સમૃદ્ધિરસમૃદ્ધિર્વા પૂર્વેષાં મમ સઞ્જય । એવં વિદ્વાન્યુદ્ધમના ભવ મા પ્રત્યુપાહરઃ
સમૃદ્ધિ કે અસમૃદ્ધિ તો આપણા પૂર્વજોને પણ આવી હતી, સંજય; એ જાણીને યુદ્ધમાં મન લગાવ, પીઠ ન ફેરવીશ.
નાતઃ પાપીયસીં કાંચિદવસ્થાં શમ્બરોઽબ્રવીત્। યત્ર નૈવાદ્ય ન પ્રાતર્ભોજનં પ્રતિદૃશ્યતે
શમ્બરે ક્યારેય આવી દુઃખદ સ્થિતિનું વર્ણન કર્યું નથી, જ્યાં આજે કે કાલે પણ ખાવાનું દેખાતું નથી.
પતિપુત્રવધાદેતત્પરમં દુઃખમબ્રવીત્ । દારિદ્ર્યમિતિ યત્પ્રોક્તં પર્યાયમરણં હિ તત્
પતિ કે પુત્રના મૃત્યુ પછીનું સૌથી મોટું દુઃખ ગરીબી છે, એમ તેણે કહ્યું છે; ગરીબી તો મરણ સમાન છે.
અહં મહાકુલે જાતા હ્રદાદ્ધ્રદમિવાગતા। ઈશ્વરી સર્વકલ્યાણી ભર્ત્રા પરમપૂજિતા
હું મહાન કુળમાં જન્મી, એક તળાવમાંથી બીજા તળાવમાં વહેતી જેમ; હું સૌભાગ્યશાળી અને પતિ દ્વારા ખૂબ માન પામેલી હતી.
મહાર્હમાલ્યાભરણાં સુમૃષ્ટામ્બરવાસસમ્ । પુરા હૃષ્ટઃ સુહૃદ્વર્ગો મામપશ્યત્સુહૃદ્ગતામ્
એક સમયે, સુંદર ફૂલોની વણાવેલી માળા અને ઝગમગતા આભૂષણો પહેરીને, ચમકતા કપડાંમાં, મારા આનંદિત મિત્રો સાથે હું હતો ત્યારે મારા મિત્રો મને જોઈને ખૂબ ખુશ થયા હતા.
યદા માં ચૈવ ભાર્યાં ચ દ્રષ્ટાસિ ભૃશદુર્બલામ્ । ન તદા જીવિતેનાર્થો ભવિતા તવ સઞ્જય
હે સંજય, જ્યારે તું મને અને મારી પત્નીને ખૂબ જ કમજોર હાલતમાં જોશે, ત્યારે તને જીવનમાં કોઈ મૂલ્ય લાગશે નહીં.
દાસકર્મકરાન્ભૃત્યાનાચાર્યર્ત્વિક્પુરોહિતાન્। અવૃત્ત્યાઽસ્માન્પ્રજહતો દૃષ્ટ્વા કિં જીવિતેન તે
જ્યારે તું જોઈશ કે અમે અમારા નોકર, કામદારો, સેવકો, ગુરુઓ અને પુજારીઓને ગુમાવીને, તંગીથી જીવી રહ્યા છીએ, ત્યારે એ જીવનથી તને શું લાભ?
યદિ કૃત્યં ન પશ્યામિ તવાદ્યાહં યથા પુરા । શ્લાઘનીયં યશસ્યં ચ કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે
જોઈએ કે આજે તું પહેલાં જેવું સારું અને વખાણપાત્ર કામ કરતો હતો એ ન જોવાય, તો મારા હૃદયને શાંતિ ક્યાંથી મળે?
નેતિ ચેદ્બ્રાહ્મણં બ્રૂયાં દીર્યેત હૃદયં મમ। ન હ્યદ ન ચ મે ભર્તા નેતિ બ્રાહ્મણમુક્તવાન્
જો હું બ્રાહ્મણને કહું કે 'એ નથી', તો મારું હૃદય તૂટી જશે; કેમ કે મારા પતિએ કે બ્રાહ્મણે ક્યારેય 'એ નથી' એવું કહ્યું નથી.
વયમાશ્રયણીયાઃ સ્મ ન શ્રોતારઃ પરસ્ય ચ। અન્યમાસાદ્ય જીવન્તી પરિત્યક્ષ્યામિ જીવિતમ્
અમે તો આશ્રય લેવા યોગ્ય છીએ, બીજાની વાત સાંભળવા માટે નહીં; જો હું બીજાને આશ્રય લઈ જીવીશ, તો આવું જીવન છોડીને દઈશ.
અપારે ભવ નઃ પારમપ્લવે ભવ નઃ પ્લવઃ । કુરુષ્વ સ્થાનમસ્થાને મૃતાન્સઞ્જીવયસ્વ નઃ
આ અનંત દુઃખના દરિયામાં અમારે માટે કિનારો બની જા, અને આ તોફાનમાં અમારે માટે નાવ બની જા; જ્યાં કોઈ આધાર નથી ત્યાં અમને સ્થિરતા આપ, અને અમારા મૃતને જીવંત કરી ઉઠાડ.
સર્વે તે શત્રવઃ શક્યા ન ચેઞ્જીવિતુમર્હસિ । અથ ચેદીદૃશીં વૃત્તિં ક્લીબામભ્યુપપદ્યસે
તારા બધા દુશ્મનોને હરાવી શકાય છે; પણ જો તું આવું નિર્બળ જીવન સ્વીકારીશ, તો તું જીવવાનો લાયક નથી.
નિર્વિણ્ણાત્મા હતમના મુઞ્ચૈતાં પાપજીવિકામ્। એકશત્રુવધેનૈવ શૂરો ગચ્છતિ વિશ્રુતિમ્
હવે તારા મનમાં નિરાશા અને હાર છે, તો આ દુઃખી જીવન છોડે દે; કારણ કે એક જ દુશ્મનને મારવાથી પણ વીરને કીર્તિ મળે છે.
ઇન્દ્રો વૃત્રવધેનૈવ મહેન્દ્રઃ સમપદ્યત। માહેન્દ્રં ચ ગ્રહં લેભે લોકાનાં ચેશ્વરોઽભવત્
ઇન્દ્રે પણ વૃત્રને મારીને મહાન ઇન્દ્ર બન્યો હતો; એ રીતે દેવતાઓનું રાજપણું અને જગતનું સ્વામિત્વ મેળવ્યું.
નામ વિશ્રાવ્ય વૈ શઙ્ખ્યે શત્રૂનાહૂય દંશિતાન્। સેનાગ્રં ચાપિ વિદ્રાવ્ય હત્વા વા પુરુષં વરમ્
યુદ્ધમાં પોતાનું નામ પ્રસિદ્ધ કરીને, દુશ્મનોને બોલાવીને, તેમની સેના તોડી નાખીને, અથવા કોઈ મહાન પુરુષને મારીને પણ વીર કીર્તિ મેળવે છે.
યદૈવ લભતે વીરઃ સુયુદ્ધેન મહદ્યશઃ । તદૈવ પ્રવ્યથન્તેઽસ્ય શત્રવો વિનમન્તિ ચ
જ્યારે વીર યોગ્ય યુદ્ધથી મહાન યશ મેળવે છે, ત્યારે તેના દુશ્મનો ડરી જાય છે અને તેની આગળ નમન કરે છે.
ત્યક્ત્વાત્માનં રણે દક્ષં શૂરં કાપુરુષા જનાઃ । અવશાસ્તર્પયન્તિ સ્મ સર્વકામસમૃદ્ધિભિઃ
જ્યારે વીર અને કાબેલિયતવાળા યુદ્ધમાં પોતાનું જીવન અર્પે છે, ત્યારે બાકી લોકો તેમને સર્વ પ્રકારની ઈચ્છાઓ પૂરી કરીને સન્માન આપે છે.
રાજ્યં ચાપ્યુગ્રવિ ભ્રંશં સંશયો જીવિતસ્ય વા। ન લબ્ધસ્ય હિ શત્રોર્વૈ શેષં કુર્વન્તિ સાધવઃ
રાજ્ય ગુમાવવું હોય કે જીવનનું સંકટ હોય, સારા માણસો ક્યારેય જીતેલા દુશ્મનને બાકી રહેવા દેતા નથી.
સ્વર્ગદ્વારોપમં રાજ્યમથવાપ્યમૃતોપમમ્ । રુદ્ધમેકાયનં મત્વા પતોલ્મુક ઇવારિષુ
રાજ્યને સ્વર્ગના દ્વાર જેવું કે અમૃત જેવું માનીને, જો એ રસ્તો બંધ હોય અને એક જ માર્ગ હોય, તો દુશ્મનો પર અગ્નિ જેવી તીવ્રતા સાથે તૂટી પડ.
જહિ શત્રૂન્રણે રાજન્સ્વધર્મનુપાલય । મા ત્વા દૃશં સુકૃપણં શત્રૂણાં ભયવર્ધનમ્
હે રાજા, યુદ્ધમાં દુશ્મનોને મારો અને પોતાનું ધર્મ પાળ; મને તું દુઃખી અને દુશ્મનોના ભયને વધારતો દેખાવું નહીં.
અસ્મદીયૈશ્ચ શોચિદ્ભિર્નદદ્ભિશ્ચ પરૈર્વૃતમ્ । અપિ ત્વાં નાનુપશ્યેયં દીનાદ્દીનમિવાસ્થિતમ્
જ્યારે આપણા સ્વજનો રડતા હોય અને બીજાઓ પણ દુઃખ વ્યક્ત કરતા હોય, ત્યારે હું તને દુઃખી અને બીજાઓ વચ્ચે વધુ દુઃખી હાલતમાં જોઉં એ ન થાય.
હૃપ્ય સૌવીરકન્યાભિઃ શ્લાઘસ્વાર્થૈર્યથા પુરા। મા ચ સૈન્ધવકન્યાનામવસન્નો વશં ગમઃ
પહેલાં જેવું સૌવીર દેશની કન્યાઓના વખાણ અને તેમની ઈચ્છાઓમાં આનંદ માણ, અને સિંધુ દેશની કન્યાઓના વશમાં પડીને દુઃખી ન થજે.
યુવા રૂપેણ સંપન્નો વિદ્યયાભિજનેન ચ । યત્ત્વાદૃશો વિકુર્વીત યશસ્વી લોકવિશ્રુતઃ
યુવાન, સુંદરતા, વિદ્યા અને ઉચિત કુળમાં જન્મેલા, અને જેવો તમે વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ અને યશસ્વી છો, એવા તમે જો આવું વર્તન કરો તો—
અધુર્યવચ્ચ વોઢવ્યે મન્યે મરણમેવ તત્। યદિ ત્વામનુપશ્યામિ પરસ્ય પ્રિયવાદિનમ્
જો હું તમને, બીજા માટે મીઠા બોલતા જોઈશ, તો એ મને માટે અનુકૂળ નથી, એ તો જાણે બોજો વેઠવાનો હોય એમ છે; એ તો મારે માટે મૃત્યુ સમાન જ છે.
પૃષ્ઠતોઽનુવ્રજન્તં વા કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે। નાસ્મિઞ્જાતુ કુલે જાતો ગચ્છેદ્યોન્યસ્ય પૃષ્ઠતઃ
જો તમે બીજા પાછળ ચાલતા હોવ તો મારા હૃદયને કયાં શાંતિ મળે? આપણા કુળમાં ક્યારેય કોઈએ બીજાના પાછળ પગલાં નથી મૂક્યાં.
ન ત્વં પરસ્યાનુચરસ્તાત જીવિતુમર્હસિ । અહં હિ ક્ષત્રહૃદયં વેદ યત્પરિશાશ્વતમ્
પુત્ર, તમે બીજાના સેવક બનીને જીવવું યોગ્ય નથી; કેમ કે હું ક્ષત્રિયના ચિરંજીવી અને અડગ મનને જાણું છું.
પૂર્વૈઃ પૂર્વતરૈઃ પ્રોક્તં પરૈઃ પરતરૈરપિ। શાશ્વતં ચાવ્યયં ચૈવ પ્રજાપતિવિનિર્મિતમ્
આ વાત પૂર્વજોએ અને તેમના પણ પૂર્વજોએ, મહાન અને વધુ મહાન લોકોએ, શાશ્વત અને અવિનાશી કહી છે, જે પ્રજાપતિએ સ્થાપી છે.
યો વૈ કશ્ચિદિહાજાતઃ ક્ષત્રિયઃ ક્ષત્રધર્મવિત્ । ભયાદ્વૃત્તિસમીક્ષો વા ન નમેદિહ કસ્યચિત્
અહીં જન્મેલો દરેક ક્ષત્રિય, જે પોતાના ધર્મને જાણે છે, એ ભયથી કે જીવનનિર્વાહ માટે, ક્યારેય કોઈને નમતો નથી.
ઉદ્યચ્છેદેવ ન નમેદુદ્યમો હ્યેવ પૌરુષમ્ । અપ્યપર્વણિ ભજ્યેત ન નમેતેહ કસ્યચિત્
એમણે હંમેશા આગળ વધવું જોઈએ, ક્યારેય નમવું નહીં; કારણ કે પ્રયત્ન જ પુરુષાર્થ છે. જો સાંધા તૂટી જાય તો પણ, અહીં કોઈને નમવું નહીં.
માતઙ્ગો મત્ત ઇવ ચ પરીયાત્સ મહામનાઃ । બ્રાહ્મણેભ્યો નમેન્નિત્યં ધર્માયૈવ ચ સઞ્જય
એમણે ઉંચા મનથી, ઉગ્ર હાથી જેવો, ફરવું જોઈએ; પણ બ્રાહ્મણો અને ધર્મને હંમેશા વંદન કરવું, સંજય.