણં પર્વ જયદ્રથવિમોક્ષણમ્
વૃહીદ્રૌણિકની વાર્તા અને એ જ રીતે ઇન્દ્રદ્યુમ્નની કથા આવે છે; પછી દ્રૌપદીના અપહરણની ઘટના અને જયદ્રથને મુક્ત કરવાની વાર્તા આવે છે.
રામોપાખ્યાનમત્રૈવ પર્વ જ્ઞેયમતઃ પરમ્। પતિવ્રતાયા માહાત્મ્યં સાવિત્ર્યાશ્ચૈવમદ્ભુતમ્
અહીં રામની કથા પણ આવે છે; પછી પતિવ્રતા સ્ત્રીનું મહાત્મ્ય અને સાવિત્રીની અદ્ભુત વાર્તા કહેવામાં આવે છે.
કુણ્ડલાહરણં પર્વ તતઃ પરમિહોચ્યતે। આરણેયં તતઃ પર્વ વૈરાટં તદનન્તરમ્।। પાણ્ડવાનાં પ્રવેશશ્ચ સમયસ્ય ચ પાલનમ્
પછી કુંડળો અપહરણની ઘટના આવે છે; પછી આરણેય પર્વ અને ત્યારબાદ વૈરાટ પર્વ આવે છે; પાંડવોનો પ્રવેશ અને કરારનું પાલન પણ આવે છે.
કીચકાનાં વધઃ પર્વ પર્વ ગ્રોગ્રહણં તતઃ। અભિમન્યોશ્ચ વૈરાટ્યાઃ પર્વ વૈવાહિકં સ્મૃતમ્
પછી કીચકના વધની વાર્તા, પછી ગાયો પકડવાની ઘટના આવે છે; અને પછી અભિમન્યુના વૈરાટ દેશમાં લગ્નની વાર્તા આવે છે.
ઉદ્યોગપર્વ વિજ્ઞેયમત ઊર્ધ્વં મહાદ્ભુતમ્। તતઃ સંજયયાનાખ્યં પર્વ જ્ઞેયમતઃ પરમ્
પછી ઉદ્યોગ પર્વ આવે છે, જે અદ્ભુત છે અને જાણવું જોઈએ; પછી સંજયયાન નામનું પર્વ આવે છે.
પ્રજાગરં તથા પર્વ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ચિન્તયા। પર્વ સાનત્સુજાતં વૈ ગુહ્યમધ્યાત્મદર્શનમ્
પછી ધૃતરાષ્ટ્રની ચિંતાથી જાગરણની ઘટના આવે છે; પછી સનત્સુજાત નામનું પર્વ આવે છે, જેમાં આત્મતત્વની ગુપ્ત વાતો કહેવામાં આવે છે.